– 2016 جىلعى جازعى وليمپيادا ويىندارىنان كەيىن ءسىزدى نەبارى ءۇش جارىستان عانا كوردىك...
– وليمپيادادان سوڭ كونفەدەراتسيا كۋبوگىنىڭ فينالدىق كەزەڭىندە ءبىر رەت شارشى الاڭعا شىعىپ, ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ قۇراماسىمەن جەڭىمپاز اتاندىق. ودان كەيىن قازاقستان چەمپيوناتى مەن بيىل ناۋرىزدا گاللە تۋرنيرىنە قاتىستىم. بىلتىر ەل چەمپيونى اتانعانىممەن, گەرمانيادا وتكەن كىشى الەم چەمپيوناتىنا بالاناتىن تۋرنيردەن بۇيىرعانى كۇمىس بولدى. تاياۋدا وتكەن ازيا ويىندارىنا دا قاتىسۋىم مۇمكىن ەدى. الايدا, بوكستان جوعارى ءۇش سالماق دارەجەسىنىڭ ەنبەي قالۋىنا بايلانىستى بۇل سىننان تىس قالدىم.
– ءومىرىڭىزدى تەك بوكسپەن ەلەستەتەسىز بە؟ الدە بوكستان بولەك باسقا جۇمىسپەن اينالىساسىز با؟
– مەن بار ۋاقىتىمدى جاتتىعۋ ارنادىم, سول جولدا ەڭبەك ەتۋشى اداممىن. وسىعان دەيىنگى بار ۋاقىتىمدى سپورتپەن تىعىز بايلانىستى. جالپى, مەن ءۇشىن بوكس اۋەلدە ەكىنشى سپورت ەدى. ءبىرىنشى كەزەكتە فۋتبول جانىما جاقىن.
– سوندا كاسىبي دەڭگەيدە فۋتبولمەن اينالىستىڭىز با؟
– وزبەكستاندا تۇرعانىمىزدا تۇراقتى تۇردە فۋتبولعا قاتىستىم. بار ۋاقىتىم دوپ قۋمەن ءوتىپ جاتتى. سول كەزدەرى تۋعان اعام باتىربەك بوكسقا قاتىساتىن. ۋاقىت وتە كەلە وزىمەن بىرگە مەنى دە جاتتىعۋعا بارعانىمدى قالادى. وسىلايشا بوكسقا ءبىرجولا دەن قويا باستادىم. كەيىن اعام ەكەۋىمىز بىرگە ۇيىرمەگە بارىپ جۇردىك. باتىربەك ازداپ جالقاۋلاۋ بولدى. جارتى جولدان دوستارى كەزدەسىپ قالسا, مەنى جاتتىعۋعا جىبەرىپ ءوزى ويناپ كەتەتىن. قايتار جولدا سولار كۇتىپ الادى دا, ۇيگە بىرگە جاتتىعۋدان كەلگەندەي بولىپ باراتىنبىز (كۇلدى). فۋتبولدى ءتاۋىر وينادىم, قازىر دە سولاي. ال بوكسقا قاتىسقان سوڭ اۋەلگىدە ءتاۋىر ناتيجە كورسەتسەم كەرەك, وزبەكستاندا ءجۇرىپ حالىقارالىق جارىستارعا باردىق. ءالى ەسىمدە, جاسوسپىرىمدەر اراسىندا وزبەكستاننىڭ جيزاق قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق تۋرنيردە توپ جاردىم. شارت بويىنشا جەڭىمپاز اتانعان جاس بوكسشىلار سپورت شەبەرلىگىنە ۇمىتكەر اتانۋى ءتيىس-ءتىن. الايدا, مەن جەڭىسكە جەتكەنىممەن, وزبەكتىڭ بوكس فەدەراتسياسى قازاق بالاسىنىڭ سپورت شەبەرى بولۋعا ءبىر تابان جاقىنداعانىن قالاماعان بولۋى كەرەك, ءتۇرلى سىلتاۋ ايتىپ بەرمەي قويدى. مەنى قازاق بالاسى دەپ شەتتەتە باستاعانى انىق سەزىلىپ تۇردى. وزبەكستاندا باسقا ۇلتتى, ونىڭ ىشىندە قازاقتى ءبولۋ قاتتى اسقىنعانى بولار, جەڭىمپاز رەتىندە قۇراماعا دا العان جوق.
– باپكەرىڭىز وزبەك بولعاندا ءبىراز بيىككە باراتىن با ەدىڭىز, بالكىم؟..
– كەرىسىنشە باپكەرىم راشيد سەيىتوۆ دەگەن وزبەك بولدى. العاش جاتتىقتىرىپ, بوكستىڭ الىپپەسىن ۇيرەتتى. ەلگە كەتىپ بارا جاتقانىمدا قاتتى قۋانعاننىڭ ءبىرى سول راشيد ەدى. «سەندە بوكستىڭ نەگىزى بار, قازاقستاندا ءوزىڭدى اشىپ كورسەت» دەپ تىلەگىن ءبىلدىردى.
