ءتۇپ-تامىرىمىزدى جەتە تانۋدىڭ جولى
سانالى عۇمىرىنىڭ 45 جىلىن ەجەلگى دالالىقتاردىڭ وتكەنىنە كۋالىك بەرەر تابىلعان قازبا دەرەكتەردىڭ, جازبا دەرەكتەردىڭ, اۋىزشا دەرەكتەردىڭ مالىمەتتەرىن كەيىنگى جەتىلگەن الەمدىك عىلىمنىڭ جەتىستىكتەرىمەن سالىستىرا, سالعاستىرا زەردەلەپ, بىرنەشە ەڭبەك جازىپ, عىلىمي ورتادان سونىڭ لايىقتى باعاسىن الا الماي, تورىعىپ جۇرگەن مەن ءۇشىن ەلباسىمىزدىڭ 21 قاراشا كۇنى «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جارىق كورگەن « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسى ەرەكشە قۋات بەرگەن, اتقارعان ءىسىمنىڭ پايدالىلىعىنا سەنىمىمدى ارتتىرعان رۋحاني تىرەكتەي بولدى. ماقالادا ايتىلعان وي-تۇجىرىمداردان ءوزىمنىڭ تاريحقا دەگەن ۇستانىمىمنىڭ دۇرىستىعىن, باعىت-باعدارىمنىڭ ايقىندىعىن كوردىم. تاريحي سانانى جاڭعىرتۋ ماسەلەسىنە وراي پرەزيدەنتىمىزدىڭ: ء«بىزدىڭ دۇنيەتانىمىمىزدىڭ, حالقىمىزدىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىنىڭ جانە بولاشاعىنىڭ ىرگەلى نەگىزدەرىنە تىكەلەي قاتىستى», دەپ ناقتى سانامالاپ كورسەتكەن التى ءىرى جوبا تەزىرەك جۇزەگە اسسا ەكەن دەپ تىلەدىم.
ەلباسىمىز اتالمىش ماقالاسىن: «كەڭىستىك – بارلىق نارسەنىڭ, ال ۋاقىت – بۇكىل وقيعانىڭ ولشەمى. ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ كوكجيەگى توعىسقان كەزدە ۇلت تاريحى باستالادى», دەپ باستاپ, مۇنىڭ «جاي عانا ادەمى افوريزم ەمەستىگىن» ەسكەرتىپتى. ايتىلعان ويدىڭ استارىنان «بۇل – تاريحي شىندىق» دەگەن تۇجىرىم سىعالاپ تۇر. دەمەك ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ كوكجيەگى توعىسقان كەزدە باستالعان وسى ۇلتتىق تاريحىمىزعا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, ءتۇپ-تامىرىمىزدى جەتە تانىپ, ونىڭ كۇرمەۋى كۇردەلى ءتۇيىنىن شەشۋگە ۇمتىلۋ – بارشامىزعا ورتاق مىندەت. باسقاشا ايتقاندا, ءتول تاريحىمىزدىڭ ءتولتۋما بولمىسىن ءوزىمىز عانا ءبىلىپ قويماي, ونىڭ ەشكىمنىڭ تاريحىنان كەم ەمەستىگىن وزگەلەرگە دە تانىتارلىق تاريحقا دەگەن دۇرىس ۇستانىمىمىز بولۋى قاجەت. بۇل رەتتە پرەزيدەنت ماقالاسىندا سانامالاپ كورسەتكەن ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى ارقىلى ءبىزدىڭ عالىمدارىمىز بەن تاريحشىلارىمىزعا ەجەلگى ۇلىدالالىقتاردىڭ ادامزات بالاسى جاساعان وركەنيەتتىڭ باستاۋىندا تۇرعانىن مەڭزەپ, «قازاقستان تاريحى دا جەكە جۇرناقتارىمەن ەمەس, تۇتاستاي قالپىندا قازىرگى زاماناۋي عىلىم تۇرعىسىنان قاراعاندا تۇسىنىكتى بولۋعا ءتيىس. وعان قاجەتتى دايەكتەرىمىز جەتكىلىكتى» دەيدى. شىندىق ءسوز. راسىندا دا, وعان قاجەتتى دايەكتەر جەتىپ-ارتىلادى. تەك كورە بىلەر كوز, تاني الار مول تانىم, جۇزەگە اسىرار ىنتا بولسىن دەڭىز.
