بيىلعى جىلدىڭ 12 تامىزىندا اقتاۋ قالاسىندا كاسپي ماڭىنىڭ بەس مەملەكەتى – ازەربايجان, يران, قازاقستان, رەسەي, تۇرىكمەنستان ەلدەرى پرەزيدەنتتەرىنىڭ كەزدەسۋى بارىسىندا الەمدىك ساياساتتا كوپتەن كۇرمەۋى تارقاتىلماي كەلە جاتقان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى شەشىمىن تاۋىپ, تاريحي قۇجات – كاسپي كونۆەنتسياسىنا قول قويىلدى. سول مەزەتتە بۇل وقيعانى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ, قازاقستان ديپلوماتياسىنىڭ تابىسى, ۇزاق جىلدارعى ەڭبەكتىڭ جەمىسى دەگەن پىكىرلەر شەتەلدىك جانە وتاندىق ساراپشىلار تاراپىنان ايتىلىپ جاتتى.
كاسپي ماسەلەسى 25 جىل بويى تەڭىز ماڭىنداعى بەس مەملەكەتتىڭ, مۇددەلى تاراپتاردىڭ, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ۇنەمى نازارىندا بولىپ, حالىقارالىق قۇقىقتىڭ ءارتۇرلى مەحانيزمدەرىن نازارعا الا وتىرىپ كاسپي تەڭىزىن ءبولۋدىڭ بىرنەشە نۇسقالارى ۇسىنىلعان بولاتىن. وسى ۋاقىتقا دەيىن كەشەندى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋ ءۇشىن كوپتەگەن كەزدەسۋلەر وتكىزىلدى. اتاپ ايتساق مەملەكەتتەر باسشىلارى دەڭگەيىندە 4 كەزدەسۋ, سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى دەڭگەيىندە 8 جيىن بولىپ ءوتتى. ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلىپ, ول 52 وتىرىس وتكىزدى.
ۇزاق جىلدارعى كوپجاقتى, ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە قول قويىلعان كاسپي كونۆەنتسياسىنىڭ قورىتىندى نۇسقاسى ادىلدىك قاعيداسىنا نەگىزدەلدى. وسى باعىتتا قازاقستان حالىقارالىق تەڭىز قۇقىعى نورمالارىن جەتەكشىلىككە الا وتىرىپ, ءاردايىم كونسترۋكتيۆتىك پوزيتسيانى ۇستاندى.
2007 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كاسپي زوناسىنىڭ 25 تەڭىز ءميلىن مەملەكەتتىك شەكارا دەپ ساناپ, وسى شەكارادان تىسقارى بوس تەڭىزدى ورتاق پايدالانۋعا قالدىرىپ, ال تەڭىز ءتۇبىن سەكتور بويىنشا ءبولۋدى ۇسىندى. قازاقستان كاسپي ماڭى ەلدەرىمەن وسى ۋاقىتقا دەيىن بىرقاتار كەلىسىمگە قول قويعان بولاتىن, سولاردىڭ نەگىزىندە تەڭىز ءتۇبىن بەلگىلەۋ بويىنشا ۇدەرىستى اياقتاعان. ايتا كەتسەك, قازاقستان كاسپي تەڭىزىنە قاتىستى 18 كەلىسىمشارتتىڭ قاتىسۋشىسى, ولاردىڭ ىشىندە 1998 جىلى – رەسەيمەن, 2001 جىلى – ازەربايجانمەن, 2014 جىلى تۇرىكمەنستانمەن كەلىسىمشارتتارعا قول قويىلعانىن ەسكەرگەن ءجون. الايدا, بۇل ماسەلەنى تولىق شەشۋ ءۇشىن قازاقستان, تۇرىكمەنستان جانە ازەربايجان اراسىنداعى شەكارالاردىڭ توعىسقان تۇسىن رەتتەۋ تۋرالى كەلىسىم قاجەت بولدى. سونىمەن قاتار تەڭىزدىڭ ءتۇبىن دەليميتاتسيالاۋ ماسەلەسى دە بار. ءبىر قۋانارلىعى, كونۆەنتسيا بويىنشا كاسپي اكۆاتورياسىندا ءۇشىنشى مەملەكەتتەردىڭ اسكەري كەمەلەرىنىڭ جۇزۋىنە تولىق تىيىم سالىنعان. بۇل – ايماقتىڭ قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن شەشۋدە ۇلكەن كومەك.
كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى بىرنەشە جىلدار بويى تالقىلانىپ, داۋلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ كەلۋىنىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى – مەملەكەتتەردىڭ بىرقاتار ماسەلەلەر بويىنشا پوزيتسيالارىنىڭ ۇيلەسپەۋىندە, كەي جاعدايدا قاراما-قايشى بولۋىندا. مىسالى, كاسپيدى تەڭىز نە كول رەتىندە قاراستىرۋ اتالعان سەبەپپەن تىكەلەي بايلانىستى. ودان بولەك, رەسەي مەن يران وزدەرىنىڭ كاسپي تەڭىزىندەگى اسكەري قاتىسۋىن ساقتاپ قالۋعا تىرىستى, ونى ءتۇرلى قاۋىپ-قاتەرلەردەن, لاڭكەستىك ارەكەتتەردەن قورعانۋ قاجەتتىلىگىمەن ءتۇسىندىردى. وسى ورايدا, قازاقستان كەلىسسوزدەر بارىسىندا كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ ۇستانىمدارىن جاقىنداستىرۋعا, كاسپي تەڭىزى ماسەلەسىنىڭ تەز ارادا دۇرىس شەشىم تابۋىنا ەداۋىر كۇش جۇمسادى, بارلىق ديپلوماتيالىق شەبەرلىگىن پايدالاندى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ازەربايجان, يران, قازاقستان, رەسەي, تۇرىكمەنستان مەملەكەتتەرىنىڭ ءوز پوزيتسيالارىن قايتا قاراۋىنىڭ, ساليقالى ۇستانىمدارىنىڭ نەگىزىندە اقتاۋدا وتكەن مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ القالى جيىنىندا كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ايقىندايتىن, ونىڭ كونستيتۋتسياسى ەسەبىندە جۇرەتىن كاسپي كونۆەنتسياسى قابىلداندى.
