قاراسايدىڭ اكەسi – التىنايدى ەل ابىز دەپ اتايدى. ابىز دەگەنi – كورiپكەل, ايتقانى كەلگەن اۋليە دەگەن ءسوز. قاراساي iرi دەنەلi, وراسان كۇش يەسi, كوزi شوقشا جايناعان العىر بولىپ ءوسiپتi. Iرiلiگi سونشا بiر وگiزدiڭ تەرiسi ەكi اياعىنا ەتiك تiگiپ بەرۋگە ازەر جەتەدi ەكەن. قاراساي ون التىعا تولعاندا اكەسi شاقىرىپ الىپ ايتىپتى:
– قۇدايعا شۇكiر, الدىما ون مىڭ سان كوك الا جىلقى بiتتi. بiراق بيىل الەمەت جۇت بولادى. سەن جانىڭا قارۋلى جiگiتتەردi تاڭداپ ال دا, جىلقىلاردى الدىعا سالىپ ايداپ جاي دا وتىر. جىلقى مالى وتە كiرپياز, الدىن قايىرما, ءورiسiن ءوزi تابادى.
قار كiسi بويىنان اسىپ, قاقاعان قىس ۇزاققا سوزىلىپ, اقسۇيەك جۇتتان ەلدiڭ تiگەرگە تۇياعى قالماي قىرىلادى. كۇن جىلىنا كوكتەۋگە, جازعاسالىم ەل جايلاۋعا كوشە الماي قالادى. سول كەزدە الدىنا سالىپ بەرگەن بيەلەرiن ق ۇلىنداتىپ, شۇرقىراتىپ دiن امان قاراساي ەلگە ورالادى. التىناي ابىز قاراسايدى شاقىرىپ الىپ:
– قويدى سەركە باستار, تويدى ەركە باستار, ال ەلدi حانيەم ورگە باستار دەگەن. ال ەل – ەرگە قارايدى. ەل باسقارعان حانيەمiزدiڭ مالى تۇگەل قىرىلىپ, حان ورداسىمەن كوشە الماي ەسكi جۇرت – قىستاۋىندا وتىرىپ قالدى. ول التى اتاسىنان بەرi قىدىر دارىعان تورە اتانىڭ بالاسى, جەرگە قاراتپايىق.
ەندi بالام, مىنا جىلقىنىڭ قاق جارتىسىن حانعا سىيلا, اپارىپ بەر! – دەپ جولعا سالادى.
تiگەرگە تۇياق قالماي جۇرتتا وتىرعان حان قالىڭ شاڭدى ۇلكەن توبىردى كورiپ:
– «جۇت – جەتi اعايىندى» دەۋشi دەدi. مىنالار جۇتاعان ەلدi شاپقالى كەلە جاتقان جاۋ بولماسا يگi, – دەپ ۇرەيلەنەدi. جاياۋلاپ بولسا دا جاۋعا قارسى تۇرۋعا دايىندالا باستاعاندا شاپقىنشى كەلiپ ءسۇيiنشi سۇراپتى:
– التىناي ابىزدىڭ ۇلى قاراساي قاپتاعان قالىڭ جىلقىنى ايداپ اكەلە جاتىر, – دەپتى.
قاراساي, سونداي-اق حانعا جۇك ارتار كەلە-كەلە تۇيە, ساۋىنعا تابىن-تابىن سيىر دا اكەپ تارتۋ ەتiپتi.
ەل اققا جارىپ, تويىنىپ, حاندى جايلاۋعا كوشiرiسiپ, قاراساي حان ورداسىندا اي جاتىپ مەيمان بولىپتى. حانعا كەلiپ قاراساي قايتۋعا رۇقسات سۇرايدى. سوندا حان:
– بۇكiل ەل-جۇرتىمدى اشارشىلىقتان امان الىپ قالدىڭ. نە تiلەگiڭ بار, بالام! ۇكiدەي عىپ ءوسiرiپ وتىرعان ءۇش بويجەتكەن قىزىم بار, تاڭداعانىڭدى ال, كۇيەۋ بالام بول! كۇيەۋ دەمەيiن ۇلىم بول! – دەيدi حان شىن رازى بولىپ, نيەتi قاتتى اۋىپ.
– نيەتiڭiزگە راحمەت, حانيەم. ماعان مىنا ءوزiڭiز وتىرعان قارا بوساعاڭىزدى بەرسەڭiز ومiرلiك ريزامىن, – دەيدi قاراساي. سوندا حان تاعىنان اتىپ تۇرىپ, ەكi سانىن سارت ۇرىپ:
– التىناي, ابىزدىعىن iستەدi. ايتقانىڭ بولسىن, بالام, مىنا قارا شاڭىراق – سەنiكi. اق باتامدى بەرەيiن, – دەپ شىعا جۇرە بەرiپتi دە, ءوزiنiڭ ەكiنشi وتاۋىنا بارىپ كiرiپتi. سوندا حان تاعىنان تۇرا بەرگەندە وڭ جاق يىعىنا قىزىل شۇبار جولبارىس پايدا بولا كەتiپتi. حاننىڭ سوڭىنان iلەسە شىعىپ بارىپ ەكiنشi وتاۋىنا كiرمەي قايتا بۇرىلىپ كەپ اق وردادا تاپجىلماي وتىرعان قاراسايدىڭ ەتiگiن جالاپ, وڭ جاق يىعىنا باسىن ارتىپ, ەركەلەپ جانىنا شوقيىپ وتىرا كەتiپتi.