– اتاجۇرتقا ورالۋ تۋرالى شەشىمدى كىم قابىلدادى؟ اكەڭىز ءسىزدىڭ بوكستاعى بولاشاعىڭىز ءۇشىن دەپ قونىس اۋدارعان بولىپ تۇر عوي سوندا؟
– جو-جوق. اكەم 2000 جىلى جاڭاوزەندە اسحانادا جۇمىس ىستەيتىن. اسپازدىقتى تۇبەگەيلى قولعا العان مامان. كەيىن انام وزبەكستاننان اكەمنىڭ قاسىنا كەتتى. 2001 جىلى جازعى دەمالىستا جاڭاوزەنگە كەلدىم. اكەم جاڭاوزەن قالاسىندا جەڭىس جارىلعاپوۆ دەگەن باپكەردىڭ دوسىمەن ارالاسادى ەكەن. اڭگىمە اراسىندا مەنىڭ بوكسشى ەكەنىمدى ەستىگەن ول «ادىلبەكتى جەڭىسكە اپارىپ كورسەتسەيشى» دەپ قولقا سالدى. ءسويتىپ, جەڭىس جارىلعاپوۆقا باردىق. جاتتىعۋ جاساتىپ كوردى دە, بىردەن سپاررينگكە شىعاردى. كوپ جىلدان بەرى بوكسقا قاتىسىپ جۇرگەن بالالاردان باسىم ءتۇستىم. جەڭىس اعا بىردەن: «سەنىڭ وسىندا قالعانىن دۇرىس» دەدى. ءبىر اپتادان سوڭ اقتاۋدا جارىس وتەتىن بولىپ, سوعان قاتىستىم. 1987-1988 جىلى تۋعان بالالار اراسىنداعى تۋرنير ەكەن. فينالعا دەيىن ەركىن باردىم. بىراق باپكەر فينالدا اسىلبەك دونباەۆ دەگەن بالامەن شىعارمادى. «نەگە شىعارمادىڭدار؟» دەپ جىلاعانىم ەسىمدە. سول تۋرنيردە مارات جاقيەۆ مەنى كورىپ, قاسىما كەلدى. ءوزىم تۋرالى, اتا-انام جايلى سۇرادى. الايدا مەن ساباعىمدى جالعاستىرۋ ءۇشىن وزبەكستانعا كەتىپ قالدىم. تەك كەلەسى جىلى قازاقستانعا ءبىرجولا قونىس اۋداردىق.
– مارات جاقيەۆ جاتتىعۋعا شاقىرمادى ما؟
– 2001 جىلى قازاقستانعا كەلگەن سوڭ جاڭاوزەندە جاتتىعىپ ءجۇردىم. جەڭىس جارىلعاپوۆ بوكسقا دەگەن تالابىمدى ودان ءارى ۇشتاي ءتۇستى. ارادا جارتى جىل وتكەندە مارات جاقيەۆتىڭ قول استىنا اپارىپ تابىستادى. 2012 جىلى وليمپيادا جۇلدەگەرى اتانعانىمدا ج.جارىلعاپوۆقا قازاقستانعا ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى اتاعى بەرىلدى.
وكىنىشكە قاراي, مارات اعا مەنى قانشا باپتاسا دا كوپ جىلدار بويى ءۇمىتى اقتامادى. جاسوسپىرىمدەر مەن جاستار اراسىندا ايتارلىقتار ناتيجە كورسەتە المادىم. ۇنەمى بارعان جارىسىمدا ۇتىلاتىنمىن. اكەم كۇندە تاڭعى بەس جارىمدا جۇگىرۋگە وياتادى. ءۇيدىڭ توعىزىنشى قاباتىنا باسپالداقپەن بىرنەشە رەت جۇگىرىپ شىعامىن. اكەمنىڭ ماعان ايتقان ءبىر ايتقان ءسوزى: «بوكستىڭ سوڭىنا دەيىن بارۋىڭ كەرەك», دەگەن ءسوز بولدى. 2001 جىلى اكەم اقتاۋداعى 23 مەكتەپتە 12 مىڭ تەڭگە ايلىققا جۇمىس ىستەدى. كيىم جۇپىنى, جاعدايىمىز مۇشكىل بولعان كەزدەردە جاتتىعۋدان قول ۇزدىرگەن ەمەس. سوندا دا ناتيجەگە قول جەتكىزىپ جاتقانىم شامالى. بىراق بوكستىڭ نانىڭ جەۋ ءۇشىن ءبىز وتباسىمىزبەن كەلەر كۇننەن ءۇمىت ۇزبەدىك. 20 جاسىما دەيىن دالاعا شىقپادىم. ۇنەمى جاتتىعۋ. كۇندە قايتالانا بەرەتىن تىرشىلىگىم وسى. تارتىپكە قاتال قارايتىن اكەم ءتىپتى ساباققا دا بارماي-اق قوي دەپ رۇقسات بەردى. اقتاۋ مەن اقشۇقىر اۋلىنىڭ اراسىندا بىرنەشە شاقىرىمدى توقتاماستان جۇگىرەمىن. دالادا سوققى جۇمساپ دايىندالامىن. اراسىندا اعاممەن فۋتبول وينايمىن. جاتتىعۋ كەزىندە قاسىمدا اكەم, شەشەم, اعام, ءتىپتى قارىنداسىم ەرىپ ءجۇردى. بارلىعى مەنىڭ تىلەۋىمدى تىلەپ, بوكسشى بولىپ قالىپتاسۋىما كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى.
– ۇزدىكسىز ەڭبەك ءوز جەمىسىن قاشان بەردى؟ العاشقى ناتيجە قالاي بولدى؟
– 18 جاسىمدا جاستار اراسىندا 69 كيلودا قازاقستان چەمپيوناتىندا كۇمىس جۇلدەگەر اتاندىم. بۇل مەنىڭ تالاي جەڭىلىستەن كەيىنگى العاشقى ايتۋلى جەتىستىگىم ەدى. اقتوبە قالاسىندا وتكەن ەل بىرىنشىلىگىنىڭ فينالىندا قاراعاندىلىق ەرمەك سەرىكوۆتى قانشا جەردەن ۇرعانىممەن, جەڭىس سوعان بۇيىردى. مارقۇم ەرمەكتىڭ اتى اسپانداپ تۇرعان جىلدار ەدى عوي. سوققىسى جويقىن بوكسشى-تۇعىن... بىراق سول كەزدەگى جاستار قۇراماسىنىڭ باس باپكەرى سۇلتان كوستوەۆ جاتتىقتىرۋشىممەن سويلەسىپ, مەنى 64 كيلودا ازيا چەمپيوناتىنا قاتىستىرعىسى كەلەتىنىن ايتتى.
