– بالالار دارىگەرى, سونىڭ ىشىندە بالالار حيرۋرگى جۇمىسىنىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟
– جارىق دۇنيە ەسىگىن جاڭا اشقان, يممۋنيتەتى ءالى تولىق قالىپتاسپاعان, اعزالارىنىڭ مورفولوگيالىق قۇرىلىمى مەن قىزمەتى جەتىلمەگەن, سىرتقى ورتاعا ەندى عانا بەيىمدەلە باستاعان نارەستەلەردى ەمدەۋ وڭاي ەمەس. اسىرەسە قولىڭدا حيرۋرگيالىق اسپاپتار تۇرعاندا, جاس نارەستەنىڭ الدىندا موينىڭا ەكى ەسە جاۋاپكەرشىلىك ارتىلادى. اركىمنىڭ بەتىنە ۇركە قاراپ, بويلارىن ۇرەي بيلەگەن سابيلەردى العاش ماڭدايىنان سيپاپ, مەيىرىمدىلىك كورسەتەسىڭ. سىرقاتىن دەر كەزىندە انىقتاپ, كەشىكتىرمەي وتا جاساپ, بالالاردىڭ بولاشاق تاعدىرىن شەشەتىن وسى بالالار حيرۋرگتارى. بالالاردىڭ كەيبىرى دۇنيە ەسىگىن اشقاننان ءبىر كۇن ساۋ بولماي, ۇلكەندەر كورمەگەن ازاپتى كورىپ كەلگەندەر. جانىڭ مەن ءتانىڭ بالامەن بىرگە قينالسا, جۇرەگىڭ اتا-انانىڭ جۇرەگىمەن بىرگە سىزدايدى. مەن سىزگە ايتايىن, بالالار حيرۋرگتارىنىڭ اراسىندا جۇرەك دەرتىنە شالدىققاندار كوپ. ءبىز ءوزىمىز دارىگەر بولا تۇرا, ءبارىن جۇرەكپەن قابىلدايتىن ادامدارمىز.
– بالالار حيرۋرگتارىنىڭ بويىندا قانداي قاسيەتتەر بولعانى دۇرىس دەپ ويلايسىز؟
– بالالار حيرۋرگتارىنىڭ مىنەز-قۇلقى ەرەكشە بولۋ كەرەك دەسەم, ارتىق ايتپايتىن شىعارمىن. بالالار حيرۋرگتارى ەڭ ءبىرىنشى سىرقاتتانعان بارلىق بالانى ءوزىنىڭ بالا-شاعاسىن قالاي جاقسى كورسە, سولاي جاقسى كورۋى قاجەت. رۋحى مەن ارى تازا, بىلىمگە قۇشتار, ويى العىر, جۇمىسقا ىنتالى ءارى جاۋاپتى, مىنەزى بايسالدى ءارى سىپايى, توتەنشە جاعدايلاردا ۇستامدى, جۇيكە جۇيەسى قانداي دا كۇيزەلىسكە شىدامدى جانە مىندەتتى تۇردە ء وزىنىڭ مىعىم نەمەسە وسال جاقتارىن جەتە بىلەتىن جان بولعانى ابزال. «Disce, sed a doctis, indoctos ipse doceto – ءوزىڭ بىلگەننەن ۇيرەن, بىلمەگەندى ۇيرەت» دەگەن قاعيدانى بەرىك ۇستانعان, كاسىبي ءبىلىم دەڭگەيىن ءومىر بويى جەتىلدىرۋدەن جالىقپايتىندار عانا ءبىزدىڭ قاتارىمىزدا جۇرە الادى.
– ءومىر تاجىريبەڭىزدەن ەرەكشە ەستە قالعان وقيعالاردىڭ ءبىرىن ايتا الاسىز با؟
– مىسال كوپ. بىرەۋىن عانا ايتايىن. وسىدان 10 جىل بۇرىن عوي دەيمىن, مىسىردىڭ استاناسى كايردان 8 ايلىق بالانى الىپ كەلدى. ول جاقتا ءتورت كۇندىك نارەستە كەزىندە اسقازان, ىشەك جولدارىنىڭ تۋا بىتكەن اۋرۋىنا بايلانىستى وتا جاسالىپتى. كەيىننەن ءارتۇرلى اسقىنۋلارىنا بايلانىستى تاعى 6-7 وپەراتسيا جاسالعان. سودان ءسابيدىڭ قۇرساق قۋىسىنىڭ الدىڭعى قاباتى ىرىڭدەپ, ارشا-ارشاسى شىعىپ اشىلادى. سىرتقا شىققان ىشەكتەرى ون شاقتى جەردەن تەسىلىپ, بالانىڭ ءحالى ابدەن ناشارلاعاننان كەيىن, دارىگەرلەر ەلدەرىڭە قايتىڭدار دەپ ۇسىنىس ايتادى. اتا-اناسى قازاقستان ازاماتتارى بولعان سوڭ, بالانى الماتىعا ءبىزدىڭ اۋرۋحاناعا الىپ كەلدى. جاعدايى تىم ناشار, ءولىم اۋزىندا. الدىمەن ابدەن تەكسەرىپ, اسقىنعان جەرلەرىن انىقتاپ, ءبىر ايداي وتاعا دايىندادىق. كونسيليۋم ءوتىپ, اقىلداسا كەلە اقىرى وپەراتسياعا الدىق. سودان قويشى, الگى بالا جازىلىپ, بالا ءتاي-ءتاي باسىپ, اياعىنان تۇرىپ كەتتى. اۋرۋحاناعا تۇسكەندەگى, وتا جاساعانداعى, شىققانداعى, قازىرگى كەزدەگى سۋرەتتەرى بار. اتا-انالارى اندا-ساندا كەلىپ تۇرادى. بالا ەرجەتىپ قالدى. قىرىق جىلدا تالاي نارسەنى كوردىك قوي.
