– عالىم باينازار ۇلى, تەڭگەمىزدىڭ «ومىرگە كەلۋىنە» وزىندىك قولتاڭبا قالدىرعان قارجىگەرسىز. وسى جۇمىستىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرىپ, تەڭگەنى اينالىسقا ەنگىزۋگە ۇلتتىق بانك ۇجىمى, ءوزىڭىز ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىردىڭىز. جوقتان بار جاساۋ قاشان دا وڭاي ەمەس ەكەنى بەلگىلى, ەلدىڭ قارجى جۇيەسىنىڭ 25 جىل بۇرىنعى جاعدايى مەن قازىرگىسىنىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي شىعار...
– ءيا, ول ەلىمىز ەندى عانا ەگەمەندىگىن العان كەزەڭ بولاتىن. كەڭەس وداعىنان بولىنگەن مەملەكەتتەر ءوز بەتىنشە ءومىر ءسۇرۋدى جاڭا باستاپ جاتقان كەز. وعان دەيىن ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز, قارجى, بانك جۇيەسى ءبىر ورتالىقتان, ماسكەۋدەگى وداقتىق مەكەمەلەر ارقىلى باسقارىلدى. سوعان وراي, بىزدە دەربەس قارجى-كرەديت ساياساتى, بانك جۇيەسى, ۇلتتىق ۆاليۋتا بولعان ەمەس. الىس-جاقىن شەتەلدەرمەن ەسەپ-قيساپ ايىرىساتىن شوتتار, ىشكى جانە سىرتقى ەسەپ-قيساپ اشاتىن جۇيە, دەربەس تولەم بالانسى, باسقا دا ينفراقۇرىلىمدىق جۇيەلەر جوق بولاتىن. سول سەبەپتى, كەڭەستىك ءبىرتۇتاس ەكونوميكا ىدىراعاننان كەيىن ەگەمەندىك العان مەملەكەتتەر ۇلكەن قيىندىققا ۇشىرادى. 1991-1992 جىلدارى ءوزىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى جوق, رۋبل ايماعىنداعى ەلدەر امالسىزدان رەسەيدىڭ ەكونوميكاسىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالارعا, قارجى جانە نەسيە ساياساتىنا تاۋەلدى بولىپ قالا بەردى. ال رەسەيدە ە.گايدار باستاعان «جاس مونەتاريستەر» توبى ۇكىمەت بيلىگىنە كەلىپ, باعانى بەتىمەن جىبەردى. سونىڭ سالدارىنان اقشا قۇنسىزداندى, تاۋاردىڭ تۇتىنۋ باعاسىنىڭ ءوسىمى شارىقتاپ كەتتى, ينفلياتسيا مىڭداعان پايىزدان اسىپ جاتتى. مىسالعا, سول 1991 جىلى ينفلياتسيا دەڭگەيى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 147,1 پايىزعا, 1992 جىلى 2960,8 پايىزعا جەتىپ, ال 1993 جىلى 2165,0 پايىزدان اسىپ جىعىلدى. ءسويتىپ العاشقى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە 5272,9 پايىزدان استام ينفلياتسيا تۋىندادى. ال ول كەزدە ۇكىمەتتىڭ قولىندا ينفلياتسيامەن كۇرەسەتىن ارنايى قاراجاتتىق قور نەمەسە ورتالىق بانكتىڭ التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆى جانە باسقالارى بولعان جوق. ول كەزدە التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆى ءالى قۇرىلماعان-دى. ال ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك بيۋدجەت ۇلكەن دەفيتسيتپەن ورىندالىپ جاتتى.