كاسپي كونۆەنتسياسى كاسپي تەڭىزىنىڭ ايدىنىندا جانە تۇبىندە ورناتىلاتىن رەجىمنىڭ قۇقىقتىق شەڭبەرىن ايقىندايدى, تەڭىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرادى, بيوالۋاندىقتى قورعاۋ ۇدەرىسىن رەتتەيدى, مۇناي جانە گاز كەن ورىندارىن اشۋعا, ەنەرگورەسۋرستاردى تاسىمالداۋعا, تەڭىز تۇبىندە قۇبىر جۇرگىزۋگە, بيورەسۋرستاردى پايدالانۋعا, تەڭىزدىڭ ەكوجۇيەسىن رەتكە كەلتىرۋگە مول مۇمكىندىكتەر تۋعىزادى. ەگەر كاسپيدى مينەرالدى جانە بيورەسۋرستار تۇرعىسىنان قاراساق, ونىڭ الەمدەگى مۇناي وندىرەتىن ەڭ كونە ايلاقتاردىڭ ءبىرى ەكەنىن كورەمىز. دەگەنمەن تەڭىز قويناۋى قۇقىقتىق مارتەبەسى انىقتالماعاندىقتان ءالى تۇپكىلىكتى زەرتتەلىپ بولعان جوق, ال مۇناي قورىنا بايلانىستى مالىمەتتەر بولجامدارعا عانا نەگىزدەلگەن. ەندى وسى ماسەلەنى شەشۋدە جاڭا قادام, جاڭا بەتبۇرىس قارقىن الادى.
ارينە, اتالعان ماسەلەلەر كاسپي كونۆەنتسياسىن تاراپتار راتيفيكاتسيالاعاننان كەيىن, قاجەت جاعدايدا قوسىمشا ناقتىلايتىن زاڭنامالىق اكتىلەر نەگىزىندە تولىققاندى كەزەڭ-كەزەڭىمەن شەشىلە باستايدى. كونۆەنتسيا قابىلدانعانعا دەيىن تەڭىزگە قاتىستى كەز كەلگەن شەشىمدى قابىلداۋدا قالعان ءتورت ەلمەن كەلىسۋ قاجەت بولاتىن. تالاي تابىستى جوبالار سول سەبەپتى جۇزەگە اسىرىلماي, كوپتەگەن قيىندىقتار تۋىنداتقان. بۇدان بىلاي ءار مەملەكەت كونۆەنتسياعا سۇيەنە وتىرىپ, ءوز بەتىنشە شەشىم قابىلداپ, ارەكەت ەتۋگە قۇقىعى بار.
كاسپي ماسەلەسىنىڭ رەتتەلۋى قازاقستانعا الەمدىك مۇحيتقا شىعۋدىڭ بالامالى مارشرۋتتارىن قاراستىرۋعا, قازاقستاندىق جوبالارعا ينۆەستيتسيا تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قۇجات بويىنشا, قازاقستان 15 ميل تاۋەلسىز سۋ ايدىنىنا, ءارى قاراي 10 ميل بالىق اۋلاۋ ايماعىنا يەلىك ەتەدى, ودان ءارى اشىق تەڭىز اۋماعىنا كىرەدى. ال تەڭىز ءتۇبىن سەكتورلىق تۇردە ءبولۋ تۇرعىسىنان كەلۋ وتە ماڭىزدى بولدى.
ال كاسپي ماسەلەسىنىڭ بارلىق تاراپتاردىڭ مۇددەلەرىن قاناعاتتاندىرۋ تۇرعىسىنان شەشىلۋى ايماقتاعى ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ نىعايۋىنا جانە ورنىقتى دامۋىنا سەرپىن بەرەتىنى ءسوزسىز. بۇل ءوز كەزەگىندە, تەك كاسپي ماڭى ەلدەرىنىڭ عانا ەمەس, تۇتاستاي ورتالىق ازيا ايماعىنىڭ ىنتىماقتاستىعىن ارتتىرۋعا قولايلى جاعدايلار تۋدىرادى.
جوعارىدا ايتىلعاندار, كاسپي كونۆەنتسياسىنىڭ, ونىڭ قابىلدانۋى باعىتىنداعى قازاقستان مەملەكەتىنىڭ, ەلباسىنىڭ ءرولى كونۆەنتسيانىڭ تەڭىز جاعالاۋىنداعى مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق, ساياسي, قۇقىقتىق, اسكەري, ەكولوگيالىق بىرقاتار ماسەلەلەرىن شەشىپ, كاسپيدى تۇراقتى جانە قالىپتى تۇردە دامىتۋ بويىنشا ءسوز جۇزىندە عانا ەمەس, ءىس جۇزىندە اسەر ەتەتىن ماڭىزدى تاريحي قۇجات رەتىندە قالىپتاسۋىنا كۋا بولامىز دەگەن سەنىمىمىز مول.
اسەل نازاربەتوۆا,
قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى قسزي-ءدىڭ ءبولىم باسشىسى