ءبىزدىڭ باي تاريحىمىز بار. بۇل – ەلباسىمىز مىسالعا كەلتىرگەن نەمىستەردىڭ, يتاليالىقتاردىڭ نەمەسە ءۇندى حالىقتارىنىڭ جىلنامالارىنداعى باياندالعان جەتىستىكتەردەن ارتىپ تۇسپەسە, ءبىر دە كەم ەمەس تاريح. بىراق ءبىزدىڭ تاريح, وكىنىشكە قاراي, عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەلىپ, جۇيەلەنبەگەن, حاتتالىپ قاعازعا تۇسپەگەن تاريح. مۇنىڭ بۇلاي بولۋىنىڭ سەبەپتەرى دە سان الۋان. بۇل رەتتە ەلباسى ءوزىنىڭ ماقالاسىندا: «ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراس ساقتار مەن عۇندار جانە باسقا دا بۇگىنگى تۇركى حالىقتارىنىڭ ارعى بابالارى سانالاتىن ەتنوستىق توپتار ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ تاريحي ەتنوگەنەزىنىڭ اجىراماس بولشەگى بولعانى تۋرالى بۇلتارتپاس فاكتىلەردى كورۋگە مۇمكىندىك بەرگەن جوق», دەيدى. شىنىندا, عىلىمدا ۇستەمدىگىن جۇرگىزىپ, وتكەننىڭ تاريحىنا قالاۋلارىنا قاراي توبەبيلىك جاساۋعا ابدەن ماشىقتانىپ العان ەۋروتسەنتريستىك باعىتتاعى عالىمدار سوڭعى عاسىرلاردا وزگەلەرمەن ساناسۋدى ءبىرجولا جيىپ قويىپ, ءار حالىقتىڭ ءتول تاريحىن تەك بىرىڭعاي ەۋروپالىق تانىم-تۇسىنىكتە عانا جازۋعا, جازدىرۋعا قول جەتكىزدى. سوعان وراي وزدەرىنىڭ جەكە تۇجىرىمدارىن, ل.ن.گۋميلەۆ ايتقانداي, «تالداپ, تالقىلاۋعا جاتپايتىن عىلىم جەتىستىگى» رەتىندە عىلىمعا ەنگىزدى. وسى ارقىلى ءوز تانىمدارىن وزگەگە تەلىپ, ادامزات بالاسىنىڭ كەيىنگى ۇرپاقتارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىنىڭ ەۋروپالىق تانىم-تۇسىنىككە ۇيلەسىپ, ساي كەلەتىندەرىن – «وركەنيەتتىلەر», «مادەنيەتتىلەر»; ال وعان ساي كەلمەيتىندەرىن – «جابايىلار», «تاعىلار» دەپ تانۋ زاڭدىلىققا اينالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەۋروپالىق ەمەس حالىقتاردىڭ دۇنيەنى ەۋروپالىقتاردىڭ تانىم-تۇسىنىگىمەن زەردەلەپ, بولمىسقا سولاردىڭ كوزىمەن قاراۋى – بىلىمدىلىكتىڭ, عالىمدىقتىڭ بەلگىسى بولىپ سانالدى. وسىنىڭ سالدارىنان كوشكىنشى حالىقتار ۋاقىت وتە كەلە عىلىمي تانىمدى بىلاي قويىپ, ءتىپتى, وزدەرىنىڭ قالىپتاسقان قاراپايىم ومىرلىك ءتول تانىمىن دا ەۋروپالىق تانىممەن الماستىرۋعا ءماجبۇر بولدى. بۇعان كورنەكى ايعاق رەتىندە قازىرگى تاڭدا شىعىس حالىقتارىنىڭ الىس پەن جاقىندى ءوز تانىم-تۇسىنىگىمەن اجىراتۋدان قالىپ, وزدەرىنىڭ ءدال جانىنداعى ءوڭىردى «قيىر شىعىس» («دالني ۆوستوك»), ال وزدەرىنەن تىم الىستا, باتىس ەلدەرىمەن شەكتەسىپ جاتقان شالعاي ءوڭىردى «تاياۋ شىعىس» («بليجني ۆوستوك) دەپ اتاپ, اتاۋ ءمانىن وسى ماعىنادا تانىپ جۇرگەندەرىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. مۇنىڭ تەك ەۋروپالىقتار ءۇشىن عانا سولاي, ال وزدەرىنىڭ تانىم-تۇسىنىكتەرىنە مۇلدە كەرەعار ەكەنىندە قازىر ەشكىمنىڭ شارۋاسى جوق. وكىنىشتىسى, بۇل تەك گەوگرافيالىق تانىمعا عانا قاتىستى ەمەس-اۋ!..
