رەسەي تاريحىندا سول كەزدەگى ۇعىم بويىنشا, مەملەكەتتىك عىلىم مەن ساياسات الەمى دۇنيەگە لەنين سىندى بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن جانە قايتالانباس عۇلامانى بەرسە, ادەبيەت الەمىندە تاقىلەتى ەرەكشە, قۇپياسى مول, تەرەڭ ويلى, ءبىر عاسىر مەن ءبىر عاسىردىڭ اراسىن جالعاستىرىپ تۇرعان الىپ كوپىردەي ءبىر قۇدىرەتتى تۇلعا بولدى, ول تۇلعا – الەكسەي ماكسيموۆيچ گوركي. وتكەن تاريح بولعان سوڭ جۇزەگە اسۋى وپ-وڭاي بوپ كورىنگەن سوتسياليستىك رەاليزمنىڭ نەگىزىن ءوز قولىمەن, جالعىز قالاعان دا وسى ۇلى تۇلعا ەدى. ول سوتسياليستىك رەاليزم نەگىزىن ءحىح عاسىردىڭ اياعى, حح عاسىردىڭ باس كەزىندە-اق دۇنيەگە الىپ كەلدى. ول ءومىر ەسىگىن الەكسەي پەشكوۆ بوپ اشىپ, يگۋديل حلاميدا بوپ جالعاستىرىپ, ماكسيم گوركي بوپ ماڭگىگە قالدى. ءبىر عۇمىرىندا ءبىر ادام جالعىز ەسىمىن تاريحقا جازىپ كەتە الماي جاتقاندا, ول وسى ءۇش اتتى دا دۇنيەگە ءماشھۇر ەتىپ كەتتى.
بۇل تۇلعانى دا ءتۇسىندىم, تۇگەل زەرتتەپ بولدىم دەپ ويلاۋعا, ءسىرا, بولماس. جالپى, دۇنيەدەگى ءاربىر جاي جۇرگەن ادامنىڭ ءوزى قۇپيا ەكەنىن ەسكەرسەك, گوركي سىندى ەكى عاسىر فيلوسوفياسى مەن پسيحولوگياسىن, مىنەزدەرى مەن جان دۇنيەسىن بويىنا تۇگەل ءسىڭىرىپ, سول بويعا سىڭىرگەن قاسيەتتەرىن بايىپتى وي مەن اقىلدىڭ ساليقالى سارابىنان, قان مەن جۇرەكتىڭ بۇلقىنعان تەمپەرامەنتىنەن سۋارا ءبىلىپ, ونى ۇلكەن شەبەرلىكپەن قاعاز بەتىنە تۇسىرە العان ادامنىڭ سۋرەتكەرلىك سىرى بىزدەن كەيىنگى ۇرپاققا دا تىلسىم بوپ قالا بەرمەكشى.
«...جازۋشى پايعامبار بوپ تۋىلۋى كەرەك» دەگەن تۇجىرىم جاساعاندا ماكسيم گوركي وتىزدا عانا ەدى, ياعني 1898 جىلى بولاتىن. بۇل تۇجىرىمنىڭ باتىلدىعى مەن تەرەڭدىگى سونشالىق, العاش ەستىگەندە زارەڭ كەتەدى. اقىلىڭ مەن ساناڭ شارتاراپتى شارلاپ, وزىڭنەن دە, وزگە زامانداستارىڭنان دا پايعامبارلىقتىڭ نىشاندارىن تابا الماي, اباي ايتقان «اداسقان كۇشىكتەي» ۇلىپ كەپ ءوز ءتانىڭدى قايتا تابادى. «قالاي پايعامبار بولۋ كەرەك؟ – دەيسىڭ دىڭكەڭ قۇرىپ. – قالاي؟ ول كىسىنىڭ جازۋشى بايعۇستىڭ الدىنا ورىندالمايتىن تالاپ قويعانى نەسى؟ وسى زامانداعى ادامدار پايعامباردى قاجەت ەتە قويار ما ەكەن؟ قاجەت ەتكەن كۇندە, ءبىر قازاقستاندا عانا رەسمي 850 جازۋشى بار, ەگەر سولاردىڭ ءبارى پايعامبار بولسا... قۇداي ساقتاسىن, بۇل دەگەن پايعامبارلاردىڭ ءبۇتىن ءبىر ارمياسى عوي! الدە, ول ءار زاماندا ءبىر رەت قانا تۋىلاتىن ناعىز جازۋشىنى ايتىپ وتىر ما؟ الدە «ادەبي شىعارما اتاۋلىعا بۇدان بىلاي ءبىر تيىن دا اقشا تولەنبەيدى» دەگەن شەشىمنەن كەيىن دە اقىل-ويىن سارىپ قىپ, دەنساۋلىعىن دا ويلاماي, قاعازدان باس كوتەرمەۋگە دايىن بوپ تۋعان «اپەندە-جازۋشىنى» مەگزەدى مە ەكەن؟ «پايعامبار بوپ تۋىلۋ كەرەك!..» ءوزى شە؟ بۇل سۇراققا ناقتى بىردەن جاۋاپ بەرۋ مۇمكىن ەمەس. وعان گوركيدىڭ بۇكىل تىرشىلىگى, تىندىرعان ءىسى, الەمدىك ادەبيەتتەگى تىم اسقاق تۇلعاسى, وعان دەگەن بارشا ۇلت پەن ءناسىلدىڭ, ءارتۇرلى نانىم مەن تانىم وكىلدەرىنىڭ جاپپاي سۇيىسپەنشىلىگى جاقسى دالەل بولار.
1898 جىلى, ياعني ءوزىنىڭ ايگىلى «جازۋشى پايعامبار بوپ تۋىلۋى كەرەك» دەپ تۇجىرىم جاساعان جىلدىڭ كوكتەمىندە ونىڭ العاشقى كىتابى جارىق كوردى. سول كىتاپ وعان بۇكىلرەسەيلىك اتاق الىپ كەلدى. زامانداستارىنىڭ ايتۋى بويىنشا «ۇلكەن داڭققا ءبىر-اق اتتام قالىپ ەدى». ادەبيەتتىڭ التىن بەسىگى بولعان ون توعىزىنشى عاسىر سوڭعى ەكى جىلدا كەلەسى عاسىردىڭ قامىن ويلاپ, وعان ەڭ سوڭعى ۇلى پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرىن سىيعا تارتتى... ءسويتىپ ول پەرزەنت حالىققا قىزمەت ەتۋدە ەكى عاسىر دانالىعى مەن تاجىريبەسىنىڭ «قاراپايىم كوپىرى» (ل.لەونوۆ) بولىپ قالىپتاستى. ءوزىنىڭ العاشقى كىتابىمەن-اق دۇنيەجۇزىلىك داڭققا قول سوزعان ادام جيىرماسىنشى عاسىردا وتىز التى جىل ءومىر ءسۇردى. بۇل وتىز التى جىلدىڭ ءار جىلى, ءار كۇنى جەمىسكە دە, جەڭىسكە دە تولى بولدى. ەۋروپالىق, دۇنيەجۇزىلىك وي مەن وبرازدار قورىنا «انا», «فوما گوردەەۆ», «كليم سامگيننىڭ ءومىرى» روماندارى مەن «شىڭىراۋدا», «كۇن بالالارى», «جاۋلار», «توعىشارلار», «ۆاسسا جەلەزنوۆا» سەكىلدى مازمۇنى تەرەڭ, كوركەمدىگى بيىك درامالار كەپ قوسىلدى. گوركيدىڭ ءبىز كورىپ, ءبىز تانىپ جۇرگەن ادەبيەتتەگى بەينەسى مۇحيتتاعى كوشىپ جۇرگەن ايسبەرگكە كوبىرەك ۇقسايدى. جالپى, ونىڭ ادامدىق, سۋرەتكەرلىك وبرازى تەك جازۋشىلىق قانا شەڭبەردە قارالماي, ءومىردىڭ بارلىق سپەكترلەرىنەن قاراعاندا عانا تولىق اشىلماق. ونىڭ قالامىنان تۋعان كوركەم شىعارمالارىنان باسقا «گوركي وقىعان», «گوركي پىكىر ايتقان» دەگەن كىتاپ پەن كىتاپ بوپ شىقپاعان قولجازبالاردىڭ ءوزىن ءتىزىپ وتىرساڭ, ءبىر ادامنىڭ عۇمىرىنا جەتەرلىكتەي. ءبىزدىڭ يۆان شۋحوۆتىڭ دا قولجازباسى ونىڭ نازارىنان تىس قالماپتى. ال كەڭەس جازۋشىلارىنىڭ العاشقى وداعىن قۇرىپ, العاشقى سەزىن وتكىزىپ, العاشقى بايانداماسىن جاساپ, اياعىنان قاز تۇرىپ كەلە جاتقان باسقا ۇلتتاردىڭ دا ادەبيەتىن قامقورلىققا الۋ, ول ادەبيەتتەر جايلى ۇلاعاتتى پىكىر ايتۋ دا ءبىر ادامنىڭ ءبىر عۇمىرىنا از جۇك بولماس ەدى.
1936 جىلى گوركي ماڭگىلىك كوز جۇمدى. ونىڭ ءتانى عانا ارامىزدان كەتىپ, رۋحى مەن ويى كەلەر ۇرپاقتارعا مۇرا بوپ قالدى. ونىڭ ماڭگىلىككە اتتانعانىنا بيىل سەكسەن ەكى جىلدان استى.
مەنىڭ قۇرداستارىم «دۇنيەگە ەڭبەكتەپ كەلگەندە, ول الدەقاشان شالقالاپ ۇيدەن شىعىپ كەتكەن» ەكەن. ول كوز جۇمعاندا بۇكىل ەل ازا تۇتسا, سول ازانىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ داۋسى قاتتىراق شىققانىنا كۇمانىم جوق. ويتكەنى جاقسىعا جاتتىعى جوق قازاق وزگەنىڭ جاقسىلىعىنا قاشان دا بالاداي قۋانىپ, وزگەنىڭ قايعىسىنا ءوز قايعىسىنداي قايىسقان. وزگە ۇلتتىڭ ۇلى وكىلدەرىن ءوز ۇلىنداي كورىپ, ونى قازاق دەپ ساناعان. سوندىقتان دا اق-قاراسىن, ءتۇپ-توركىنىن تانىماي جاتىپ, قيسىنى كەلمەي تۇرسا دا ءوز پەرزەنتتەرىنە جات تا بولسا جاقىن بوپ كەتكەن باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ ەسىمىن بەرگەن. قازاقتا «ماقسىم» بوپ جۇرگەن كوپ ازاماتتار ۆولگا بويىنىڭ ۇلى جازۋشىسىنا دەگەن قۇرمەتتىڭ بەلگىسى بولسا كەرەك.
سوۆەت ادەبيەتىنىڭ بارلىق يگى ءداستۇرى گوركي ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. سوتسياليستىك رەاليزم ءادىسى, سونداعى جاڭاشىل رۋح, رەۆوليۋتسيالىق ءداستۇر, ءبارى-ءبارى دە گوركيدەن باستاۋ الادى. ءبىز ءبارىمىز «گوركيدىڭ شينەلىنەن شىققانبىز», سوندىقتان كەڭەس ادەبيەتىنىڭ گوركيدى وقىپ وسكەن بۋىنى وعان ماڭگى قارىزدار.
