«ۇلت تاريحىنداعى كەڭىستىك پەن ۋاقىت» جانە «تاريحي سانانى جاڭعىرتۋ» اتتى ەكى بولىمنەن تۇراتىن ول ماقالانىڭ العاشقى ءبولىمى « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» تۋرالى بايانداسا, ەكىنشى ءبولىمى سول «جەتى قىر» فەنومەنىنىڭ ەلدىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىنا قالايشا قىزمەت ەتۋى جايىنداعى باستى التى تۇجىرىمنان تۇرادى.
ءيا, اتالمىش ماقالانى وقىپ شىققان سوڭ, قاتتى تولعانعانىمىزدى جاسىرمايمىز. ويتكەنى ەل تاۋەلسىزدىگىن العان كەزەڭنەن باستاپ, ءبىز دە, وزىمىزشە, ۇلى دالامىز بەن كوشپەلى ءومىر ءسۇرۋ سالتى (كوسس) جانە وتىرىقشى تىرلىك ەتۋ سالتى (وتەس) عالاماتتارىنىڭ سىرىنا ۇڭىلۋمەن, وزىمىزشە زەرتتەپ-زەردەلەۋمەن كەلەمىز. ەلباسىنىڭ بۇل ماقالاسىنىڭ بىزدەگى وي-تولعامدارعا دا, جالپى, سان سالاداعى عالىمدارىمىز بەن زيالى قاۋىمنىڭ اسا كورنەكتى تۇلعالارىنىڭ ەلتانۋ عىلىمى جولىندا ولەرمەندىكپەن اتقارىپ جاتقان شارۋالارىنا دا, ەلدىڭ رۋحاني تىرلىگىنە دە وتە قۋاتتى سەرپىن بەرەرلىك ماڭىزى مەن ءمانىسى ايرىقشا. كەڭىستىك پەن ۋاقىتتاعى ۇلت تاريحىن, رۋحاني جاڭعىرۋ ارقىلى, بارىنشا كەمەل تانۋ جولىنداعى جاسامپازدىق جۇمىستارىنىڭ دا وسى ماقالادان كەيىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان پارمەن مەن قارقىن الارىنا سەنەمىز.
كەڭىستىك پەن ۋاقىت دەمەكشى, باعزى دانا بابالارىمىزدىڭ دۇنيەتانىمى بويىنشا, ولار مىناداي بەستىكتىڭ ەكى الاپاتى: ء«تاڭىرى – ەماناتسيا – ۋاقىت – قوزعالىس – كەڭىستىك.
ءجا, ايتارعا ءسوز كوپ. ەڭ باستى ماسەلە – ءوزتانىم. باعزى بابالارىمىزدىڭ ء«وزىن تانىعان – ءتاڭىرىسىن تانيدى» ناقىلىنان بىلەتىنىمىزدەي, ءوزتانىمنىڭ جەكە باس ءۇشىن دە, ەل ءۇشىن دە, ادامزات ءۇشىن دە ماڭىزى وراسان. ء«سوزىم – ءوزىم» (س. تورايعىروۆ) دەمەكشى, ءوزتانىم عىلىمى ءسوزتانىمنان باستالادى. ءسوزتانىم – جازمىشتانۋ (تاريحتانۋ). سەبەبى كەشە عانا وتىرىقشىلىققا ەرىكسىز مويىنسۇنعان حالقىمىزدىڭ اتامزاماننان بەرگى گەنەالوگياسى مەن تاعدىر-تاريحى – اتا تىلىندە ساقتالعان. اتا ءتىل, ءبىز ءۇشىن ۇلتتىق دۇنيەتانىم, سالت-ءداستۇر, تاريح, ونەر, كاسىپ, عىلىم, ءبىلىم, ءدىن. ول – بۇكىل ءومىرىمىز. «...قازاق ءتىلىن بىلسە ەدى: عىلىم-ءبىلىم دە وسىندا, ءدىن دە وسىندا, اۋليەشىلىك تە وسىندا. سولاي بولعانى ءۇشىن, بۇرىنعى وتكەن اتا-بابالارىمىز ءبارى جاقسى بولىپ, اۋليە بولىپ ءوتتى», «اسىلى, قازاق ءتىلى – جۇمباق, نە ايتسا, ءبارىنىڭ شەشۋى بار, شەشۋىن بىلۋگە تىرىسۋ كەرەك» دەيدى اۋليە ءماشھۇر ءجۇسىپ. قىسقاسى, ءسوزتانىمنىڭ قامتىمايتىن سالاسى جوق. ول – بەستانىم (ادامتانۋ, تابيعاتتانۋ, كۇنتانۋ, عارىشتانۋ, قۇدايتانۋ) كىلتى. ءبىزدىڭ ارعى-بەرگى بابالارىمىزدىڭ – ءسوزدى كۋلت دارەجەسىنە دەيىن كوتەرگەنى دە سودان. «سەگىز تۇتام سارى ساداق سەكىرگەن اڭدى سۇلاتار. سەگىز قىرلى وتكىر ءسوز اقىرعان ەردى قۇلاتار» دەيتىن دە قازاق. ەندى قاراڭىز, الەمدىك ءتىل عىلىمى مەن ءبىلىمىنىڭ ءبىر دە بىرەۋىنەن ء«سوزدىڭ سەگىز قىرلى» كەرەمەت ەكەندىگىن تابا المايسىز. ال وندا بەستانىمعا قاتىستى كونەدەن كەلە جاتقان كەرەمەت فيلوسوفيا بار.
