«باتىرى بار قالا بولادى»
زامانىندا نايمان ىشىندەگى ءتورتۋىل رۋىنىڭ ۇرانىنا اينالعان بايمۇرات باتىردىڭ زايسان قالاسىنا كىرە بەرىستەگى نارقىزىل تۇلپارىنا مىنگەن, قولادان قۇيىلعان, بيىكتىگى تۇعىرىمەن قوسا العاندا 10 مەتر بولاتىن, سالماعى 7 جارىم تونناعا جۋىقتايتىن ەسكەرتكىشى «ۇرپاقتارىم, بابالارىڭ شەتىنەن باتىر بولعان. ەڭسەلەرىڭدى تىك ۇستاڭدار. جەر – سەندەردىكى, ەل - سەندەردىكى» دەگەندەي قاسقايىپ-اق تۇر. ۇرپاققا رۋح بەرەتىن, بۇگىنگى بۋىنعا امانات جۇكتەيتىن تۋىندىنى بۇعان دەيىن وبلىستا قۇنانباي, ۇلى اباي ەسكەرتكىشتەرى مەن مۇحتار اۋەزوۆ, تۇرسىنحان ءابدىراحمانوۆا بيۋستتەرىن كەيىپتەگەن سەمەيلىك تالانتتى, جاس ءمۇسىنشى نۇربول قاليەۆ ءبىر جىل كولەمىندە جاساپ شىعىپتى.
اۋدان اكىمى تەمىربەك قاسىمجانوۆ قىرىق ميلليون تەڭگەدەن استام قارجى جۇمسالعان ەسكەرتكىشتىڭ بوي كوتەرۋىنە زايساننىڭ سىرتتا, ەل ىشىندە جۇرگەن بارشا ازاماتتارى ايرىقشا ۇلەس قوسقانىن اتاپ ءوتىپ, العىسىن جەتكىزدى. «بىلە بىلسەك, ەسكەرتكىش دەگەنىڭىز - ۇلكەن يدەولوگيا. كەلمەسكە كەتكەن كەشەگى قىزىل يمپەريا نە ءۇشىن قاپتاتىپ ەسكەرتكىش سوقتى؟! بۇكىل قازاقستاندا لەنيننىڭ مىڭداعان, كالينيننىڭ جۇزدەگەن ەسكەرتكىشتەرى تۇردى. مىنە, بۇگىن تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا ءار قالادا باتىرلارىمىزعا ەسكەرتكىش ورناتىپ جاتىرمىز. بۇدان كەيىن زايسان باسقا قالا بولادى. ەسكەرتكىشى بار, باتىرى بار قالا بولادى. كىم كورىنگەن باسىنبايتىن قالا بولادى. بايمۇرات باتىر قاقپادا جايدان جاي تۇرعان جوق. حالىقتىڭ رۋحىن, ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرەدى», - دەدى تورقالى تويعا الاتاۋ باۋرايىنان ارنايى كەلگەن قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, باتىردىڭ ۇرپاعى قابدەش ءجۇمادىلوۆ. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى, اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەت تە ەسكەرتكىش باسىندا ءسوز الىپ:
جەسىرلەرگە جەر بەرگەن,
جەتىمدەرگە جەم بەرگەن.
اسا جۇرتىن مەڭگەرگەن,
ۇسىنعاندا قول بەرگەن,
قىسىلعاندا دەم بەرگەن باتىر بايمۇرات بابامىز اراعا قانشاما جىلدار سالىپ ۇرپاعىنا ەسكەرتكىش بولىپ قايتا ورالدى. بۇدان ۇلكەن قۋانىش بار ما؟» دەي كەلە:
مەن – ءتورتۋىلدىڭ ۇرانى بايمۇراتپىن,
توبەسىنەن دۇشپاننىڭ جاي قۇلاتتىم.
ساۋىر-سايقان, التاي مەن قارا ەرتىستى,
زاپى قىلعان ز ۇلىمدى زار جىلاتتىم.
باۋىرعا الىپ باۋرايىن بارقىتبەلدىڭ,
ارمانىمدى اق بۇلتقا ارتىپ كەلدىم.
«ۇرانىم!» دەپ ۇرپاعىم ۇمسىنعان سوڭ,
نارقىزىلعا ءمىندىم دە تارتىپ بەردىم, - دەپ قۇتتىقتاۋىنىڭ سوڭىن جىر جولدارىمەن تۇيىندەدى.
ال «كوك تۋدىڭ جەلبىرەگەنى» ءانىنىڭ ءسوزىن بەلگىلى اقىن الماس احمەتبەك ۇلى:
اسسالاۋماعالەيكۇم, باتىر اتا!
جەتتىڭ بە مەكەنىڭە اقىرى, اتا؟!.
بۇگىن ءبىر «بايمۇرات!» دەپ ۇراندايىن,
ساۋىردىڭ كوك جارتاسىن قاقىراتا.
بايمۇرات! بايمۇرات! بايمۇرات! – دەپ ۇرانداتا جىر وقىدى.
