باۋىرجان اقىننىڭ ۇلت بولمىسىن, قازاقى قاسيەتىن ايعاقتايتىن ايشىقتى ولەڭ-جىرلار جازۋدا ايرىقشا تالانتىمەن تانىلعان ارىپتەستەرىنىڭ الدىڭعى ساپىندا جۇرگەنىن ايتۋ پارىز. ال اقىننىڭ وزگە شايىرلاردان وزگەشىلىگىن ايقىنداپ تۇرعان وي-پىكىرىنىڭ, تولعام-ءتۇيىنىنىڭ جاڭالىعى, ءسوزدى تۇرلەندىرىپ قولدانۋداعى تىڭ ءتاسىلى, ۇيقاس, ىرعاق, تەڭەۋ سىندى ولەڭنىڭ سىنىن كەلتىرىپ, سىر-سيپاتىن ايعاقتايتىن بىرەگەي بەلگىلەرىنىڭ ءبارى ءتورت اياعىن تەڭ باسقان جورعاداي كەلىسىمدى بولۋى. اقىن پوەزياسىنىڭ باعاسىن اسىرىپ تۇرعان وسى قاسيەتتەرى. باۋىرجان ءوز ولەڭدەرىندە ۇلتتىق مىنەز, سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپ, تازا قازاقى قالپىمىزدى اسپەتتەپ جازۋدان جاڭىلعان ەمەس. ونىڭ ءار سوزىنەن قازاقتىڭ ءيىسى شىعىپ تۇراتىنى دا شىندىق.
الاپات ارىندى اقىننىڭ سالعان جەردەن جۇرەكتەردى جاۋلاعان, ورتتەي لاۋلاعان جالىندى جىرلارى قولىڭا تۇسكەن بەتتە جالت قاراتىپ, كوز جازدىرماي وقي بەرۋىڭە ماجبۇرلەيتىن تارتىمدىلىق قاسيەتىمەن دە ەرەكشەلەنىپ تۇر. سىرلى سوزىمەن جۇرەگىڭدى قوزعايتىن ولەڭ-جىرلارىنىڭ جىپ-جىلى شۋاعىنا شومىلىپ, ءارى-ءسارى قيالعا بەرىلىپ, كوڭىلىڭدى اڭساعان ارمان-تىلەگىن الديلەي جونەلەتىنى دە عاجاپ.
باۋىرجاننىڭ ولەڭ-جىرلارى تۇنىپ تۇرعان تازا قازاقى ۇعىم, تۇيسىك, تانىم, ءتالىم سىندى ەرەكشە سيپاتىمەن قۇندى. مىسالى «كيىز ءۇي», «الاشا», «بىلتە شام», «دومبىرا», «تايقازان», «اجەمنىڭ ۇرشىعى», «بالقايماق», «بايگە», «كوك جۋسان», «كۇرەڭ جول», ت.ب. سياقتى ولەڭدەرىنىڭ اتاۋلارىنا قاراپ ولاردى ەتنوگرافيالىق تاقىرىپتاعى ولەڭدەر ەكەن دەپ ويلايسىڭ. سولاي ەكەنى دە راس جانە مۇنداي مازمۇنداعى جىرلاردى بارشا قازاق اقىندارى جازعان. الايدا باۋىرجاندا تاقىرىبى ۇقساس بولعانىمەن ءتۇيىنى وزگەشە. وي-سەزىمى قاتار ورىلگەن ولەڭدەردەن اقىننىڭ جۇرەك تولقىنىسىن, كوڭىل ايناسىنا تۇسكەن ءومىر-تىرشىلىك كورىنىستەرىنىڭ سۋرەتىن كورەسىڭ. ايدىڭ كيىز ۇيگە يەگىن سۇيەپ تۇرىپ, تاڭ اتىپ, كۇننىڭ اسپانعا كوتەرىلگەنىن كورگەن ونىڭ قيالى كوككە ورلەپ, اجەسىنىڭ اسىل بەينەسى, تۋعان جەرىنىڭ جازيرالى جايلاۋى, وزەن-كولدەرى, ورمان-توعايلارى ەلەستەپ, ءوزىن الىستا قالعان اۋىلىندا جۇرگەندەي سەزىنەتىن باۋىرجان اقىننىڭ بىلتە شامدى جانىنا جارىق بەرگەن, ءبىلىمنىڭ شىراعىن جاققان كيەسى ساناسا سەنەسىڭ. سونداي-اق بىلتە شامنىڭ جارىعىمەن وقىعان ەپوستىق جىرلاردىڭ كەيىپكەرلەرىمەن كەزدەسىپ, تانىسىپ-تابىسىپ, بالالىق داۋرەنىڭدى سولارعا ەلىكتەپ وتكىزگەنىڭ ەسىڭە ءتۇسىپ سول قوبىلاندى, الپامىس, ەر تارعىن, ەرتوستىك, قامبار سىندى باتىر-باعلاندارمەن, گۇلبارشىن, قۇرتقا, قىز جىبەك, بايان سۇلۋ, كۇن استىنداعى كۇنەكەي سىندى ارۋلارمەن جۇزدەسىپ, كەندەبايدىڭ كەرعۇلاسىن, تايبۋرىلدى, بايشۇباردى, تارلانبوزدى ءمىنىپ, بايگەگە شاپقانداي سەزىنەسىڭ. ءيا, تەرەزەدەن ك ۇلىمسىرەپ اي قاراپ تۇرعان تۇندەردە قارا شالدارعا – اتالارىنا باتىرلاردىڭ كوزسىز ەرلىگى, ەسسىز عاشىقتاردىڭ سۇيىسپەنشىلىگى حاقىنداعى بالالىق قيالىڭدى تەربەگەن حيكايالاردى وقىپ بەرگەن كەزدەردى ويىڭا ورالتىپ, ساعىندىراتىن دا باۋىرجان اقىننىڭ ولەڭ-جىرلارى.
ەسكىلىكتى ەسكە تۇسىرەتىن تاعى ءبىر ولەڭگە توقتالا كەتەيىن. اقىن «كۇنگە ۇشىپ كەتكەن» اجەسىنىڭ ءتور ۇيدە تۇرعان ۇرشىعىن كورگەندە كوڭىلى تولقىپ:
...كەتسەڭ دە الىس كۇنگە ۇشىپ,
كەتپەيسىڭ ەستەن, ەندەشە.
ءوزىڭ بوپ مەنى ءجۇر قۇشىپ
سەن توقىپ بەرگەن كەۋدەشە...
اجەسى توقىپ بەرگەن كەۋدەشەنىڭ ءتانىن عانا ەمەس جانىن جىلىتىپ جۇرگەنىن جىرلاعاندا ورنەكتەۋىندە ۇلكەن سىر جاتىر. اتا مەن اجەنى, اكە مەن شەشەنى قادىرلەۋدىڭ قازاقى قالپىن ايتا وتىرىپ, سول قاسيەتتىڭ بۇگىنگى ۇرپاققا جۇعىستى بولۋىن مەڭزەپ وتىر. سونداي-اق وسى ءبىر ولەڭنىڭ ەكىنشى استارى بارىن دا اڭعاراسىڭ:
...ۇرشىق قوي مىنا ۋاقىت
ءجىپ قىلىپ ءبارىن يىرگەن...
باۋىرجان اقىن ادام مەن زامان تاعدىرى ۋاقىت دەگەن ۇلى ۇعىمنىڭ ۋىسىندا ەكەندىگىن ەسكەرتىپ, ونى كۇيبەڭ تىرشىلىككە الدانىپ, بەكەر وتكىزبەۋ جايىندا اڭگىمە قوزعاپ وتىر.