– سۇلتان كوستوەۆتىڭ سەنىمىن اقتاۋ وڭاي بولماعان شىعار. ونىڭ ۇستىنە تومەنگى سالماققا اۋىسۋ كەرەك بولسا...
– ءسويتىپ مەنى جاستار اراسىندا ازيا بىرىنشىلىگىنە قاتىستىرۋ تۋرالى شەشىم شىقتى. 64 كيلودا جۇدىرىقتاسۋ قيىندىق تۋدىرماعانىمەن, سالماق قۋ جولىندا قاتتى قيىندىقتارعا تاپ كەلدىم. تارازىعا تۇرعاندا سالماعىم 73-74 كيلونى كورسەتەتىن. كۇندە تاڭەرتەڭ باپكەرىم مارات اعا ءبىر ءتىلىم نانعا ۋىلدىرىق جاعىپ بەرەدى. تاڭعى اسىم وسى. تۇستە كىشكەنتاي كەسەك ەتى بار جارتى كەسە سورپا ازىعىم بولدى. ايعا جۋىق ۋاقىت وتكەندە 9 كيلو سالماق تاستادىم. ءوزى كۇندىز-ءتۇنى قاسىمنان ءبىر ەلى ۇزاعان جوق. سەبەبى, قينالعاننان تاماق ءىشىپ قويۋ مۇمكىن دەپ قاۋىپتەندى. باعىما قاراي الماتىدا وتكەن ازيا چەمپيوناتىندا جەڭىسكە جەتتىم. ودان كەيىن بىردەن ەرەسەكتەر ساپىنا اۋىسىپ كەتتىم. بۇل 2007 جىلدىڭ قىركۇيەگى بولاتىن.
– 2008 جىلى 69 كيلودا ەل چەمپيوناتى اسا تارتىستى بولعانى بەلگىلى. سول جىلى وليمپيا ويىندارىندا باقىت سارسەكباەۆ توپ جاردى. الەمنىڭ ەكى دۇركىن چەمپيونى سەرىك ساپيەۆ وسى سالماققا اۋىسىپ جاتتى. الەم كۋبوگىندا جاسىنداي جارقىلداعان قانات وراقباەۆ بولدى. وسىنداي مىقتىلاردىڭ سالماعىنا كەلۋگە جۇرەكسىنگەن جوقسىز با؟
– سول جىلعى سىن مەن ءۇشىن ۇلكەن باسپالداق بولدى. ماڭعىستاۋ وبلىسىنان ەل بىرىنشىلىگىندە 69 كيلودا سىنعا ءتۇستىم. بۇل ەرەسەكتەر اراسىنداعى العاشقى جارىسىم. ىرىكتەۋ كەزەڭدەرىندە قۇراماداعى الىمباەۆ دەيتىن بوكسشىنى ۇتتىم. ءسويتىپ ءجۇرىپ فينالعا شىقتىم. فينالدا مەنى قانات وراقباەۆ قاسقايىپ كۇتىپ تۇردى. سەكۋندانتى قازىرگى باس باپكەر مىرزاعالي ايتجانوۆ. وسى كورىنىستى كورۋدىڭ ءوزى جاس بوكسشىنى پسيحولوگيالىق تۇرعىدا مىسىن باساتىن. بىراق مەنىڭ ول سىندا جوعالتاتىن ەشتەڭەم بولعان جوق. ۇتىلسام ماعان ەشكىمنىڭ ءۋاج ايتپاسى بەلگىلى. مارات جاقيەۆ تاكتيكالىق تۇرعىدان رينگتە وعان قارسى نە ىستەۋ كەرەكتىگىن ايتتى. مەن سونى مۇلتىكسىز ورىندادىم. جەڭىمپازدى حابارلاعان ساتتە تورەشى مەنىڭ قولىمدى كوتەردى.
– اراعا ۋاقىت سالىپ, 2009 جىلعى چەمپيوناتتا 75 كيلو توپ جاردىڭىز عوي. سالماق اۋىستىرۋعا سەرىك ساپيەۆتىڭ 69 كيلوعا اۋىسۋى تىكەلەي اسەر ەتكەن سياقتى...
– 69 كيلودا قازاقستان چەمپيوناتىن ۇتقانىممەن حالىقارالىق جارىسقا قاتىسۋدىڭ رەتى كەلمەدى. سەبەبى, ارادا ءۇش اي وتكەندە قايتادان ەل بىرىنشىلىگى وتەتىن بولىپ شەشىلدى. وعان سەبەپ, ايبا تاراپىنان الەم بويىنشا بوكسقا وزگەرىس ەنىپ, كەزدەسۋ ۋاقىتى 3 راۋندقا قىسقارىپ جاتقان. قوستانايدا وتكەن بىرىنشىلىككە مەن دە قاتىستىم. ونىڭ الدىنداعى چەمپيوناتتان كەيىن ازداپ تىنىققان سوڭ سالماعىمنىڭ ارتىپ كەتكەنى تاعى بار. سالماعىم 74 كيلونى كورسەتىپ تۇرعان سوڭ باپكەرىم: «ادىلبەك, 69 كيلوعا سەرىك ساپيەۆ اۋىسىپ جاتىر. سوندىقتان بۇل سالماقتا قالاتىن مۇمكىندىگىمىز از. ونى ۇتقان كۇندە دە نەگىزگى جارىستارعا سەرىكتىڭ باراتىنى انىق», دەدى. سول كەزدەرى سەرىك الەمنىڭ ەكى دۇركىن الەم چەمپيونى, ازيا بىرىنشىلىگىنىڭ جەڭىمپازى ەدى. تاجىريبە جاعىنان ماعان ونى ۇتۋ قيىنعا سوعاتىنى انىق. ءتىپتى, باسىم ءتۇستىم دەگەننىڭ وزىندە قۇراماداعى №1 بوكسشى بولۋ وڭاي بولمايتىنىن ەسكەردىك. قوستانايداعى چەمپيوناتتىڭ فينالىندا ازامات بەلگىباەۆپەن كەزدەسىپ, جەڭىمپاز اتاندىم. 2009 جىلى وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىنان سوڭ قىتايداعى ازيا چەمپيوناتىنا اتتاندىق. باس باپكەرىمىز – دامير بۋدانبەكوۆ. قىتاي ەلىندەگى ءبىرىنشى كەزدەسۋىمدە قىرعىز بوكسشىسىمەن شىقتىم. كورشى ەلدىڭ سپورتشىسىن ۇپاي بويىنشا ۇتىپ جاتتىم. ءۇشىنشى راۋندا ەسەپ 24:5 وتە الشاق كورسەتكىش قوي. ودان وتسەم, كەلەسى كەزەڭدە شارشى الاڭ يەسىمەن شىعۋىم كەرەك. بىراق ساياسات وينادى ما, ءۇشىنشى راۋندتا جاعداي باسقاشا بولدى. تورەشى كۇتپەگەن جەردەن ءۇش رەت ەسەپ اشتى دا, ۇپايعا قاراماستان كەزدەسۋدى توقتاتىپ تاستادى.