وسىنداي قيىن جاعدايدا ءبىزدىڭ الدىمىزدا ءۇش نەگىزگى ماسەلە تۇردى. بۇل رەتتە مەملەكەتىمىزدىڭ ساياسي ەگەمەندىگىن, ونىڭ تىرەۋشى, نەگىزگى كۇشى بولاتىن دەربەس ەكونوميكاسىن قۇرۋ مىندەتى العا شىقتى. وسىعان وراي ءبىرىنشى كەزەكتە دەربەس اقشا-قاراجات ساياساتىن قالىپتاستىرۋ, تاۋەلسىز بانك جۇيەسىن قۇرۋ, ءسويتىپ ەكونوميكانى ءوز بەتىمىزشە باسقارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا باسقارۋ تەتىكتەرىن جاساپ, ىسكە قوسۋ ماقساتتارى تۇردى. ەكىنشىدەن, وسىعان بايلانىستى ۇلتتىق ۆاليۋتانى جاساۋ كەرەك بولدى. ۇشىنشىدەن, وسى ۇلتتىق ۆاليۋتا قولدانىسقا قوسىلعان جاعدايدا ۆاليۋتانىڭ دەربەس اينالىمىن قامتاماسىز ەتەتىن جاڭا قاراجات كەڭىستىگى, وسى كەڭىستىكتەگى جۇمىستى جۇرگىزەتىن قابىلەتتى, زاماناۋي جەكە قۇرىلىمدار, بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭا قارجىلىق ينفراقۇرىلىم جاساۋ قاجەت ەدى, ونسىز ۆاليۋتا ءوز مىندەتىن ورىنداي المايتىن. ينفراقۇرىلىم ىشىندە بىزگە تەز ارادا التىن-ۆاليۋتا قورى, ەلەكتروندى بانكارالىق قاراجات, ۆاليۋتالىق بيرجالارى, بانكنوتتىق فابريكا, مونەتا سارايى, ۆاليۋتا جانە قۇندى مەتالل, ونىمەن قوسا, باعالى قازىنا ساقتاۋ قويمالارى, دەربەس تولەم جانە ەسەپ ايىرۋ جۇيەلەرى, شەتەل بانكتەرىمەن كوررەسپوندەنتتىك قاتىناستار قالىپتاستىرۋ, قارجىلىق ەسەبىمىزدى, بۋحگالتەرلىك ەسەپ جۇيەسىن شەتەل ستاندارتتارىنا كوشىرۋدىڭ العىشارتتارىن باستاۋ, بانك سالاسىنىڭ جاڭا باقىلاۋ جۇيەسىن جاساۋ, ونىمەن ءوز دەڭگەيىندە جۇمىس ىستەي الاتىن ماماندار دايىنداۋ, بارلىق قۇرىلىمداردى وزىق زاماناۋي كومپيۋتەرلىك تەحنولوگيامەن, جاڭا كولىك بايلانىسى جابدىقتارىمەن جاساقتاۋ جانە باسقا جۇمىستاردى ىسكە اسىرۋ كەرەك بولدى.
مەن 1992 جىلدىڭ باسىندا, ناقتىراق ايتسام, قاڭتاردىڭ 17-سىندە ۇلتتىق بانك توراعاسى بولىپ تاعايىندالدىم. جوعارىدا اتالعان بارلىق نىسانداردى, باسقا دا سان قىرلى شارۋالاردىڭ بارلىعىن ءبىز قىسقا ۋاقىت, 1992-1993 جىلدار ارالىعىندا, ءبىرجارىم جىلدىق مەرزىمدە ىسكە قوسىپ ۇلگەردىك. اسىرەسە گيپەرينفلياتسيا كەزىندە باعانىڭ شارىقتاپ ىرىقسىز وسۋىنە توتەپ بەرە الماي, بانكروتتىق جاعداي باستارىنا تىكەلەي تونگەن, ەكونوميكانىڭ قارا شاڭىراعىن قۇرايتىن ءتۇستى جانە قارا مەتالل, ۋران, تيتان, مۇناي, گاز, كومىر وندىرىستەرىن, تەمىرجول, باسقا سالالارداعى اسا ءىرى عىلىمي-ءوندىرىس ورىندارىن, اۋىلشارۋاشىلىق كومپلەكسىن ساقتاپ قالۋ شارالارىندا ۇكىمەت, بولماسا باسقا قاراجات ينستيتۋتتارىنىڭ بۇل ماسەلەنى شەشۋگە قاجەتتى قاراجاتتىق مۇمكىنشىلىكتەرى بولمادى. وسى ماقساتتاعى شارالاردى ورىنداۋ جولىندا ۇلتتىق بانك جانە جاڭا قۇرىلىپ جاتقان ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانك جۇيەسىنە ەل پرەزيدەنتى جانە جوعارعى كەڭەس تاراپىنان جاۋاپتى مىندەتتەمەلەر جۇكتەلدى, بۇل ولار ءۇشىن ۇلكەن سىن بولدى. بارلىق قيىندىقتارعا قاراماستان ۇلتتىق بانك جانە بانك جۇيەسى وسى تاريحي مىندەتتى ويداعىداي ورىنداپ, وسى جاعدايعا تىعىز بايلانىستى ەگەمەندىك قۇقىمىزعا نەگىزدەلگەن ارناۋلى دەربەس قارجى-كرەديت ساياساتىن ىسكە اسىرىپ, 1991-1993 جىلدارداعى گيپەرينفلياتسيانىڭ الپاۋىت اپاتىنان ءىرى ءوندىرىس وشاقتارىن, ەكونوميكانى قۇردىمعا كەتىرمەي, ساقتاپ قالدى.