قازىرگى ۇرپاقتىڭ تاريحي ساناسى, مىنە, وسىنداي جاعدايدا, ياعني ەۋروپالىق تانىم-تۇسىنىكتە جازىلعان تاريح نەگىزىندە قالىپتاستى. سول سەبەپتى دە بايىرعى وتىرىقشىلار مەن كوشكىنشىلەردىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى بۇل كۇندە وزدەرىن قانشا جەردەن جان-جاقتى ءبىلىمدىمىز, تاريحي ساۋاتتىمىز دەگەندەرىمەن, جاسىراتىنى جوق, ءالى كۇنگە وزدەرىنىڭ ەجەلگى اتا-بابالارى جونىندەگى تاريحي تانىم-تۇسىنىكتەرى وسىنداي. ىشكى تۇيسىك قارسىلىعىنا قاراماستان, ءبىرى – وزدەرىن ەجەلگى وركەنيەتتىلەردىڭ, ەكىنشىسى – وزدەرىن ەجەلگى جابايىلاردىڭ ۇرپاعىمىز دەپ سەزىنەدى. ويتكەنى تاعىلىم الار ورتاق تاريح تانىمى ۇرپاق ساناسىن وسىلاي قالىپتاستىرعان.
پرەزيدەنت ماقالاسىندا وسى قالىپتاسقان قاساڭ تاريحي سانانى قايتا جاڭعىرتۋ قاجەتتىگىن قاداپ ايتىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناقتى جولدارىن اتاپ-اتاپ كورسەتىپتى. الدىمىزدا ەندى سونى ناۋقانعا اينالدىرماي, اسا بىلىكتىلىكپەن, ىسكەرلىكپەن ەل يگىلىگىنە اينالدىرۋىمىز قاجەت. تاريحتى قولدان جاساۋعا بولمايدى. بىراق بار تاريحقا بايىپپەن قاراپ, كەزىندە ءتۇرلى-ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ورىن العان كەمشىلىكتەردى عىلىمي زەردە ەلەگىنەن وتكىزىپ, ەكشەپ وتىرۋ; جاقسىسىنان ۇلگى-ونەگە الىپ, جەتىلدىرۋ; جامانىنان بەزىنىپ, الدا ونىڭ قايتالانۋىنا جول بەرمەۋ – بارىمىزگە ورتاق مىندەت بولماق. تاريحقا قالام تارتقان ءار تاريحشىنىڭ وقۋمەن تاپقان ءبىلىمىن, ومىردەن تۇيگەن بىلىگىن دومبىرانىڭ سازدى اۋەن شىعارعان قوس شەگىندەي ۇيلەستىرە بىلۋمەن بىرگە, قالامىنا ءوزىنىڭ ار-وجدانىن قاتاڭ باقىلاۋشى ەتكەنى ءجون. سوندا عانا ۇلتىنا, ادامزاتقا ادال قىزمەت ەتىپ, ۇرپاق ساناسىن دۇرىس قالىپتاستىراتىن تاريح جازىلماق.
قويشىعارا سالعارا ۇلى,
تاريحشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
جاس ۇرپاقتى جاڭا جەتىستىكتەرگە جەتەلەيدى
ۇلى دالانىڭ جەتى قىرىنىڭ كەز كەلگەنى – قازاق ەلىنىڭ ومىرىندەگى ەرەكشە مۇرا. اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى, ەجەلگى مەتالل ءوندىرۋ مەن وڭدەۋ تەحنولوگياسى, ءوز جازۋى مەن ميفولوگياسى بار وزىق مادەنيەتتى قازاق ەلىنىڭ رۋحاني بايلىعىنىڭ ايشىقتى بەلگىسى – «اڭ ءستيلى ونەرى», بۇكىل الەمدى تامساندىرعان دالا وركەنيەتىنىڭ جادىگەرى − «التىن ادام» جاۋىنگەرى, تۇركى الەمىنىڭ بەسىگى سانالاتىن التايدان باستاۋ الاتىن تۇركى تاريحى, الەمدىك ەكونوميكانىڭ وركەندەنۋىنە سەپتىگىن تيگىزگەن − ۇلى جىبەك جولى جۇيەسى, قازاق ەلىنىڭ ۇلتتىق برەندىنە لايىقتى الما مەن قىزعالداقتار, ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا ورىن العان تاريحي جايت قانا ەمەس, سونىمەن قاتار ءاربىر قازاق ءۇشىن دە اسا قىمبات قۇندىلىقتار.