بۇل كۇندەرى ۇلى جازۋشى رۋحىنا ريزا حالقى ونىڭ قابىرىنىڭ باسىنا تىنباي اعىلۋدا. ول ءومىر سۇرگەن ۋاقىت پەن قابىر باسىنا بارىپ باس ءيىپ تۇرعان كەزەكتى ۇرپاقتىڭ اراسىن ۋاقىت كەڭىستىگى ۇزارتقان سايىن وعان دەگەن ماحاببات, وعان دەگەن قۇرمەت مولايا بەرمەك. ءسويتىپ ادەبيەت تابالدىرىعىن اتتاپ باسقان جىلى ءوزى ايتقان: «جازۋشى پايعامبار بوپ تۋىلۋى كەرەك» دەگەن ورىندالماس تالاپتىڭ شىڭىنا جاپادان-جالعىز كوتەرىلە بەرمەك. بىرىنەن ءبىرىنىڭ ارتىق ەكەنىن مويىنداۋ قولىنا قالام ۇستاپ, ءبىر نارسە تىندىرىپ ءجۇرمىن دەپ ويلاعان ۇلكەندى-كىشىلى جازۋشى اتاۋلىعا, ارينە اۋىر دا قيىن. قينالدىڭ, قيمادىڭ دەپ ىشتەي قىنجىلىس بىلدىرگەندەردى سوگۋگە دە بولماس, ويتكەنى ولاردىڭ ارقايسىسى ءوز الىنشە شىڭعا ۇمتىلىپ كەلەدى عوي, سول جولدا ساراپشىل مىنەز كورىنسە ول مىنەزدىڭ ءتۇپ-توركىنىن دە تۇسىنۋگە بولار. ايتسە دە, ءبارىمىز گوركي شىڭىنا قاراعاندا, قىزعانىشتان گورى ك ۇلىمسىرەپ ءوز بويىمىزداعى مىندەردەن ارىلۋدىڭ جولىن ويلاڭقىراپ تۇرىپ قاراعانىمىز عانيبەت سياقتى.
ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندە زامانداستارى ءازىل-شىنىن ارالاستىرىپ, ونى مەكەمە دەپ اتاعان ەكەن. بۇل سوزدە گوركي بەينەسىن, ونىڭ بولمىسىن تاپ باسقان تەڭەۋ بار. ونىڭ ادەبيەتتەگى, قوعامدىق ومىردەگى, ساياساتتاعى, كۇندەلىكتى تىرشىلىكتەگى قارەكەتىن جاقسى بىلەتىن كىسى ونىڭ شىن مانىندە جەكە ادامنان گورى ءبۇتىن ءبىر مەكەمەگە ۇقسايتىنىن جاقسى تۇسىنەر ەدى. ءبارىن بىلاي قويعاندا, الىستاعى قازاق ادەبيەتى جايلى اتالى ءسوز ايتىپ, ونىڭ ءى.جانسۇگىروۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, س. مۇقانوۆ سەكىلدى وكىلدەرىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولۋىنىڭ ءوزى ونىڭ ۇلىعا ءتان قاراپايىم ەكەنىن تانىتپاي ما؟
كەڭەس ادەبيەتىنىڭ اسا كورنەكتى وكىلى, فيلوسوفياداعى پۋبليتسيست, جازۋ مەن ويلاۋداعى ستيليست لەونيد لەونوۆ گوركيدىڭ 100 جىلدىعىندا سويلەگەن سوزىندە ونىڭ بولمىسى جايلى مىناداي شاعىن پورترەت جاساعان ەدى: «...مەنىڭ جانىمدا ادام بويىنداعى باستى مىنەزدەر مەن قاسيەتتەردىڭ تارلان تورەشىسى, ۇلى ۇرانمەن العا ۇمتىلعان ەكى ۇرپاقتىڭ ەلشىسى تۇر ەدى. ول تابيعاتىنان ۇلى ۇستاز بوپ مىنا عاسىرداعى ءبۇتىن ءبىر ۇرپاقتىڭ ازاماتتىق وسيەت ءسوزىن ءوز قولىمەن جازىپ, مونارحتاردى تالقان ەتىپ, سوزبەن ايتىپ جەتكىزە الماس تەرەڭ وي, شەكسىز پاراساتىمەن كۇنى ەرتەڭ جەر دەپ اتالاتىن الىپ شاردىڭ قوجاسى بوپ تۇرا قالۋ ءۇشىن جاراتىلعانداي كەڭ يىقتى, الىپ دەنەلى, ايتا بەرەتىن اسىل تۇقىمدى, جانى ەلگەزەك نوۆگورود پەرزەنتى ەدى. ول الىپ تۇلعانى تومەنگى – نوۆگورود, قاسيەتتى ەدىل بويى تاريح وزەنىنىڭ ارىندى ءبىر تاسقىنى تۇسىندا ەگىزدىڭ سىڭارىنداي عىپ ۇلى لەنينمەن بىرگە ءبىزدىڭ جاعالاۋعا تارتۋ ەتكەن-ءدى».