– اتتەگەنى-اي دەپ, جۇرەگىڭىز بەن جۇيكەڭىزگە سىزات تۇسكەن كەزدەر دە بولعان شىعار؟
– ءبىز دە ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان ادامبىز. جۇمىس بولعان سوڭ ارينە بولدى. بىراق سولاردىڭ اراسىندا كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە ارنايى بالالار دارىگەرىن دايىندايتىن فاكۋلتەتتىڭ جابىلعانى, ەندى بالالاردى جالپى ءبىلىمى بار دارىگەرلەر ەمدەيتىنى مەنىڭ جانىما قاتتى باتادى. ول تۋرالى ۇستازىم اكادەميك كامال ورمانتاەۆتان ارتىق ايتپاسپىن, ول كىسى بارلىق جەردە ايتىپ تا, جازىپ تا, ۇرسىپ تا ءجۇر. وكىنىشتىسى, ەشكىم قۇلاق اسپاي جاتىر.
– بارشا بالاعا مەيىرىمىن توككەن دارىگەر ءوزىنىڭ وتباسىندا قانداي ەكەن؟
– وتىز جىل وتاسقان اسىل جارىم شاكيزات ساكەنقىزى ومىردەن ەرتە قايتتى. مۋزىكا سالاسىنىڭ مامانى بولاتىن. وتە سابىرلى, نيەتى تازا, ءبىر باسىنا جەتەتىن اقىلى بار جان ەدى. تاريح پەن ادەبيەتكە, مادەنيەت پەن ونەرگە جاقىن بولعان. ءومىردىڭ ارقيلى جاعدايىندا اباي اتامىزدىڭ شىعارمالارىن ەسىمىزگە سالىپ قوياتىن. 1990 جىلداردان باستاپ قوناق شاقىرساق تا, قوناققا بارساق تا, اباي اتامىزدىڭ «قارا سوزدەرىن» ىرىمداپ سىيعا تارتا باستادىق. «قارا سوزدەر» كىتابىن 10-20 دانالاپ ساتىپ الاتىن. ءسويتىپ بۇل سىيلىعىمىز شاڭىراعىمىزدىڭ مارتەبەلى داستۇرىنە اينالدى. كىتاپتى نومىرلەپ سىيلايتىن بولدىق. ەڭ سوڭعى كىتاپتىڭ ء نومىرى 107 بولدى. شاكەڭنەن كەيىن تارالماي قالعان ون شاقتى «قارا سوزدەردى» مەن تۇسىنىكتەمە جازىپ, بولاشاق نەمەرە-شوبەلەرىمە مۇرا رەتىندە ساقتاپ قويدىم.
ءبىر ۇل, ءبىر قىز تاربيەلەپ وسىردىك. ەكەۋى دە ۇيلەنگەن, قىزمەتتە, ەلدەن ۇيالمايمىن, ابىرويلى, جانىمداي جاقسى كورەتىن نەمەرەلەرىم بار.
– ادامدارعا, ومىرگە دەگەن كوزقاراسىڭىز قالاي؟
– مەن ءبىرتۋار, عۇلاما, زيالى, ارداقتى, مانساپتى, قوعامدا سالماعى بار ادامداردىڭ ورنىن ءبىر كىسىدەي بىلەم. بىراق جاي قاراپايىم ادامدارعا بۇيرەگىم بۇرىپ تۇرادى. ءدىندار ادام ەمەسپىن, بىراق كۇندە تاڭەرتەڭ اللاعا تاۋبەشىلىك جاساپ, بەرگەنىنەن بەرەرى كوپ تاڭىرگە ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ, بالالارىم مەن ۇرپاعىمنىڭ, ەلىمنىڭ تىنىشتىعىن, وركەندەۋىن تىلەيمىن. اتقان تاڭدى, بەرگەن ءناسىپتى قاناعات تۇتامىن.