– قىرعىز بوكسشىسىنا ەسە كەتكەن سوڭ دامير بۋدانبەكوۆ نە دەدى؟
– نە دەۋشى ەدى؟ كەلدى دە «كەلەسى وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىنا كەلمەي-اق قوي» دەدى. ءىشىم اشىدى, جىلادىم. بىراق ول كەزدە ءبىزدى تىڭدايتىن كىم بار دەيسىز؟! وسىلايشا سول جىلى كۇزدە الەم چەمپيوناتىنا بارۋ باقىتى ماعان بۇيىرمادى. بار ءۇمىتىم الدا وتەتىن قازاقستان چەمپيوناتىنا دايىندالۋ بولدى. مەن ءۇشىن 2010 جىلعى بىرىنشىلىك ءساتسىز ءوتتى. استانادان اقتاۋعا جۇلدەسىز ورالدىم. 2011 جىلدىڭ اقپان ايىندا الماتىدا وتكەن ەل بىرىنشىلىگىندە قايتا قىرسىق شالدى. الماتى قالاسىنىڭ اتىنان سىنعا تۇسكەن شىڭعىس بەردىبەكوۆتەن 2:1 ەسەبىمەن ۇتىلدىم دا قالدىم. بابىم كەلىسىپ تۇرعان سياقتى. بىراق وزىمە باعىتتالعان سوققىلاردى بايقاماي قالا بەرۋىم ءجيى قايتالاناتىنداي كورىندى. كەزدەسۋدەن سوڭ بىردەن باپكەرىمە ايتتىم. دارىگەرگە تەكسەرتىپ كورسەك, سول كوزىم الىستى ءتىپتى كورمەيدى ەكەن. كوزىمدى تەكسەرگەن دارىگەر «بوكستى قويۋىڭ كەرەك» دەپ شورت كەستى. ەرتەڭ كوزىم كورمەي قالۋى مۇمكىن ەدى. اقىلداسا كەلە, مارات اعاعا بوكستى قويامىن دەپ ايتۋىما تۋرا كەلدى. سەبەبى, كوزدىڭ ماسەلەسى وتە كۇردەلى دەڭگەيگە جەتكەن-ءتىن. 2010-2011 جىلى ءتىپتى شارشى الاڭدا جولىم بولمادى. بىراق مارات جاقيەۆ: ء«اي, بالا! ءبىز بەس-التى جارىستا قاتارىنان ۇتىلساق تا بوكستى قويعانىمىز جوق. سوندىقتان كەلەر كۇننەن ءۇمىت ۇزبەيىك. سوڭىنا دەيىن بارۋىڭ كەرەك» دەپ قايرادى. ويلانا كەلە, ورىنبورعا بارىپ كوزىمدى ەمدەتتىك. قارجى ماسەلەسىنىڭ ءبارىن باپكەرىم ءوزى رەتتەدى. مارات جاقيەۆ مەنىڭ ەكىنشى اكەمدەي بولدى. اكەم مەنى وعان تابىستاعان كەزدە مەن 12 جاستا بولدىم. ۇيدە ءوز اكەم, ال سىرتتا جۇرگەندە ازامات بولىپ قالىپتاسۋىما مارات جاقيەۆ بارىن سالىپ باقتى.