ادەبيەتتەگى العاشقى ادىمىن وتىز جاسىندا باستاعان الەكسەي پەشكوۆ وتىز سەگىز جاسىندا تۇلپار شابىس اشتى. ونىڭ ءدۇبىرى ىرگەدە جاتقان كىشكەنتاي دات ەلىنەن باستاپ, ارعى جاعى امەريكا مەن انگليانى تۇگەل دۇرلىكتىردى. قىرىققا جەتەر-جەتپەس شاعىندا ول دۇنيەجۇزىلىك ادەبيەتتىڭ مايتالماندارى – ر.روللان, گ.ۋەللس, ك.گامسۋن, س.تسۆەيگتەردىڭ قاتارىنان قىسىلىپ-قىمتىرىلماي ەركىن ورىن الدى. ال بۇگىنگى تاڭدا ول تەك ورىس حالقىنىڭ ەمەس, ادامزاتتىڭ ورتاق ماقتانىشىنا اينالىپ وتىر.
سول ل.لەونوۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا, ول وتكەن عاسىردان بىزگە كوپىر بوپ جەتىپ, قالام مەن جازۋشىلىق قۋاتىن حالىققا قىزمەت ەتۋگە جۇمساۋدىڭ, شىعارماشىلىق ويدى مەملەكەت ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە ارناۋدىڭ نەگىزىن سالىپ, ۇلگىسىن كورسەتىپ بەردى.
1898 جىلى رەسەي تولستويدىڭ 70 جىلدىعىن تويلاپ جاتتى. نيجگورود تەاترىندا تولستوي پەسالارىنان جەكەلەگەن كورىنىستەر, پروزالىق شىعارمالارىنان ءارتۇرلى ەپيزودتار كورسەتىلدى. سول كەزدە تولستويدى شەكسپير, سەرۆانتەس, دانتە, گەتەنىڭ قاتارىندا باعالاعان گوركي, قاراپايىم حالىقتان گورى شالاعاي ينتەلليگەنتسيانىڭ, ياعني اقسۇيەكتەردىڭ توعىشارلىعىنا قاتتى نالىعان ەدى. ول ادەبيەتتى جاسايتىن جەكەلەگەن ادامدار بولعانىمەن, ونى تۋدىراتىن – حالىق, حالىقتىڭ جالپى تالعام دارەجەسى دەپ ءبىلدى. شىنىندا دا, ءار حالىقتىڭ وزىنە لايىق پاتشاسى بولاتىنى سياقتى, ءار ەلدىڭ دە وزىنە ساي جازۋشىسى بولادى ەمەس پە؟ ۇلى جازۋشى دەپ تانىپ وتىرعان ادامنىڭ وي-ءورىسى مەن بولمىسىنا قاراپ, سول جازۋشى شىققان حالىقتىڭ رۋحاني جانە مادەني دەڭگەيىن تانۋعا بولادى. وقۋشىسىنىڭ ساناسى مەن دەڭگەيى كوتەرىلمەگەن ەلدە دۇنيەجۇزىلىك اتقا لايىق جازۋشىنىڭ جەكە دارا تۋى نەعايبىل.
گوركي دالىزدە سويلەسكەن ادامداردىڭ وي-ورىسىنە قاتتى قىنجىلىپ, اشىنا جازدى.
«قىز بەن جىگىت سويلەسىپ تۇر. تۇرلەرىنە قاراعاندا كوپەستەر اۋلەتىنەن بولسا كەرەك.
– گراف تولستويدىڭ ارعى تەگى شارۋا ما ەدى؟
– ج-جوق, مەنىڭشە, ول... پومەششيك بولسا كەرەك.
– وندا ونىڭ ءوزى نەگە ءشوپ شاۋىپ, جەر جىرتادى؟
– ءا... نە ىستەرىن بىلمەي ەرىككەننەن عوي. بالكىم, كەدەيلىكتەن دە شىعار»...
شىعا بەرىستە قارنى جۋان ەكى مىرزا سويلەسىپ تۇر.
– تۇسىنسەم بۇيىرماسىن, – دەدى بىرەۋى باسىن شايقاپ. – تولستوي بولسا توردە وتىر, ال روسسيا زالدا تۇرەگەپ تۇر. ونىڭ توڭىرەگىندەگى توپىرلاپ وتىرعاندار كىمدەر سونشاما؟
– گرافتىڭ تۋعان-تۋىسقاندارى, نەمەرە-شوبەرەلەرى مەن اعايىندارى شىعار...
