وكىنىشتىسى سول, ماعجاننىڭ «باتىر بايان» پوەماسىندا «كوپ جاۋدىڭ الباستىسى, ەل ەركەسى, باياننىڭ باتىرلىعى الاشقا ايان. باياننىڭ ارۋاقتى قۇر اتىنان, كوپ قالماق بولماۋشى ما ەد قورقاق قويان» دەپ, جوعارى كوركەمدىك دەڭگەيدە سۋرەتتەلەتىن «ەكى كوز ەكى قىزىل شوق بوپ كەتكەن, اۋزىندا كوبىك بولىپ بۇرقىراپ قان, وڭعا-سولعا الداسپاندى سىلتەگەندە, بۇلاقتاي قالماق قانىن بۇرقىراتقان» جاۋجۇرەك تۇلعا جايلى بىلايعى جۇرت جەتە بىلە بەرمەيدى. ءاربىر ولكەنىڭ حالقىنا سۋىقتا پانا, ىستىقتا سايا بولعان, ەسىمدەرى ەل ەسىندە ساقتالعان ءبىرتۋار پەرزەنتتەرىن وسكەلەڭ ۇرپاق زەردەلەپ وسسە, تۇلابويدا شىنايى ءپاتريوتيزمنىڭ وتىن جاعار ەدى. «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىنداعى ماعىنالى سوزدەر نەبىر ويلارعا جەتەلەيدى.
ابىلاي حاننىڭ سەنىمدى سەرىگى ءارى باس باتىرى بولعان ۇلتىمىزدىڭ وعلان پەرزەنتىنىڭ كوزسىز ەرلىكتەرىن سيپاتتايتىن ولەڭ-جىرلار, داستاندار از ەمەس. «وزگە باتىر قايتسا دا ءبىر قايتپايتىن, سارى مەنەن باياندى ايت ۋاقتاعى» /تاتىقارا جىراۋ/, «...سارى, بايان مەن ساعىنباي, قىرماپ پا ەدى جاۋىڭدى, قۋانتپاپ پا ەدى قاۋىمدى» /ۇمبەتەي جىراۋ/, ء«بىر ءوزى مىڭعا تەڭدەس ەر باياننىڭ, ويناۋدا بويىندا كۇش, كوزىندە نۇر» /م.ايتباەۆ/, «ناركەسكەن, ورتتەي وسكەن, قايتپاس بولات, بايانسىز قاناتىمدى قالاي جايام؟!» /ماعجان/ دەگەن ايشىقتى تەڭەۋلەرگە قاراعاندا ەل قورعانى بولا بىلگەنىن, ەسىمى جۇرتشىلىق جادىندا وشپەستەي ساقتالىپ قالعانىن اڭعارتسا كەرەك.
شوقان ءۋاليحانوۆ ء«حVىىى عاسىرداعى باتىرلار تۋرالى تاريحي ماعلۇماتتار» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگىندە ەرجۇرەكتىلىگىن, اقىلدىلىعىن ابىلاي حاننىڭ جوعارى باعالاعانىنا ناقتى مىسالدار كەلتىرەدى. ء«ۇش ءجۇزدىڭ باتىرلارىنىڭ ىشىنەن كىمدەردى باعالايسىز؟ دەگەن ساۋالعا ابىلاي حان «بايلىعىمەن, باتىرلىعىمەن ەرەكشەلەنگەن باسەنتيىن مالايسارى مەن اقىلدىلىعىمەن, باتىرلىعىمەن, ەرجۇرەكتىلىگىمەن دارالانعان ۋاق باياندى بولە-جارا اتاعان» دەپ جازادى. جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى قايروللا مۇقانوۆتىڭ زەرتتەۋى بويىنشا بايان قاسابولات ۇلى 1714 جىلى قازىرگى ماعجان جۇماباەۆ اۋدانىنداعى ارالاعاش اۋىلىندا تۋعان. ۋاقتىڭ ىشىندە شوعادان تارايدى. اكەسى وتە شەبەر زەرگەر بولعان. اناسى اجار اتاقتى سىرىم شەشەننىڭ اكەسى داتتىڭ قارىنداسى, بەلگىلى شولان باتىردىڭ قىزى. 14 جاسىندا اعاسى سارى باتىرعا ەرىپ, جاۋگەرشىلىك جورىقتارعا قاتىسا باستايدى. 17 جاسىندا سوعىس تاسىلدەرىن مەڭگەرىپ, بەلگىلى ساردارعا ء(جۇزباسى) اينالادى. جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە ەرلىك ىستەرىمەن كوزگە تۇسەدى. ايگىلى قابانباي, مالايسارى, ولجاباي, جاناتاي باھادۇرلەرمەن بىرگە ەرتىس, تارباعاتاي ولكەلەرىن جاۋدان تازارتۋعا قاتىسادى. تارباعاتاي تاۋىنىڭ ەتەگىندە بولعان 80 كۇندىك شورعى شايقاسىندا جانە اياگوز ماڭىنداعى اقشاۋلى ۇرىستارىندا ەرەكشە وجەتتىگىمەن داڭقى شىعادى.