– ومىردە ءبىر-بىرىڭىزگە ۇلگى-ونەگە بولىپ جۇرگەن ادامدار از ەمەس شىعار؟
– مەنىڭ سىيلاساتىن, سىرلاساتىن اعايىن-تۋىستارىم, دوستارىم, ارىپتەستەرىم بارشىلىق. ءوزىم جالپى كوڭىلىمە ۇناعان ادامدارعا تەز باۋىر باسىپ كەتەم. بىراق ماعان ءبىر ابىز اقساقالدىڭ ورنى بولەك. تەگىندە مەن اعالارى بار زامانداستارىما قىزىعا قارايتىن ەدىم. ومىردە باۋىرىنا تارتار, تىلەۋقور بولار, ءوزىڭ ايتپاقشى ۇلگى-ونەگە بولار, اقىل ايتار اعام بولساشى دەيتىنمىن. مەنىڭ سول تىلەۋىم قابىل بولعان بولۋى كەرەك, 1970-جىلدارى بالالار حيرۋرگياسىنان سونداي ءبىر ادام ساباق بەردى. قازاقى, كەڭپەيىلدى, وتا جاساعاندا سابىرىن جوعالتپايتىن, ۇساق-تۇيەك جات مىنەزدەر مەن تەرىس ارەكەتتەردى بويىنان اۋلاق ۇستايتىن سول اعامىزدىڭ ەسىمى – بالعابەك بايقادام ۇلى جۇماعۇلوۆ. ماعان جەرلەستىگى دە, تۋىستىعى دا جوق. سول ۇستازىم, بۇگىنگى كۇنى بىرگە تۋماسام دا تۋعان اعامداي بولدى, ويتكەنى ول كىسى ماعان رۋحاني پاراساتتىلىق پەن ادامشىلىقتى, ادالدىق پەن باعا جەتپەس مادەنيەتتىلىكتى, كىسىلىك پەن كىشىلىكتى, تۋىستار مەن دوستارعا دەگەن پاتشا كوڭىلدىڭ جارقىن ۇلگى-ونەگەسىن كورسەتتى. قازىر جاسى 80-نەن استى, سارقىتىن ءىشىپ ءجۇرمىن.
– ءوزىڭىز دارىگەرسىز, سالاماتتى ءومىر ءسۇرۋ سالتىن قانشالىقتى ۇستاناسىز؟
– مەن دەنەشىنىقتىرۋ, تاڭەرتەڭ تۇرىپ جاتتىعۋ جاساۋ, جاياۋ ءجۇرۋ, ۋاقىتىمەن دەمالۋ, رەتىمەن تاماقتانۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن تۇسىنەمىن. ءتىپتى دارىگەر ءارى ازدى-كوپتى ءومىر كورگەندىكتەن سولاي ىستەڭدەر دەپ اقىل دا ايتامىن. بىراق ءوزىم سونشالىق ۇستانا المادىم.
– سوندا بوس ۋاقىتىڭىزدى قالاي وتكىزەسىز؟
– تاريحي دەرەكتى جانە عىلىمي كىتاپتاردى, عۇلامالاردىڭ ءومىربايانىن, دانالىق وي-تولعاۋلارىن وقىعاندى ۇناتامىن. باسقاعا ەمەس, تەك ءوز ۇرپاعىما عانا ارنالعان كۇندەلىك جازامىن. اۋىلدا دويبى ويناۋشى ەدىم, كەيىن قالاعا كەلگەن سوڭ شاحمات ويناۋدى ۇيرەندىم. سول شاحمات ويناۋدى وتە جاقسى كورەمىن. 1933 جىلعى كاپابلانكانىڭ كىتابىنان باستاپ, 30-عا جۋىق ارناۋلى ادەبيەتتەرىم بار, كارپوۆتىڭ قولتاڭباسى بار, بليتس وينايتىن 2-3 ساعاتىم بار, شاحماتتىڭ ءار تۇرىنەن 60-قا جۋىق كوللەكتسيام بار. سونىمەن قاتار الەمدىك فۋتبول مەن قىسقى بياتلون قىزىقتىرادى. كەيدە بىرەۋلەرمەن قازاقشا باستەسىپ تە قالامىن. جالپى, سپورت پەن شاحمات ادامنىڭ ەستەتيكالىق مىنەز-قۇلقىن, سانا-سەزىمىن, وي-ءورىسىن كەمەلدەندىرەتىن, ماقساتقا شابىتتاندىراتىن, ىستەيتىن ءىسىڭدى بولجاۋعا, ناتيجەسىن ساراپتاۋعا كومەكتەسەتىن, ادامنىڭ رۋحىن وسىرەتىن ونەر دەپ سانايمىن.
– بارەكەلدى! جەتپىس جاستا دا شارشاماي, بالا ومىرىنە اراشا بولعان قولىڭىزعا قۋات بەرسىن.
اڭگىمەلەسكەن اباي قۇسايىنوۆ,
«بالالارعا شۇعىل مەديتسينالىق جاردەم ورتالىعىنىڭ» باس دارىگەرى