– نەگە ولاردىڭ ءبارى تولستويدىڭ شىعارماسى جايلى ايتا بەرەدى؟
– ەندى... تۋىسقاندارى بولعاسىن...
تاعى ءبىر اقسۇيەك ەركەك پەن ايەلدىڭ اڭگىمەسى.
– وركەستر نەگە «كرەيتسەر سوناتاسىن» ورىندامادى ەكەن؟
– سوعان مەنىڭ دە باسىم جەتپەي تۇر. ەشقاشان كەشىرىلمەس قاتەلىك. مەنىڭشە, ءوزىنىڭ «كرەيتسەر سوناتاسىن» تولستوي كرەيتسەردىڭ مۋزىكاسىنا جازعانىن سوبولششيكوۆ كەشتى جۇرگىزۋشى ءارى ديريجەر ۇمىتىپ كەتتى عوي دەيمىن.
– قويىڭىز, ءويتىپ شاتاستىرماڭىز, – دەپ داۋىس كوتەردى ايەل. – تولستويدىڭ «كرەيتسەر سوناتاسىنىڭ» سوزىنە مۋزىكا جازعان بەتحوۆەن ەمەس پە؟».
ادەبيەتتى كوگەرتپەيتىن مۇنداي توعىشارلاردىڭ ءوزى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان كەزدە عانا ەمەس, كۇنى بۇگىنگە دەيىن بار ەكەنىن, مولداۋ ەكەنىن گوركي بايعۇس بىلمەي ءوتتى-اۋ!
ۋاقىت وتەر, جەلدەي ەسىپ جىلدار دا جىلجي بەرەر. جاڭا مەملەكەتتەر پايدا بولىپ, جاڭا ماتەريكتەر اشىلار, بىزدەرگە ۇقسامايتىن, بىزبەن كەلىسپەيتىن جاڭا ۇرپاقتار دا ءومىر سۇرەر. بىراق ۇرپاق پەن جاڭا ءداۋىردىڭ قانداي تالابىنا بولماسىن جاۋاپ بەرەر, توتەپ بەرەر ءىرى تۇلعالارعا ءبىزدىڭ كەزەڭىمىز كەدەي ەمەس. سول ءىرى تۇلعالاردىڭ ىشىندە عاسىرلار تۇمانىنا بوي بەرمەي, كەرىسىنشە جىلدار وتكەن سايىن جاڭعىرىپ, اسقاقتاي تۇسەتىن ۇلى بەينەلەردىڭ ءبىرى – الەكسەي ماكسيموۆيچ گوركي بەينەسى. لەۆ تولستوي تۋرالى گوركيدىڭ ءوز ءسوزىن قايتالاساق: ء«بىزدىڭ ءسوزىمىز قانشا جىلى بولعانمەن, ونىڭ قابىرىن جىلىتا الماس, بىراق ونىڭ ويى, ونىڭ ءىسى, ونىڭ ءسوزى كەلەر ۇرپاقتاردىڭ جۇرەگىنە جىلۋ, بويىنا ىزگى دارۋ بەرىپ تۇراتىنى داۋسىز». (4 يۋن, 1986 جىل. «قازاق ادەبيەتى» گازەتى).
ونىڭ تۋعان قالاسى – نيجنينوۆگورود كوپتەگەن ەلدى مەكەندەر مەن مەكتەپتەر, كىتاپحانالار, كوشەلەر, بارلىق ءىرى قالالارداعى ورتالىق دەمالىس پاركتەرى جانە «موسفيلم» كينوستۋدياسى ونىڭ كوزى ءتىرى كەزىندە-اق گوركي ەسىمىمەن اتالدى. بۇل – ونىڭ اتاق-داڭقىنىڭ شىڭى ەدى. ونىڭ تۋعان قالاسى نيجنينوۆگورود جازۋشى شىعارماشىلىعىنىڭ 40 جىلدىعىنا وراي گوركي قالاسى دەپ اتالدى.
(جالعاسى بار)
دۋلات يسابەكوۆ,
جازۋشى