– ورىنبور ساپارى بىردەن ناتيجەسىن بەردى مە؟ الدە ۇزاق ۋاقىت تاعى كىدىرۋگە تۋرا كەلدى مە؟
– ورىنبورداعى وتا ءساتتى جاسالدى. ەم الۋ بارىسىندا باپكەرىم مەنەن ۇزاعان جوق. باسىنان سوڭىنا دەيىن قاسىمدا بولدى. وتا جاساتۋمەن اۋرەگە ءتۇسىپ جۇرگەندە سالماق تا ارتىپ كەتتى. كەيىن جاتتىعۋعا كىرىستىك, 2011 جىلى ورال قالاسىندا اسقار ق ۇلىباەۆتىڭ كۋبوگىنا قاتىسىپ كورۋگە بەل بۋدىق. جاتتىعۋعا ەندى كىرىسكەن كەز. بۇل ۋاقىتتا 81 كيلوعا اۋىسقانمىن. ءبىرىنشى كەزدەسۋدەن وتكەنىممەن ەكىنشى اينالىمدا سول كەزدەگى ەل چەمپيونى ارمان رىسبەكپەن 6:6 ەسەبىمەن تەڭ ءتۇسىپ, ارمان جەڭىمپاز اتاندى. جولىم تاعى دا كەلتە بولدى دەپ قاپالانىپ تۇرعانىمدا قۇرامانىڭ باس باپكەرى مىرزاعالي ايتجانوۆ كەلەسى وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىنا شاقىردى. 2011 جىلدىڭ مامىرىندا ۇلتتىق قۇرامانىڭ وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارى مەن ءۇشىن ناعىز باسەكەگە اينالدى. 81 كيلودا ارتاەۆ, بەلگىباەۆ, ابدۋللاەۆ, سەرىموۆ, رىسبەك دەگەن ەسىمىنەن ات ۇركەتىن مىقتىلاردان جاساقتالعان. ساپتا تۇرعاندا ءبىزدىڭ سالماقتاعى بوكسشىلار سانى 12-13 ادامعا دەيىن جەتىپ جىعىلاتىن. ءوزارا جەڭىمپازدى انىقتاۋ باپكەرلەرگە دە وڭايعا تۇسپەگەن بولار. ءبىرى جەڭسە, كەلەسىدە ەكىنشىسى جەڭەدى دەگەندەي. سپاررينگتە ازامات بەلگىباەۆ باقتيار ارتاەۆ پەن ارمان رىسبەكتى قۋىپ ءجۇرىپ ۇرادى. ال مەن ازاماتتان باسىم ءتۇسىپ ءجۇردىم. وسىلايشا الەم بىرىنشىلىگىنە اپاراتىن لايىقتى بوكسشىنى انىقتاۋ ءۇشىن ۇلكەن «قىرعىن» بولدى. وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىنىڭ ەڭ سوڭىندا ءاچ بارۋعا ەكى ۇمىتكەر تاڭدالدى. ءبىرى مەن, ەكىنشى ازامات بەلگىباەۆ. فەدەراتسيادان يۋري تسحايدىڭ ءوزى كەلىپ, رينگ شەتىندە قاراپ وتىردى. بىرنەشە رەت جۇدىرىق سىلتەستىك, ەڭ سوڭىندا تاعى دا ءۇش راۋند ەركىن بوكستاستىق. بۇل سوڭعى مۇمكىندىگىم بولعان شىعار. فەدەراتسيانىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى يۋري تسحاي: «كىم ۇزدىك, سول الەم بىرىنشىلىگىنە بارادى» دەۋى كوپ سوزگە نۇكتە قويدى. مۇنداي مۇمكىندىكتىكتى كىم جىبەرگىسى كەلسىن, بەلگىباەۆ تا بارىن سالدى. ازاماتتى بارىنشا سوققىنىڭ استىنا الىپ, تىرپ ەتكىزبەۋگە تىرىستىم. مۇرنى قاناعان ساتتە تسحاي ورنىنان تۇردى دا: ء«اچ-نا نيازىمبەتوۆ بارادى» دەپ قىسقا قايىردى دا كەتىپ قالدى. ەگەر 2011 جىلى مىرزاعالي ايتجانوۆ مەنى قۇرامانىڭ جاتتىعۋ جيىندارىنا شاقىرماسا, سپورتشى رەتىندە مۇنشا جەتىستىككە جەتپەۋىم ابدەن مۇمكىن ەدى...
– الەم چەمپيوناتىنا باقتيار ارتاەۆتى اپارۋ تۋرالى باپكەرلەردىڭ ويى بولمادى ما؟
– سول كەزدە ارتاەۆ كەلدى دە «ادىلبەك, باكۋدە ايانىپ قالما, ساعان ساتتىلىك تىلەيمىن» دەدى سالقىنقاندى تۇرمەن. بۇل مەنىڭ الدىمداعى ۇلكەن سىناققا بالاندى. ءارى الەم بىرىنشىلىگىنە العاش بارۋىم. ازەربايجان استاناسىنداعى گەيدار اليەۆ سارايىندا ادام كوپ. 1/8 فينالدىق كەزەڭگە شىعايىن دەپ تۇرمىن. قارسىلاسىم كولۋمبيا بوكسشىسىن ۇتسام, شيرەك فينالعا جولداما. بۇل كەزەڭگە وتكەن بوكسشىلارعا بىردەن وليمپيادا جولداماسى بەرىلەدى. 81 كيلودا شيرەك فينالعا وتكەنىمدى حابارلاعاندا ارقامنان ءبىر جۇك تۇسكەندەي بولدى. الىستان لوندوننىڭ شارشى الاڭى ەلەستەگەندەي كورىندى.
– فينالدا كەزدەسكەن كۋبا بوكسشى كەيىن تالاي جارىستا بوگەت بولدى. جەڭىستى ج ۇلىپ الۋعا نە جەتپەدى؟
– باكۋ مەن الماتىداعى الەم بىرىنشىلىگىنىڭ فينالىندا لا كرۋزبەن جولىم ءتۇيىستى. ەكەۋىندە دە ەسەم كەتتى. كەيىن قۇرامادا وتكەن تالقىلاۋ جيىنىندا سول كەزدەسۋدى ءبارىمىز قايتا قارادىق. مەنى تۇرعىزىپ قويىپ, جىبەرگەن قاتەلىگىمدى بويىنشا سۇرادى. بىراق باپكەرلەر كەڭەسى بۇل كەزدەسۋدە ۇپاي سانى بويىنشا «جەڭىس سەندە» دەپ اتاپ ءوتتى. كەيىن كەزدەسۋدە جىبەرگەن قاتەلىكتەر ءۇشىن جۇمىس ىستەدىك. جالپى, كۋبالىق بوكسشى ەكەۋىمىز رينگتە 4 رەت كەزدەسىپپىز. ۇشەۋىندە ول ۇتسا, تەك بىرەۋىندە تورەشىلەر شەشىمىمەن جەڭىسكە جەتتىم.
– لا كرۋزدى باكۋدە ايقىن ۇتتىم دەپ وتىرسىز. دەگەنمەن, وسى تۇرعىدا تورەشىلەر تاراپىنان بۇرا تارتۋ كوپ جاعدايدا اۋەسقوي بوكستىڭ ءسانىڭ كەتىرگەندەي بولادى دا تۇرادى...