وسى جەردە ءبىر وزگەشە ويدىڭ ۇشتىعى شىعىپ تۇر. وقىرماندار تاراپىنان اقىننان قازىرگى ۋاقىتتىڭ جىرى تاۋسىلىپ قالعانداي وتكەن زاماننىڭ سىرىنا ۇڭىلە بەرۋىنىڭ سەبەبىن سۇراۋى ىقتيمال عوي. مەنىڭ ويىمشا ونىڭ جاۋابى: وتكەننىڭ كيەلى ونەگەسىن بۇگىنگى ءومىر-تىرشىلىككە ساباقتاستىرا جالعاستىرۋ ياعني بۇل كۇندەرى قوعامعا قوزعاۋ سالىپ, قىزۋ تالقىلانىپ جاتقان ۇلتتىڭ جاڭعىرۋ ماقساتىن كوزدەگەن كوكەيكەستى ماسەلەنىڭ باستاۋى دەسەم ءدوپ بولار. بۇل اقىننىڭ ادەبي ءتاسىلدى قولدانۋداعى ءبىر قىرى. ونىڭ ءوزى تاپقان وڭتايلى ەكىنشى قىرىنىڭ دا ءمانىسى ءماندى. وتكەن ءومىر – بالالىق شاقتىڭ ءمولدىر تۇنىق سەزىمدەرى ارقىلى وي تولعاپ, ولەڭ ورنەكتەۋ شىنايى شىندىقتى ايتىپ, ادامداردىڭ جان دۇنيەسىن جاساندىرۋعا, ۇلتتىق رۋحىن كوتەرۋگە وتە قاجەتتى, شاراپاتتى شارا.
قازاقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ سۋرەتتەرىن ولەڭ-جىرلارىنىڭ ارقاۋىنا اينالدىرعان اقىن ۇلت ءومىرىنىڭ سول ءبىر وزگەشە تانىم-تۇسىنىگىنىڭ تامىرىن تەرەڭنەن قوپارىپ, جاڭاشا پاراساتتى وي ساراپتاۋعا شەبەر شەندەستىرگەن. مىسالى «بايگە» دەگەن ولەڭدە سۋىرىلا شاپقان سايگ ۇلىك اتتاردىڭ قاشان سورە سىزىعىن اتتاعانعا دەيىنگى دەلەبەسىن قوزدىرعان جارىسىن قىزىقتاي ءارى كەلىستىرە جىر كەستەلەگەن اقىننىڭ تاپقىرلىعى تۇيىنىندە. مىنا ولەڭ جولدارىن وقىساڭىز ءبىزدىڭ پىكىرىمىزگە قوسىلا كەتەرىڭىز كامىل.
...كوڭىل ەمەس بايگەسىز
قازاقتاردىڭ كوڭىلى:
ءومىر ەمەس بايگەسىز
قازاقتاردىڭ ءومىرى – دەي كەلە:
...وقتاي زۋلاپ كەتەدى,
ايانبايدى شاپقاندا.
ءومىر جارىس ەكەنىن
تۇسىنگەندەي اتتار دا.
ءارى قاراپايىم, ءارى قازىنالى قاعيدا.
ەل ارالاپ, جەر شالعان اقىن اتامەكەننىڭ تاڭعاجايىپ تابيعاتىنا – سۇلۋلىعىنا سۇقتانىپ, ءتىرى ادامداي تىلدەسىپ, تىلسىم سىرىن ءتۇسىنىپ جۇرەگىنەن جىر ۇشىرۋعا سونداي قۇشتار. ول جاپان دالانىڭ ديدارىن تاماشالاي ءجۇرىپ تە تالاي – ويعا باتىپ ولەڭ ورنەكتەگەن. ءبىر جولى قاتار جاتقان ەكى كول – تۇزدىكول مەن تۇششىكولدى كورىپ, دەرتكە داۋا سۋىنا شومىلىپ, ءدارۋ العانىن ساعىنىشپەن ەسىنە الىپ, ونى ولەڭگە كوشىرىپتى. الايدا اقىننىڭ ايتار ويى, اقتارعان سىرىنىڭ استارى ارىدە جاتىر.
...ەكى كول بوپ كورىندىڭ,
بەۋ, تابيعات, كۇشتىسىڭ!
سەزدىرگەندەي ءومىردىڭ
اششىسىن مەن تۇششىسىن...