جاھاندانۋ كەزەڭىندە, ۇلت تاريحىنىڭ مادەنيەتى مەن قۇندىلىقتارىن ءبىلۋ, ناسيحاتتاۋ ءارى ساقتاۋ ەلدى بەكەمدەۋدىڭ تىكەلەي كەپىلى. ايتىلىپ وتكەن مادەني قۇندىلىقتارىمىزدىڭ قوعام ساناسىنىڭ تاريحي جاڭارۋى ءۇشىن ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ ۇسىنىپ وتىرعان جوبالار تولىقتاي جاۋاپ بەرەتىنى انىق. ونىڭ ىشىندە, ەجەلگى داۋىردەن قازىرگى زامانعا دەيىنگى كەزەڭدى قامتيتىن بارلىق وتاندىق جانە شەتەلدىك مۇراعاتتار دۇنيەسىنە ەلەۋلى ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن «ارحيۆ – 2025» جەتىجىلدىق باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ەلىمىزدىڭ تاريحىن تۇگەندەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. تۇركى الەمى ەجەلدەن قازاقستاندى − كۇللى تۇركى حالىقتارىنىڭ قاسيەتتى قاراشاڭىراعى رەتىندە مويىندايدى. ال تۇركىستان حالقىمىزدىڭ رۋحاني ورتالىعى عانا ەمەس, سونداي-اق, بۇكىل تۇركى الەمى ءۇشىن كيەلى ورىن بولىپ سانالادى دەگەن سوزدەر ءاربىر قازاقتىڭ جۇرەگىندەگى ماقتانىش سەزىمىن وياتادى دەپ ويلايمىن. «تۇركى وركەنيەتى: ءتۇپ-تامىرىنان قازىرگى زامانعا دەيىن» اتتى جوبانىڭ اياسىندا تۇركىستان قالاسىندا, تاريحي مۇرالارىمىزدىڭ نەگىزىندە تۇركى الەمىنىڭ ورتالىعىن – مۋزەيىن اشۋ, وتكەنمەن قازىرگى ۋاقىتتىڭ تىعىز بايلانىسىن كورسەتۋمەن قاتار, كەلەسى ۇرپاق ءۇشىن دە ماڭىزى زور بولار ەدى.
«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ جالعاسى بولاتىن ەلباسىنىڭ تاريحي سانانى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان ۇسىنىستارى مەملەكەتىمىزدىڭ نىعايۋىنا سەپتىگىن تيگىزەتىنىنە تولىق سەنىمدىمىن. ويتكەنى تاريحىن بىلگەن ەل عانا وتكەننەن ساباق الىپ, جارقىن بولاشاققا جول تاۋىپ جەتىستىكتەرگە جەتەدى.
اسقار بەيسەنباەۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى
ۇلتتىق رۋحتى وياتاتىن ماقالا
ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا ۇلى دالانىڭ تاريحىمەن تانىستىرىپ, رۋحانياتتى ساقتاۋعا ارنالعان التى جوبا ۇسىنىلىپ وتىر.
تاۋەلسىزدىك العالى شيرەك عاسىر كولەمىندە ءۇشىنشى مارتە تاريحىمىزدى تۇگەندەيتىن باعىت-باعدار الىپ وتىرمىز.
«مادەني مۇرا» – اقتاڭداقتاردى قالپىنا كەلتىرىپ, وشكەنىمىزدى جاندىرسا, «رۋحاني جاڭعىرۋ» – ۇلت تاريحىن تانىستىراتىن داڭعىل بولدى. ال مىنا « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» – ۇرپاقتار ماقتاناتىن, ارعى تەكتەرىن الەمگە باتىل ءارى ايقىن ناسيحاتتايتىن تولقۇجات.
ەندى وسى ماقالانى العا ۇستاي وتىرىپ, قازاقستان تاريحىن تەرەڭدەتىپ قايتا جازۋعا بولادى. كەڭەستىك توتاليتارلىق جۇيەدە بىزگە ۇلىقتار مەن بايلاردى جامان ەتىپ كورسەتىپ, باتىرلارىمىزدى بالاعاتتاپ, ارعى تەگىمىزدى تەرىس ەتىپ وقىتتى.