– ءبىز كەيدە قولدا بار مۇمكىندىكتى پايدالانبايمىز. سپورتشى رەتىندە سوعان ءىشىم اشيدى. نەگە مەن جەڭىلمەگەن كەزدەسۋدە جەڭىستى ماعان بەرمەيدى؟ ەكىنشى جاعىنان, ەل ىشىندەگى تۋرنيردە شەتەلدىك بوكسشىنى قوناق قىلعانداي قىلىپ جەڭىستى سوعان بەرىپ جىبەرگەندەي اسەر قالدىرادى. مىسالى, 2013 جىلى الماتىداعى الەم بىرىنشىلىگىندە لا كرۋزدان گورى مەن كوپ ۇپاي الدىم دەپ ەسەپتەيمىن. ۇتىلىپ جاتسام, اڭگىمە باسقا! سپورتتا ءجۇرىپ, وسىنداي بۇرا تارتۋلاردان شارشادىم. قۇراماداعى ارىپتەسىم يۆان دىچكو وسىنداي جايتتاردان كەيىن اۋەسقوي بوكستان ءبىرجولا كەتىپ قالدى.
– بوكستاعى بۇرا تارتۋ تۋرالى ايتايىقشى. جەڭىپ تۇرىپ جەڭىلگەن ساتتەرىڭىز تۋرالى...
– لوندون وليمپياداسىنىڭ فينالىندا رەسەيلىك ەگور مەحونتسەۆپەن التىن ءۇشىن تارتىستى كەزدەسۋ وتكىزگەنىمىز ەل ەسىندە شىعار. وعان دەيىن الماتى, گاللە تۋرنيرلەرىندە از عانا ۇپاي ايىرماسىمەن ەسە جىبەرگەنىم بار. جەكپە-جەككە تولىق دايىن بولدىم. ءتىپتى مەحونتسەۆتىڭ بارلىق ءادىس-ءتاسىلىن جاتتاپ العانمىن. رينگتە قالاعانىمداي جۇدىرىق جۇمساپ, سوققىلارىم دىتتەگەن جەرگە ءتيىپ جاتتى. ءۇش راۋند قورىتىندىسى بويىنشا تورەشىلەر 15:15 ەسەبىن كورسەتتى دە, جەڭىستى ورىس بوكسشىسىنا بەرىپ جىبەردى. جەڭىپ تۇرىپ جەڭىلۋدىڭ سالدارى وتە قيىن. بىراق ماراپاتتاۋ كەزىندە مەحونتسەۆ: «ادىلبەك, بۇل بوكس قوي. كەلەسى وليمپيادانىڭ التىنىڭ الارسىڭ!» دەپ قول الىستى.
2016 جىلى وليمپياداعا ازيالىق ىرىكتەۋ ءتۋرنيرى قىتايدا ءوتتى. 81 كيلودا فينالدا بۇرىننان بەرى كەلە جاتقان قارسىلاسىم وزبەك ەلشود راسۋلوۆ ەكەۋىمىز قايتا كەزدەستىك. رينگتە وتە ءبىر-ءبىرىمىزدى اياماستان ۇرعىلادىق. ونىڭ تىزەرلەپ قالعان ساتتەرى بولدى. الايدا, سوعان قاراماستان جەڭىس ماعان بەرىلمەدى. بۇل سپورتشى ءۇشىن ۇلكەن سوققى.
– «سۇرىندىرۋگە» تورەشىلەر نەگە مۇددەلى بولدى؟
– سەبەبى, توردە گافۋر راحيموۆ وتىردى. راسۋلوۆپەن كەزدەسۋدەن سوڭ ازيا بوكس فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى سەرىك قوناقباەۆ ونىڭ ىقپال ەتكەنىن ايتتى. بىراق ونى حالىققا قالاي تۇسىندىرەسىڭ؟!
– كەشە عانا سول گافۋر راحيموۆ ايبا-نىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. الدا مۇنداي جاعدايلار قازاق پەن وزبەك بوكسشىلارى اراسىندا تورەشىلىك جاساۋدا قايتالانۋى مۇمكىن بە؟
– ارينە! وعان دالەل رەتىندە بىلتىرعى ازيا چەمپيوناتى مەن ازيا ويىندارىن اتاۋعا بولادى. ءبىزدىڭ كوپتەگەن بوكسشىلارىمىز جاقسى ونەر كورسەتكەنىنە قاراماستان «ۇتىلىپ» جاتتى. وعان ايبا-نىڭ قازىرگى جاڭا باسشىسىنىڭ تىكەلەي ىقپالى بار. مىسالى, بىلتىر تاشكەنتتە وتكەن ازيا چەمپيوناتىندا وزبەكتەردىڭ 10 سالماقتان 9 التىن الۋ دەگەن ەش قيسىنعا كەلمەيدى. ءسوز جوق, وزبەك قۇراماسىندا مىقتى بوكسشىلار بارشىلىق, بىراق ءبىزدىڭ قۇرامانىڭ جىگىتتەرى ولاردان اسىپ تۇسپەسە كەم ەمەس.
– ءسىز ىرىكتەۋ سىنىندا ەسە جىبەرگەن راسۋلوۆ ريودا وڭباي ۇتىلدى. كەيىن ول ۇتىلعان بوكسشى ەكەۋىڭىزدىڭ جولدارىڭىز ءتۇيىستى. ۇمىتپاسام, اعىلشىن بوكسشىسى دجوشۋا بۋاتسي...