اتا-بابا ارۋاعىن ارداقتاۋ – ەلدىكتىڭ بەلگىسى. تاۋەلسىزدىك العالى دانىشپان حاندارىمىز, ايبىندى باتىرلارىمىز ۇلىقتالىپ, كوپتەگەن يگى شارالار ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. باتىر بايان تۋرالى التىنشى ۇرپاعى زەينوللا قاجى ولجاباەۆ بىلاي دەپ سىر شەرتەدى: «كەڭەستىك يدەولوگيا قىسپاعىنان ابدەن ۇركىپ قالعانىمىز سونشالىق, بابامىزدىڭ اتىن اتاماق تۇگىل, ەسكە الۋعا قايمىعاتىنبىز. ەگەمەندىگىمىزدىڭ, ەلباسىمىزدىڭ سىندارلى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ولگەنىمىز ءتىرىلىپ, وشكەنىمىز جانعانداي قايتا قاۋىشتىق. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن تيميريازەۆ اۋدانى دوكۋچاەۆ اۋىلى ماڭىندا جەرلەنگەن ۋاقتىڭ سارى جانە ءسۇيىر باتىرلارىنىڭ قورىمىنا ەڭسەلى كەسەنە تۇرعىزىلىپ, بابالارىنىڭ باسىنا ءتاۋ ەتۋگە بەلگىلى قوعام قايراتكەرى ماقسۇت نارىكباەۆ ارنايى كەلگەن بولاتىن. سول جولى بايان باتىردىڭ زيراتى تابىلماي جانىمدى ءبىر وكىنىش جەگىدەي جەپ جۇرگەنىن قۇلاققاعىس قىلعان ەدىم. ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى, ماكەڭنىڭ قولداۋىمەن «ورتالىق قازاقستان» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى ماعاۋيا سەمباي, عىلىم دوكتورى ەسمۇحامبەت سمايىلوۆ, تاعى باسقا مىڭ بولعىر ازاماتتار ىندەتە ىزدەستىرىپ, قاراعاندى وبلىسى, شەت اۋدانى قارابۇلاق ەلدى مەكەنى ماڭايىندا جەرلەنگەنىن انىقتاپ بەردى. باسىنا بارىپ, زيارات ەتتىك. كونەكوز قاريالارمەن اڭگىمەلەسكەنىمىزدە, ۇزىندىعى 80-90 مەتر, ەنى 4-5 مەتر قورىمدا بابامىز ساربازدارىمەن بىرگە ماڭگىلىك تىنىستاپ جاتقانى بەلگىلى بولدى. كيەلى ورىن ەل جادىندا «سارى-بايان جوتاسى» رەتىندە ساقتالىپتى. زيراتىنا ەكى نايزانى شانشىپ, قابىرىنىڭ ۇستىنە تاس ۇيگىزىپ, بەلگى قالدىرىپتى. ۇلكەندەر: «جوتانىڭ ۇستىندە ويناماڭدار. ارۋاقتاردى مازالاماڭدار. مال جايماڭدار», دەپ تىيىم سالىپ وتىرعان.
وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى, ايتىسكەر اقىن سامات مۇسابەكوۆتىڭ «ەسەي دوستىڭ ەرلىگى» داستانىندا جاۋدى ويسىراتا جەڭىپ, ەلگە كەلە جاتقان كەزدە دۇشپاندار ۋ سەۋىپ كەتكەن قۇدىقتان سۋ ءىشىپ, مەرت بولعانى باياندالادى. ساماتتىڭ بالاسى بايان اكەسىنىڭ «اپىرماۋ, باتىردى جوقتاۋشى ۇرپاقتارى جوق پا؟» دەگەن قامىققان ءجۇزىن تالاي كورىپتى. «بايان باتىر» قوعامدىق قورىنىڭ جەتەكشىسى قايرات تايكەنوۆ كەسەنە تۇرعىزىپ, ساۋاپتى ءىس اتقاردى. 300 جىلدىعى كەڭىنەن اتاپ ءوتىلىپ, پاۆلودار قالاسىندا ەڭسەلى ەسكەرتكىشى بوي كوتەردى. ەندى, مىنە, يگىلىكتى ءىستى م.جۇماباەۆ اۋدانىنىڭ اكىمى اسقار بەگمانوۆتىڭ تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ەسىمى تاعى ءبىر مارتە جاڭعىرتىلدى».
بايان – تۇتاس قازاقتىڭ باتىرى. ۇلان-عايىر اۋماقتى قورعاعان. قاس دۇشپاننان ىعىسۋدى, شەگىنۋدى بىلمەيتىن جۇرەك جۇتقان قاسيەتىن ابىلاي حان ەرەكشە باعالاپ, باس باتىرلار قاتارىنا قوسقان. اركەز قاسىنا ەرتىپ جۇرگەن. ونسىز جورىققا اتتانباعان. ولاي بولسا, ەسىل ەردىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋ تۋعان جەرىندە عانا شەكتەلمەي وزگە وڭىرلەردە دە پاتريوتتىق سەزىمدى كوتەرەتىن شارالار ۇيىمداستىرىلسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
م.جۇماباەۆ اتىنداعى اۋدانى