ءسوزتانىمدا «اتقا ءمىنۋ مادەنيەتىنىڭ» دە ءوز ءپالساپاسى بار. ول عىلىم «ادام – سويلەسكەنشە, جىلقى – كىسىنەسكەنشە», «جىلقىعا باس ءبىلدىرۋ», «قازاق – جىلقىمىنەزدى» سەكىلدى رۋحاني سانسىز فورمۋلالاردان باستالىپ بەرەدى. ولار ءوز كەزەگىندە, ادامدىق رۋح پەن سانانىڭ «كەنتاۆرلىق» (جارتىلاي ادام – جارتىلاي جىلقى) سيپاتىن دا تاماشا اشىپ بەرەدى. ول دا – ادامتانۋدىڭ سىرى اشىلماي جاتقان ەجەلگى ءبىر كونتسەپتسياسى. ادامتانۋدى مەڭگەرۋدىڭ ماڭىزىن «ەس تۇزەلمەي, ەشتەڭە دە تۇزەلمەيدى» ناقىلى پاش ەتەدى. قىسقاسى, ءسوزتانىم مەن ءسوز كۋلتىنىڭ – پرەزيدەنتىمىز بايان ەتكەن «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنىڭ باستى تەورياسى ءارى ۇلى دالانىڭ باستى قىرى ەكەنى ءسوزسىز.
جالپى, ءبىزدىڭ ۇلى دالا تۋرالى پايىمىمىز جارىقتىق امانتاي ايزاحمەتوۆتىڭ ء«بىزدىڭ ۇلى دالا – الەمدىك بارشا كونە پاتشالىقتاردىڭ التىن بەسىگى» دەگەن پىكىرىمەن ساباقتاسىپ جاتادى. ماسەلەن, ول كىسى ءبىر كىتابىندا كريت ارالىنان تابىلعان تاستاعى جازۋدى «شەشە كورگەن – تون پىشەر, اكە كورگەن – وق جونار» تۇرىندە وقيدى. ال ءبىز مۇقيات قاراپ, ول جازۋدىڭ «شەشە كورگەن ۇل – تون پىشەر, اكە كورگەن قىز – وق جونار. تاققا سول لايىق» دەگەن ءسوز ەكەنىن انىقتادىق. دۇنيەنىڭ باسقا ءبىر شەتىندەگى كريتتىك ول مىسال – ء«بىزدىڭ ۇلى دالا – الەمدىك بارشا كونە پاتشالىقتاردىڭ التىن بەسىگى» دەگەن تۇجىرىم دۇرىستىعىنىڭ بۇلتارتپاس ءبىر ايعاعى ءارى بەستانىم نەگىزى رەتىندەگى ءسوزتانىمنىڭ ەل بولاشاعىنىڭ رۋحاني كەپىلى ەكەنىنىڭ باستى ءبىر دالەلى.
ءيا, ايتارعا ءسوز كوپ... ايتىلا دا جاتار كەلەشەكتە.
قادىرلى دوستار, ءبىز « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىن وقي سالىسىمەن, ونىڭ مازمۇنى مەن ءمانىسى ءھام ماڭىزى جايلى ءبىر-ەكى اۋىز ءسوزىمىزدى سىزدەرگە ايتىپ جەتكىزۋگە اسىقتىق. ەندى مۇنى بۇكىل حالىق بولىپ تالقىلاۋ ىسىنە ايرىقشا ءمان بەرۋىمىز كەرەك. وسى ماقالا نەگىزىندە ۇلت زيالىلارى مەن شەتەلدىك بىلگىرلەر ءوزارا باس قوسارلىق تالاي حالىقارالىق فورۋمدار مەن كونفەرەنتسيالار وتكىزۋدىڭ اسا قاجەت ەكەنى دە داۋسىز.
تىنىشتىقبەك ابدىكاكىم ۇلى,
اقىن, ادەبيەتشى
شىعىس قازاقستان وبلىسى