– وليمپيادا جەرەبەسى تارتىلعان كەزدە باپكەرلەر جارتىلاي فينالدا راسۋلوۆ پەن نيازىمبەتوۆ كەزدەسەدى دەپ بولجام جاسادى. الايدا راسۋلوۆ وڭباي ۇتىلعان كەزدە, وزبەك تاراپى ءبىزدىڭ باپكەرلەرگە «اعا, اعىلشىن ادىلبەكتى وڭدىرمايدى. قۇلاپ قالماسىن دەسەڭدەر شىعارماڭدار» دەگەنگە ساياتىن پسيحولوگيالىق تۇرعىدا قىسىم كورسەتكەن اڭگىمە ايتىپ ءجۇردى. شىنى كەرەك, اعىلشىن بوكسشىسى وتە مىقتى. سوققىلارى مىعىم. مارات اعا كەزدەسۋ الدىنان ەكى كۇن بۇرىن ء«وزىڭدى جاقسى سەزىنىپ تۇرسىڭ با؟ ەش جەرىڭ اۋىرماي ما؟» دەپ بايەك بولدى. باس باپكەرگە دە, جەكە جاتتىقتىرۋشى ما «جەڭەمىن, اعا!» دەپ سەنىمدى تۇردە ايتتىم. سەبەبى, ريودان 3 اي بۇرىن يرلانديادا ەۋروپا بوكسشىلارىمەن بىرىككەن وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىندا بولعانبىز. دجوشۋامەن بەس راۋند ەركىن بوكستاستىق. الەۋەتى سول كەزدە بايقالدى. ءسوزسىز مىقتى. سوققىسىنا ءتۇسىپ قالساڭ, راسۋلوۆتىڭ كۇيىن كەشەسىڭ. بىراق راسۋلوۆ ونى رينگكە مەنسىنبەي شىقتى دا, ناتيجەسىندە كەزدەسۋ مەرزىمىنەن ەرتە اياقتالدى. 2016 جىلى وليمپيادانىڭ جارتىلاي فينالىنان سوڭ اعىلشىن بوكسشىسى ماعان «سەن مەنى بۇگىن وڭدىرماي الدادىڭ» دەگەنى بار.
– قارسىلاستى مەنسىنبەي شىعۋ دەپ ايتىپ وتىرسىز. ءوزىڭىزدىڭ مەنسىنبەي شىعىپ ۇتىلعان كەزدەرىڭىز بولدى ما؟
– بولدى. ۇمىتپاسام 2013 جىلى يوردانيادا وتكەن ازيا چەمپيوناتىنىڭ فينالىندا وزبەك بوكسشىسى ويبەك موموزۋلينوۆتى ونشا مەنسىنبەدىم. بۇرىن جارىستاردان بايقاماعان سوڭ با, الدە سول ۋاقىتتارى مەن توقىراۋدا جۇرگەن بولارمىن. ناتيجەسىندە ۇپاي بويىنشا ۇتىلىپ, ەلگە كۇمىس مەدالمەن ورالدىم. بىراق الەم بىرىنشىلىگىنىڭ جارتىلاي فينالىندا ءتاستۇيىن دايىن شىعىپ, سىباعاسىن بەردىك (كۇلدى).
– كەزدەسۋ الدىندا كوڭىلدەگى الاڭدى قالاي جەڭەسىز؟ مىسالى, جەڭىلگەن جاعدايدا قالىڭ جانكۇيەر سپورتشىلاردى «جەرلەپ» تاستايتىن جايتتار ءجيى كەزدەسەدى...
– جالپى, سپورتشىدا قورقىنىش دەگەن اتىمەن بولمايدى. تەك ىشكى الاڭداۋشىلىقتى جەڭسەك بولعانى. ىشكى الاڭ دەگەن نە؟ ول حالىقتىڭ سەنىمىن اقتاي الام با دەگەن ءۇمىت. 2016 جىلى ريو وليمپياداسىندا مەن تۇعىردا تۇرعاندا نە ءۇشىن جىلادى دەيسىز؟ 2015 جىلى وتكەن عالىم جارىلعاپوۆ تۋرنيرىندەگى جەڭىلىستەن سوڭ مەنىڭ اتىما ءتۇرلى اڭگىمەلەر ايتىلدى. «ادىلبەكتىڭ مۇمكىندىگى جوق, ونىڭ ورنىنا ءالي احمەدوۆتى اپارۋ كەرەك. ونى اۋىستىرۋ قاجەت» دەگەن سارىنداعى اڭگىمە پسيحولوگيالىق تۇرعىدا ماعان ۇلكەن سوققى بولدى. سونىڭ الدىندا عانا مەن الەم بىرىنشىلىگىنەن جۇلدەسىز ورالعان-تىنمىن.
– 2014 جىلى ازيا ويىندارىنا بارار ساتتە تۋدى تاپسىرعاندا قانداي ويدا بولدىڭىز؟
– ءار جەكپە-جەك سايىن حالىقتىڭ سەنىمىن اقتاي المايمىن با دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جۇگى يىقتا تۇرعانداي بولدى. سەبەبى, حالىق سەنىمىن ارقالاۋ قيىن. ءبىر جارىستا جەڭىلسەڭ, كەشە عانا قولپاشتاپ تۇرعان قالىڭ جۇرت سەنى كوتەرىپ تۇرىپ جەرگە تاستاي سالعانداي بولادى. كىنالاۋ, «نەگە باسقا بوكسشى بارمادى؟» دەگەن تابالاۋلاردى ەستۋ سپورتشىعا جەڭىل تيمەيدى. سپورتشى رەتىندە وزىنە مىقتى بولماساڭ, كەرەكسىز كۇيدە قۇرامادان تىس قالاسىڭ. ال تۋ ۇستاپ بارۋدىڭ جۇگى ءتىپتى اۋىر.
- ريو وليمپياداسىنىڭ فينالى تۋرالى اڭگىمە بولعاندا وزەگىڭىزدى وكىنىش ورتەيتىن شىعار. ۋىستا تۇرعان التىن ەكىنشى رەت قارسىلاستىڭ موينىندا كەتتى...