«ايرىلدىق بالپاڭ باسقان باتىرلاردان, ايرىلدىق اۋزىنان ۋىز توگىلگەن جومارت بايدان»
ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋىنىڭ الدىندا اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە وتكەن عىلىمي كونفەرەنتسيادا قازاقتىڭ باتىرلارى جايىنداعى قۇندى ماعلۇماتتاردى جۇرت تۇششىنا تىڭدادى. اسىرەسە قازاق جىلقىسىنىڭ تاريحىن ىندەتە زەرتتەپ جۇرگەن عالىم, الماتىداعى شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى احمەت توقتابايدىڭ شاعىن بايانداماسىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. ەتنوگراف ءوز سوزىندە قازاق باتىرلارىنىڭ ءرولى ەۋروپاداعى رىتسارلارمەن, جاپون قوعامىنداعى سامۋرايلارمەن پارا-پار بولعانىنا توقتالىپ, 1750 جىلدارى رەسەي ارمياسى باس شتابىنىڭ جازعان مالىمەتىن وقىپ بەردى. وندا: «قىرعىز-قازاقتار جالپى بەيبىت, موماقان حالىق. بىراق سولاردىڭ ىشىندە باتىرلار دەگەن بۋنتار, سودىر, سوتقار ادامدار بار. سولارعا ىلەسكەن حالىق رەسەيدىڭ زاڭدارىن ەلەمەي كەتەدى. بىزگە قارسى شىعادى. سوندىقتان باتىرلاردى تۇقىرتىپ وتىرۋ كەرەك» دەپ جازىلعان ەكەن. «رەسەي يمپەرياسى سول ماقساتىنا جەتتى. نەگە دەسەڭىزدەر, باتىرلارىمىزدى اتۋ, اسۋ, تۇرمەگە قاماۋ, سىبىرگە ايداۋ سول زامانداردان باستالدى. قىزىل يمپەريا مۇنى ارى قاراي جالعاستىرىپ, باتىرلاردان باستاپ, قازاقتىڭ بەتكە شىعارلارىن تۇبىرىمەن قۇرتتى. سورلى, جالتاق, قورقاق كۇيگە تۇسكەنىمىز وسىدان. «ايرىلدىق بالپاڭ باسقان باتىرلاردان, ايرىلدىق اۋزىنان ۋىز توگىلگەن جومارت بايدان» دەپ جازعانى بار ماعجان اقىننىڭ. بايمۇرات باتىردى نە ءۇشىن ۇلىقتاۋىمىز كەرەك؟ شەكاراداعى قازاقتىڭ رۋحىن وياتۋ ءۇشىن كەرەك. قازاقتىڭ رۋحى ويانسا, بارلىعى ورنىنا كەلەدى», - دەدى ا.توقتاباي.
عالىم سونىمەن قاتار بيىل جازدا موڭعوليادا ەكسپەديتسيامەن بارعاندا سونداعى ارىپتەستەرىنەن ابىلاي حاننىڭ جوڭعار قوڭتايشىسى گالدان تسەرەننىڭ تۇتقىنىنا تۇسكەن شاقتاعى بولعان جەرىن ەستىپ, بىلگەنىن سۇيىنشىلەي جەتكىزدى. «بۇل جەر بايان ولگەيدەن 300 شاقىرىم قاشىقتىقتا. بىراق تابا الماي قايتتىق. سەبەبى, مۇنى بىلەتىن, كورسەتەتىن موڭعولدىڭ شالى ۇلان باتىرعا كەتىپ قالىپتى. دەگەنمەن العاشقى قادام جاسالدى. كەلەشەكتە 1741 جىلى ابىلاي حان تۇتقىندا بولعان جۇرتتى تابامىز عوي دەپ ويلايمىن», - دەگەن ەتنوگراف وسى ساپارىندا قازاقتىڭ داڭقتى باتىرلارىنا قاتىستى دەرەكتەردى دە جيناپ قايتقانىن ايتتى. احمەت توقتاباي موڭعولياداعى جوڭعاردان قالعان زاعشىن, ءدۇربىت, تورعاۋىت تايپالارىنىڭ اقساقالدارىمەن سويلەسكەندە ولاردىڭ اراسىندا قابانباي باتىر ەسىمى كوبىرەك ايتىلاتىنىنا, قولباسشىنىڭ مەيىرىمدىلىگى, قالماقتىڭ تۇتقىندارىنا بوستاندىق بەرگەنى, اسىرەسە تۇتقىنعا تۇسكەن ادامداردى جابىرلەمەگەنى ءجيى تىلگە تيەك ەتىلەتىنىن بايقاپتى. جالپى, قابان دەگەن ءسوز موڭعول تىلىندە باس قولباسشى دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى ەكەن. «جالپى, تاريحي قايراتكەرگە ەكىنشى اتاۋدى باسقا حالىق بەرەدى. وسىنداي فاكتىلەر ماڭىزدى. ەجەلگى جاۋلارىمىزدىڭ بەرگەن باعالارىن دا ەسەپكە الۋىمىز كەرەك», - دەيدى تاريحشى.