ەگەمەن ەل بولىپ, ەس جيعالى عانا وتكەنىمىزدى تۇگەندەپ, تەگىمىزدى تانىپ كەلەمىز. وسى بابالاردى ىزدەۋ مەن تەك تانۋ بارىسىندا جىبەرىپ جاتقان قاتەلىكتەرىمىز دە بارشىلىق. ءار رۋ ءوز باباسىن باتىر ەتىپ كورسەتىپ, ءوز اتاسىن اقىلمان دەپ, اقسۇيەك پەن قاراسۇيەككە, قوجا مەن قاراعا بولىنە باستاعانىمىز دا شىندىق. ەندى مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي: «تاريحي سانانى جاڭعىرتىپ, كوتەرىلگەن ماسەلەلەردى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, تەرەڭ زەردەلەۋ قاجەت». الەمنىڭ بۇكىل ارحيۆتەرىندەگى ءوز ىزدەۋشىسى مەن زەرتتەۋشىسىن كۇتىپ جاتقان شىندىقتارعا ءىز سالۋ كەرەك. سوعان جول باستايتىن «ارحيۆ – 2025» جەتى جىلدىق باعدارلاماسى بولماق.
ماقالانىڭ العاشقى جەتى تاراۋىندا بابالارىمىزدىڭ ءوز زامانىندا جەتكەن جەتىستىكتەرى مەن تەحنولوگيالىق جاڭالىقتارىن جىلىكتەپ ءتۇسىندىرىپ, قۇيما قۇلاققا قۇيىپ, كوكىرەگىندە كوزى بارعا كورسەتىپ, بۇگىنگىنىڭ سانالى ۇرپاعىنا ۇقتىرىپ وتىر. ەڭ اياعى, سيۆەرس الماسى مەن رەگەل قىزعالداعىنىڭ تاريحي وتانى قازاقستان ەكەنىن دالەلدەيدى.
قازاق حالقىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ داعدىسى, تۇرمىسى, سالت-ءداستۇرى جايلى ءبىلۋ, سونى ساقتاپ كەيىنگىگە ۇيرەتۋ ۇرپاقتارىنىڭ پارىزى. اشقان جاڭالىقتارىن, جەتكەن جەتىستىكتەرىن كەيىنگىگە اماناتتاپ كەتەدى. سول اماناتتى ەلباسىمىز تۇركى الەمىنىڭ بەسىگى – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاستارىنا «جاستار جىلىن» جاريالاي وتىرىپ, شىققان تەكتەرىمەن تانىستىرعان ماقالا جولداپ وتىر
ال وسىنى وقىعان ۇرپاق ءتول تاريحىن بىلۋگە ۇمتىلىپ, تاريحي ساناسى جاڭعىرىپ, ماقالادا ايتىلعان كەرەمەت يدەيالاردى قولعا الىپ, جوبالارعا اتسالىساتىنىنا سەنەمىز.
« ۇلى دالا ەسىمدەرى» اتتى وقۋ-اعارتۋ ەنتسيكلوپەديالىق ساياباعىن اشۋ, « ۇلى دالا تۇلعالارى» اتتى عىلىمي-كوپشىلىك فيلمدەر شىعارىپ تاراتۋ ۇلتىمىزدىڭ قاھارماندارىن ءوز ەلىمىزدە عانا ناسيحاتتاماي, شەت ەلدەرگە دە شىعارىپ, الەم حالقىمەن تانىستىرادى. كەلەر ۇرپاق ءوزىنىڭ ارعى تەگىندەگى ۇلت باتىرلارىن ۇلگى تۇتىپ وسەتىن بولادى.
بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ دالاسىنان كۇللى الەمگە تاراعان تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحىن تىرىلتەتىن «تۇركى وركەنيەتى: ءتۇپ-تامىرىنان قازىرگى زامانعا دەيىن» اتتى جوبا دا قولعا الىنباقشى. استانادا تۇركولوگتاردىڭ دۇنيەجۇزىلىك كونگرەسى ءوتىپ, تۇركى حالىقتارىنىڭ مادەني كۇندەرى جاسالماقشى. تاعى ءبىر قۋانتاتىنى, تۇركى حالىقتارىنا ورتاق تۋىندىلاردىڭ ونلاين كىتاپحاناسىن اشۋ دا ماڭىزدى بولىپ وتىر.
ەڭ نەگىزگىسى ۇلى دالانىڭ جەتى قىرىمەن تانىسا وتىرىپ, ارعى تەگىمىزدى تۇگەندەپ, تاريحىمىزدى جاڭعىرتىپ, كەلەر ۇرپاق ماقتانىپ ايتا جۇرەتىندەي جوبالاردى قولعا الماقشىمىز.
ساۋلە دوسجان,
جازۋشى, قازاقستان رەسۋپبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