قاراپايىم مىسالمەن-اق ادام ءومىرىنىڭ تەرەڭ سىرىن شەرتكەن شايىردىڭ اقىندىق شەبەرلىگىن انىق اڭعاراسىڭ.
البەتتە, تۋعان جەر تۋرالى جۇرەگى ەگىلىپ-توگىلىپ جىر جازباعان اقىن جوق. تاپتاۋرىن تاقىرىپ. الايدا ناعىز اقىندار اتامەكەنگە ارناۋلارىن وزگەشە ارنا تاۋىپ جازۋعا ۇمتىلعان. باۋىرجان دا وسىنداي باعدار ۇستانعان. ول ءوزىنىڭ كىندىك قانى تامعان, تال بەسىگىن تەربەتكەن التىن ۇيا اۋىلىن, ءوسىپ-ونگەن ءوڭىرىن: ارقاتتى, ابىرالىنى, قاراۋىلتوبەنى, جيدەبايدى, شىڭعىستاۋدى, سەمەيدى, ەرتىستى ەسىنە السا بولدى «كەۋدەسىنەن جىبەك جىرى تارقاتىلا» جونەلەدى. اۋىلىن ەسىنە العان ساتتە ءتىپتى ءتۇتىنىنىڭ ءيىسىن ساعىناتىنى بار.
اۋىلدىڭ سىرتىنا شاعىن, قىر اسسا بولدى قارسى الاتىن توبىلعىساي, ءسامبى تال, مايقاراعان, كوك جۋسان, كوكوراي شالعىن اقىندى شابىتتاندىرىپ, ويىنا ولەڭ جولدارىن ورالتا كەتەدى:
...ك ۇلىم قاعىپ اق اجەم,
كۇبى ىستاعان توبىلعى...
بابام ورگەن قامشىنىڭ
سابى بولعان توبىلعى...
نەمەسە:
...التىن شاشى جايىلىپ,
كۇمىس سۋعا شايىلىپ,
تۇنگى اسپاندا تالىقسىپ,
جالاڭاش اي تولىقسىپ,
شومىلعانىن وزەندە,
تالاي كورگەن ءسامبى تال...
اردا قازاقتىڭ اتام زاماننان بەرگى ارمانى ءوز باسىنىڭ بوستاندىعى, ەلىنىڭ ەركىندىگى ەدى عوي. ۇلان دالانىڭ بۇگىنگى ۇرپاعىن تاۋەلسىزدىك تاڭى اتىپ, سول كوكسەگەن اتامۇراتىنا جەتكىزدى. ەندەشە ەل-جۇرتىنىڭ كول-كوسىر قۋانىشىن ازامات اقىن قالايشا ولەڭ-جىرلارىنا ارقاۋ ەتپەسىن. باۋىرجان اقىننىڭ مىنا ءبىر ولەڭى تاۋەلسىزدىك تويىنا شاشىلعان جىر-شاشۋ.
...مىڭ توعىز ءجۇز توقسان ءبىر –
باباما بولعان ارمان جىر,
باسىما باقىت قونعان جىل,
قازاقتىڭ كوكتە جۇلدىزى
جارقىراپ تۇرىپ جانعان جىل.
...شاتتىققا كەۋدەم تولعان جىل
ءوز تىزگىنىن ءوز ەلىم
قولىنا بەرىك العان جىل.
...ىرگەسى ءبۇتىن, تاۋەلسىز
قازاقستان بولعان جىل!..
بوداندىقتىڭ بۇعاۋىنان قۇتىلىپ, بوستاندىقتىڭ كوك تۋى جەلبىرەگەن ەركىن ەلىمىزدىڭ قۋانىشىن توگىلتە جىرلاعان اقىننىڭ اسىل سوزدەرىن الاش جۇرتىنىڭ تاۋەلسىزدىككە ايتقان تاۋبەسى دەپ قابىلدايمىز. قازىرگى كەزدەگى باسىمىزدان وتكەرىپ جاتقان قوعامدىق-الەۋمەتتىك سىلكىنىستەردىڭ سامالى مەن سالقىنى ازامات اقىندى تولعانتپاۋى مۇلدەم مۇمكىن ەمەس. ۋاقىتپەن ۇندەسە, زامانداستىرىمەن تىلدەسە وتىرىپ, وي تولعاپ, جىر كەستەلەگەن اقىننىڭ جۇرەكجاردى جىرلارىنىڭ وقىرماندارىن ويلانتىپ-تولعانتار اقيقاتى دا, كوركەمدىگى دە كەرەمەت.