– ايتقانداي, ۇلتتىق ۆاليۋتامىز العاش قولدانىسقا ەنگەن تۇستا تەڭگەنىڭ باعامى 1 اقش دوللارىنا شاققاندا 4,75 تەڭگە بولعان ەكەن. ءتىپتى 1 تەڭگە 500 رۋبلگە ايىرباستالعان. ال قازىرگى جاعدايدى ءوزىڭىز بىلەسىز, اقش اقشاسىنىڭ قۇنى اسپانداپ تۇر. تەڭگە باعامىنىڭ بۇلايشا قۇبىلۋىنا نە سەبەپ؟
– ارينە, ۆاليۋتا – ەكونوميكانىڭ باسقارۋ قۇرالدارىنىڭ نەگىزگىلەرىنىڭ ءبىرى. بىراق بۇل حالىقارالىق داعدارىستاردان, ەكونوميكا قۇرىلىمىنداعى بىرجاقتىلىقتان تۋىندايتىن اسەرلەرگە تىيىم بولا المايدى. ال ۇلتتىق ۆاليۋتامىز تەڭگە اينالىمعا ەنگەن 25 جىل ىشىندە ەل ەكونوميكاسىندا ورىن العان قيىن داعدارىستاردىڭ زارداپتارىمەن كۇرەسۋدە تاريحي ميسسياسىن تولىعىمەن ورىندادى دەپ ويلايمىن. ەگەر بىزدە ءوز ۆاليۋتامىز ەمەس, باسقا ەلدىڭ ۆاليۋتاسى قولدانىستا بولعان بولسا, ەكونوميكانىڭ باسقارۋ ساياساتى, ونى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى قولىمىزدا بولماعان بولار ەدى. باسقا ەلگە تاۋەلدى بوداندىق قالپىمىزعا قايتا ورالار ەدىك. وسى ۋاقىت ىشىندە ەكونوميكامىز ءۇش دۇركىن ۇلكەن داعدارىستى باستان كەشىردى. اسىرەسە كەڭەس داۋىرىندەگى جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋ كەزەڭىندەگى (1992-1997 جج.) داعدارىس وتە اۋىر بولدى. وسى جىلدارى (1995 ج.) ونەركاسىپ ءوندىرىسى 1990 جىلمەن سالىستىرعاندا 52 پايىزعا, اۋىلشارۋاشىلىعى 48 پايىزعا قۇلدىراپ, ەكونوميكادا قۇرىلىمدىق ديسپروپورتسيالىق داعدارىس پايدا بولدى, مۇناي مەن گاز وندىرىستەرىنە بىرجاقتى تاۋەلدىلىك ورىن الدى. بۇل ۋاقىتتا مۇناي باعاسى بىرەسە ءوستى, بىرەسە قۇلدىرادى. ال وتاندىق ەكونوميكانىڭ 25-30 پايىزى, ەكسپورتتاعى 60-65 پايىزى مۇناي مەن گازدىڭ باعاسىنا تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان بۇل كەزدە تەڭگەنىڭ دوللارعا قاتىستى باعامى دا ءبىر ورىندا بولعان جوق. اسىرەسە 1998 جىلى رەسەيدىڭ دەفولتتىق داعدارىسى كەزىند السىرەپ, 1999 جىلى تەڭگە باعامى قاتتى قۇلادى. ودان كەيىن 2009 جىلى دۇنيەجۇزىلىك قارجى داعدارىسى باستالعان كەزدە ۇلتتىق ۆاليۋتامىز تاعى دا ۇلكەن سوققى الدى. ودان سوڭ 2014-2015 جىلدارى تاعى قۇنسىزداندى. تومەندەۋ 30-40 پايىزعا دەيىن جەتتى. مىنە, وسىلاردىڭ سالدارىنان قازىرگە دەيىن تەڭگەمىز ەڭسەسىن تولىق تىكتەي العان جوق. ءالى كۇنگە باعام بىرەسە اسىپ, بىرەسە ءتۇسىپ تەربەلىستە تۇر.