«دارابوزدا» جازىلعان دارابوزداردىڭ ءبىرى ەدى
ەكى كۇنگە سوزىلعان شارالار لەگى وبلىستىق اقىندار ايتىسىمەن قورىتىندىلاندى. بەلگىلى ايتىسكەر اقىن سەرىك قۇسانباەۆ جۇرگىزگەن, جازۋشى الىبەك قاڭتارباەۆ توراعالىق ەتكەن ايتىستىڭ وزگەشەلىگى, اقىندار الدىن الا جۇپتالماي, قارسىلاستارىن ساحنادا, ەل الدىندا تاڭدادى. بۇل كەيبىر اقىنداردىڭ وڭ جامباسىنا كەلسە, كەيبىر اقىنداردىڭ ويىن تۇساۋلاپ, اشىلىپ ايتىسۋىنا مۇمكىندىك بەرمەگەندەي كورىندى. دەسەك تە, بالۋانعا وڭ مەن سولىڭ ءبىر ەمەس پە؟ اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندەگى التى ساعاتقا سوزىلعان ءسوز سايىسىندا كىمنىڭ قالاي ايتىسقانىن, تارتىسقانىن ايتساق ۇزاققا كەتەرمىز. ءبىر عانا نارسە, زالداعى ات توبەلىندەي كورەرمەننىڭ دە (الدىن الا دۇرىس حابارلانباعان با؟ حالىق از جينالدى), قازىلار القاسىنىڭ دا كوڭىلىنەن شىققان ايتىستىڭ ۇلگىسىن زايساندىق اقىن اردابەك اقبابا كورسەتە ءبىلدى. «امىرە قاي ءاندى بولسا دا وزىنشە كەستەلەپ, قوشقار ءمۇيىز سالىپ, ۇكى, مارجان تاعىپ الادى» دەپ ۇلى مۇحاڭ ايتقانداي, اردابەكتىڭ دە ءار شۋماقتارىنا قوشقار ءمۇيىز سالىپ, ۇكى, مارجان تاعىپ الاتىنىن اڭعارعانداي بولدىق. «رەسپۋبليكالىق ايتىستارعا قىسىلماي قوسۋعا بولاتىن بالا ەكەن!» دەپ ىشتەي تامسانىپ وتىردى زالداعى جۇرت.
ەلدىڭ شاپالاعىنان شابىت العان اقىن:
بايمۇرات دەگەن كىم ەدى؟
ارتىندا ۇلىس, ۇلى ەلى.
استىندا ارداكۇرەڭى,
الشاڭداي باسىپ جۇرەدى,
اپتىقپاي جاۋعا كىرەدى
ءيىسى قازاق ءۇشىن ول,
يمەنباي باسىن يەدى
«دارابوزدا» جازىلعان
دارابوزداردىڭ ءبىرى ەدى.
جۇرتى ءۇشىن جىلاپ جۇرەگى
ۇلتى ءۇشىن تۋعان ۇل ەدى, - دەپ بايمۇراتتىڭ باتىرلىعىن جىرعا قوسسا, اقتىق سىنداعى جۇلدىزاي ماراتبەكقىزىمەن ءسوز قاعىسىندا:
بيىكتىكتى قارعام كورىپ كەت,
قىرانى قۇلاپ زاڭعاردان,
ارقارى اۋىپ اڭعاردان.
قويناۋى تولى كەن بولعان,
جايلاۋى تولى اڭ بولعان.
ءبىر ۋىس توپىراعى ءتان جازعان,
ءبىر جۇتىم سۋىنان ەم قونعان.
بەسىكتەگى ۇلى ەل قورعان,
ەسىكتەگى ق ۇلى حان بولعان.
اقىندىقتى دا قارعام كورىپ كەت,
ماۋكەن ۇلىنان ءمان قالعان,
سالىقبايقىزىنان ءسان قالعان,
بالشابەكوۆتەن ءان قالعان,
ساۋىر مەن سايقان تاۋلاردان.
ۋىز جىرعا قانىپ كەت,
ۋىستاپ ولەڭ الىپ كەت.
ۇلىق بوپ تۇرعان ۇلتىنا
ۇلىقبەك تۋعان اۋداننان, - دەپ تۋعان جەرى – زايساننىڭ قاسيەتى مەن جاقسى-جايساڭدارىن ولەڭىنە ارقاۋ ەتتى.
سونىمەن, بۇل ءسوز سايىسىندا كوركەم جىردان كەستە تىككەن اردابەك اقىن باس جۇلدە – 1 ميلليون تەڭگەنى يەلەندى. اقتىق سىندا اردابەكپەن ساحناعا شىققان س.امانجولوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 3-كۋرس ستۋدەنتى جۇلدىزاي ماراتبەكوۆا 1 ورىندى ولجالاسا, ەكى ەكىنشى ورىن - كوكپەكتىلىك فارحات مارات ۇلى مەن ەرەيمەنتاۋدان كەلگەن ەرلان داۋلەت ۇلىنا, ەكى ءۇشىنشى ورىن – ۇرجارلىق سەرىكبەك تۋعانوۆ پەن تاعى ءبىر زايساندىق اقىن, ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ماگيسترانتى ءناريا اقباباقىزىنا بۇيىردى.
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
زايسان اۋدانى
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن مارات سالبانوۆ