ايتقانداي, اقىن قازاق ءسوزىنىڭ قادىر-قاسيەتىن كوزدىڭ قاراشىعىنا بالاپ, ولەڭدەرىنىڭ ورىمىنە قيسىنىن تاۋىپ, قيىستىرا ورنەكتەۋدىڭ شىنايى شەبەرى. مىنا ءبىر ءسوز تىركەستەرى مەن تەڭەۋلەر تىزبەگى وسى پىكىرىمىزدىڭ دالەلى: «شاشىلعان جۇلدىزداردىڭ اراسىندا, اي-اسىق الشى ءتۇسىپ, تۋدى وڭىنان», «اقبوز ءۇيدىڭ تۇرىلگەن تۇندىگىنەن, جۇلدىز ك ۇلىپ قارايدى, اي سىعالاپ», «اعاشتار ءبىر-بىرىنە باس يزەسەر, سىرلاسىپ تاۋدىڭ بيپاز سامالىمەن», «كۇن-ءسابيدى ومىرگە اكەلمەك بوپ, كوزىن ىلمەي ءتۇن-انا تولعاتادى», «دەمىن ىشكە تارتىپ دۇلەي ءبىر بوران, بۇتالاردىڭ بۇعىپ جاتىر تۇبىندە», «كەمپىرقوساق تا كەرىلدى, ساداعىنداي بوپ ساقتاردىڭ», «تاڭ اتتى جاسىل شالعىننىڭ, كوزىنەن جاسىن پارلاتىپ»... تىزبەلەسەك تاۋسىلار ەمەس. وسى مىسالداردان-اق اقىننىڭ ءسوز زەرگەرى ەكەندىگى بايقالار. ءيا, وسىلاي. تاسبۇلاقتاي تاسقىندى, ارعىماقتاي ارىندى, مونشاقتاي ءمولدىر, كوكتەمدەي كوگىلدىر, جاقۇتتاي جارقىلداعان ولەڭ-جىرلاردى وڭاشادا وقي وتىرىپ وزىڭنەن-ءوزىڭ ويلاناسىڭ, تولعاناسىڭ, ەلجىرەيسىڭ, ەگىلەسىڭ, ءبىر كەرەمەت سەزىمگە كەنەلەسىڭ. مازمۇنى مەن ماقساتى ءسوزىنىڭ استارىنان اڭعارىلاتىن تەكتى ولەڭدەردىڭ وزەگى دە, ورنەگى دە, ءتۇر تۇرەگى دە ايرىقشا ايشىقتى. جازىلۋى جاڭاشا, وزگەشە ورىسكە شىققان شۋاقتى دا قۋاتتى ولەڭدەرىنىڭ جاراتىلىسى بولەكشە.
جالپى باۋىرجان جاقىپتىڭ ايتۋلى اقىندىعىنا ازدى-كەم توقتالدىق. بۇل ونىڭ ونەرىنىڭ ءبىر قىرى عانا. شىعارماشىلىق جولىن تۇگەل قامتىر بولساق, ونىڭ تاريحي تاقىرىپ پەن جاڭا زامان ءومىرى قوسامجارلانا قانات قاققان پوەما- داستاندارى مەن باللادالارى حاقىندا ارنايى ماقالا جازار ەدىك. سونداي-اق عىلىم جولىنداعى وقىمىستىنىڭ ەرەن ەڭبەگىن تاراتىپ ايتۋعا دا بولار ەدى. ونىڭ ءبارى كەلەشەككە امانات.
قۋانىشباي قۇرمانعالي,
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