العاش قولدانىسقا ەنگەندە 1 تەڭگە 500 رۋبلگە ايىرباستالعانى راس. الايدا ءبىزدىڭ ەسەبىمىز بويىنشا, سول كەزدەگى قۇنسىزدانۋدىڭ قارقىنىن ەسەپكە الا وتىرىپ, 1 تەڭگەنى 1000 رۋبلگە ايىرباستاۋ كەرەك ەدى. بىراق سول كەزدەگى ۇلتتىق كوميسسيا مەن ۇكىمەت بۇل ماسەلەنىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىنەن گورى ساياسي جاقتارىنا كوبىرەك ءمان بەرىپ, ۇلتتىق بانكتىڭ ۇسىنىسىن قابىلدامادى. سول قاتەلىك تە تەڭگە باعامىنا وسى ۋاقىتقا دەيىن كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر دەپ ويلايمىن.
– بيىل ۇلتتىق ۆاليۋتا باعاسىن قاداعالاۋدى قايتادان ۇلتتىق بانككە بەرۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىستار دا ايتىلىپ جاتتى. ءسىز بۇعان نە دەيسىز؟
– ءيا, سوڭعى ەكى جىلدا ۇلتتىق بانك تەڭگە باعامىن اشىق كەڭىستىككە, نارىقتىڭ رەتتەۋىنە قويا بەردى. ارينە, ەگەر ەلدە ينفلياتسيا دەڭگەيى 2-3 پايىزدان اسپاي, ەكونوميكاسى تۇراقتى بولسا, وسىلاي بولعانى وتە دۇرىس. بىراق ەكونوميكامىز سىرتقى فاكتورلارعا باعىنىشتى, شيكىزاتتىڭ الەمدىك نارىقتاعى باعاسىنا تاۋەلدى, ىشكى ەكونوميكاداعى مۇناي مەن گاز باعىتتارىنان باسقاسىنىڭ قۋاتى ماردىمسىز كەزدە, ارينە, مەنىڭ ويىمشا, تەڭگەنىڭ باعامىن ءالى دە بولسا ورتالىق بانكتەن رەتتەگەن ءجون سياقتى. ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز قاشاعان مۇناي ءوندىرىس ورنى ىسكە قوسىلعاننان بەرى جانە مۇناي باعاسىنىڭ جوعارعى قارقىنمەن كوتەرىلۋىنە بايلانىستى ءبىراز ءوسۋ جولىنا تۇسكەندەي. 2017 جىلى ەكونوميكانىڭ ءوسۋ دەڭگەيى 4 پايىزدان ءسال استى. ال تەڭگە باعامى ەكونوميكانىڭ وسىمىنە, تاۋار باعالارىنا, اسىرەسە حالىقتىڭ كۇنكورىسىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى. سوندىقتان مۇنى شاما كەلگەنشە ىرىقتاندىرعان ءجون, تەڭگەنى دوللارعا تەلۋ ماسەلەسىنەن شىعاتىن باسقا بالامالى جولداردى زەرتتەپ, ىزدەۋ كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت. كاسىبي مەرەكەڭىز قۇتتى بولسىن.
اڭگىمەلەسكەن دينارا بىتىك,
«ەگەمەن قازاقستان»