– ريودا جارتىلاي فينالدىڭ الدىندا باپكەرىم «وسى جەكپە-جەكتى ۇتساڭ, التىن قولىمىزدا تۇر» دەپ قاداپ ايتتى. جارتىلاي فينالدان كەيىن شىنىمەن وليمپيادا التىنىن الام با دەگەن وي سانامدا جاڭعىرىپ تۇردى. لا كرۋزبەن فينالعا شىققان باپكەرلەردىڭ ايتقانىن ۇمىتقان جوقپىن. وعان قارسى تولىق دايىندالدىق. تۋرا باپكەرلەر ايتقانداي بوكستاستىم. مەن لا كرۋزدى مويىندايمىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا ول تالانتتى سپورتشى. اسىرىپ ايتتى دەمەڭىز, 2020 جىلى لا كرۋز توكيو وليمپياداسىندا ءسوزسىز جەڭىمپاز بولادى. قازىر الەمدە 81 كيلودا ودان اسىپ تۇسەتىن بوكسشى جوق. سوڭعى ون بەس جىلدا الەم بىرىنشىلىگىن 4 رەت قاتارىنان ۇتقان تەك سول كۋبالىق بوكسشى عانا.
– ۇلتتىق قۇرامادا 81 كيلودا لايىقتى بوكسشى رەتىندە كىمدەردى اتاۋعا بولادى؟
– قازىر كوبى شىمكەنتتىك بەك نۇرماعانبەتوۆتى اتايدى. سول بالادان ءۇمىت كۇتەيىك. ودان بولەك, بىلتىرعى ازيا چەمپيوناتىنىڭ ءفيناليسى ەرىك ءالجانوۆتى ەرەكشە اتاۋعا بولادى.
– قازاق بوكسىندا شارشى الاڭدا بارىن بەرمەي كەتكەن بوكسشىلار رەتىندە كىمدەردىڭ جولى قىسقا بولدى؟ بۇل جەردە ءوز مۇمكىندىگىن تولىق پايدالانباي كەتكەن سپورتشىلار تۋرالى ايتىپ وتىرمىن.
– بەرىرەكتەگى سپورتتا ءوز ءىزىن قالدىرعان ەردوس جاڭابەرگەنوۆ, مەرەي اقشالوۆ سوڭىنا دەيىن اشىلماي كەتكەن سپورتشىلار. بۇلار مۇمكىندىگى جوعارى بوكسشى ەدى. ەردوس 81 كيلودا الەم جانە ازيا چەمپيونى بولدى. 2005 جىلى الەم كۋبوگىندا قارسىلاستارىن قوعاداي جاپىرعانى ءالى كۇنگە كوز الدىمىزدا. وكىنىشتىسى سول, ونىڭ جولىن قارسىلاسى ەمەس, دەنساۋلىعى كەستى. ال مەرەي اقشالوۆ تا ۇزدىك سپورتشى. الەم, ازيا بىرىنشىلىكتەرىن ۇتقانىمەن وليمپيادا تۇعىرىنا شىقپاي جاتىپ بوكسپەن قوشتاستى. ول قازاق بوكسشىلارى اراسىندا دانيار ەلەۋسىنوۆتى ۇتقان جالعىز بوكسشى. مەرەيدەن كەيىن 64 كيلودا جاسىنداي جارقىلداعان بوكسشىلاردىڭ بولماي تۇرعانى وكىنىشتى.
– الدا بوكستان ەل چەمپيوناتى تۇڭعىش رەت اقتاۋ قالاسىندا وتكەلى وتىر. قاتىسۋ ويدا بار؟
– 2018 جىلمەن مەنىڭ بوكستاعى كاسىبي جولىم ءتامام دەۋگە بولادى. سوڭىمىزدان ءوسىپ كەلە جاتقان جاستار بار. سولار مەن الماعان اسۋدى باعىندىرسىن. الداعى ۋاقىتتا وڭىردە شاعىن فۋتبولدى دامىتۋ بويىنشا جۇمىستار اتقارعىم كەلەدى. ەكىنشى جاعىنان 15 جىل بويى ۇنەمى وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارى دەپ ءۇي بەتىن كورمەدىك. ۇنەمى تۇزدە ءجۇردىم. سپورتتا جەتىستىككە جەتۋمەن بىرگە دەنساۋلىق تا سىر بەردى. ۇزدىكسىز جاتتىعۋلار سالدارىنان بەلىمدە «گرىجا» پايدا بولعان. بۇل ريو وليمپياداسىنىڭ كەزىندە قاتتى قينادى. سوعان قاراماستان جاتتىعۋ جاساي بەردىك. ءۇي ءىشى 2012 جىلى بوكستى قويساڭشى دەگەن. بىراق مەن جاتتىعۋدىڭ ادامىمىن. بىردەن توقتاعىم كەلمەدى. بيىل كوكتەمدە بوكس فەدەراتسياسى تاراپىنان بولىنگەن قارجىمەن وڭتۇستىك كورەياعا ەم-دوم الۋعا بارىپ كەلدىم. ول جاقتاعى ماماندار بەلىمنىڭ قازىرگى احۋالىمەن سپورتتا جۇرە بەرۋگە بولمايتىنىڭ قاتاڭ ەسكەرتتى. باپكەرىممەن اقىلداسا كەلە, بىلعارى قولعاپتى شەگەگە ىلۋگە تۋرا كەلدى.
– الدا 81 كيلودا قۇراماعا لايىقتى بوكسشى تابىلماسا توكيو شارشى الاڭىنان ءسىزدى كورۋىمىز مۇمكىن بە؟
– ول جاعىن كىم بىلەدى؟ كۇنىمىز ساعان قاراپ تۇر دەسە, ەل سەنىمىنەن اتتاپ قايدا بارامىن... وندا ورالۋىم مۇمكىن. جوق دەگەندە جۇلدەگەر اتاناتىن الەۋەت ءالى دە بار.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن جانكەلدى قارجان,
جۋرناليست