قاراسايدىڭ قارا بوساعاسى مەن قىزىل جولبارىسى ەلiمiزگە سولاي كەلگەن ەكەن!
جاقسى ادامعا كوز بەن ءسوز تيگiش بولادى. قاراساي باتىردىڭ كەلiنشەگi جىلدا بوسانادى, جىلدا شەكەسi تورسىقتاي, اكەسiنەن اۋمايتىن ۇل تۋادى. بiراق تا جارىق دۇنيەگە كەلگەن سول نارەستە كەلەسi سول ۋاقىتىنا جەتپەي شەتiنەي بەرەدi, شەتiنەي بەرەدi. بiرەۋلەر قاراسايعا كوز تيگەن, سودان مۇنىڭ بالاسى توقتامايدى دەسەدi, ەندi كەلەسi جولعى بالا تۇرىپ قالادى دەپ ۇمiتتەندiرiپ, جۇباتادى. ايەلi بوساندى دەپ بۇگiن ءسۇيiنشi سۇراپ كەلسە, ەرتەسiنە ۇلى تولىق ءومiر سۇرمەگەنiن ەستiرتۋگە شاپقىنشى جەتەدi. وسىلاي كەلiنشەگi ءۇش قۇرساق كوتەرiپ, شەكەسi تورسىقتاي ءۇش ۇل تاۋىپ, ۇشەۋi دە شەتiنەي بەرiپتi.
قانشا باتىر بولعانىمەن قاراساي دا ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان جان, سىرتتاي سىر بەرمەگەنسiگەنiمەن, iشتەي قاتتى ءمۇجiلiپ, وپىنىپتى. ۇلتاراقتاي جەرiمدi بوتەنگە تاپتاتپايمىن, ەلiمنiڭ نامىسىن ەشكiمگە بەرمەيمiن دەپ ءجۇرiپ تالاي جاۋىنىڭ قانىن سۋشا شاشىپ ەدiم. ولار دا پەندە, سولاردىڭ كوز جاسى جiبەرمەگەنi عوي. ولاردىڭ ۇرپاق-جاقىندارى قارعاپ, مىنا دۇنيەدەن قۋباس بولىپ وتپەكپiن بە؟ – دەپ كۇڭiرەنiپتi. ءۇشiنشi ۇلىن جەرگە بەرگەندە ساماي شاشى اعارىپ سالا بەرiپتi.
ءتورتiنشi مارتە كەلiنشەگi جۇكتi بولىپ, ايى-كۇنi جاقىنداعان ساتتە بار قارۋ-جاراعىن اسىنىپ:
– مەن اڭ اۋلاۋعا كەتتiم. مىنا نايزامدى تاستاپ كەتەمiن. ەگەر تۋعان بالا تiرi بولسا وتاۋىمنىڭ توبەسiنە ءبورiلi بايراق iلiڭدەر. ەگەر ولاي-بۇلاي بولىپ كەتەر بولسا تۇلداندىرىپ, قارا جىلقىنىڭ قارا قۇيرىعىن بايلاڭدار. كوز كورمەس, قۇلاق ەستiمەس الىسقا كەتەمiن. سۇيiنشiلەرiڭدi ءۇش كۇننەن كەيiن عانا كەلiپ سۇراڭدار. سۇيiنشiسiنە قالاعانىڭدى بەرەمiن. ال ەگەر ءسابي ءولiپ قالىپ, جامان حابار اكەلگەن جاننىڭ تiلiن كەسەمiن. ءۇش كۇن كۇتەمiن, – دەپتi.
اڭ قاعىپ, قۇس سالىپ, تاۋ-تاستى ارالاپ قانشا سەرۋەن قۇرسا دا باتىر كوڭiلi الاڭداي بەرەدi. بiر كۇنi ءۇيiنiڭ ۇستiنە ءبورiلi بايراق iلiنگەنiن كورiپ: ء«يا تاۋبە, تاۋبە, ۇزاعىنان سۇيiندiرە گور», دەپ كوزiنەن جاسى اعىپ, قايتا قاراۋعا جۇرەگi داۋالاماي ءارى ۇزاي بەرەدi, كەتە بەرەدi. قانشا جانارىن سارقىپ قاراسا دا تۋ الىستان تۇك كورiنبەيتiن جاققا كەتiپ, الابۇرتىپ ەندi جاقسى حابار كۇتەدi. ەكiنشi كۇنi دە ەش حابار بولمايدى. ءۇشiنشi كۇنi تاڭ اتىسىمەن بiر ورنىندا تۇرا الماي, جانى بايىز تاپپاي, سەرگەلدەڭ كۇيگە تۇسەدi. ەلi جاققا موينىن سوزىپ, اۋزىنا كۇنi بويى ءتۇيiر اس-سۋ الماي ءسۇيiنشi سۇراعان جان كەلە جاتقان جوق پا دەپ, تەسiلە-تەسiلە شارشايدى.
ءۇشiنشi كۇنi كەش باتىپ بارا جاتقان ساتتە كوز ۇشىنان شوكiمدەي شاڭ كورiنەدi.
ء«يا, اقسارىباس, اقسارىباس!» دەگەنشە بولمادى الگi شاڭ اننان بiر, مۇننان بiر بۇرق-بۇرق ەتiپ جانىنا جەتiپ-اق كەلiپتi. انىقتاپ قاراسا – ءوزiنiڭ جاۋعا مiنiپ شاباتىنى – ايتۇياق تۇلپارى! اسىل تۋعان جانۋار كۇمبiر-كۇمبiر كiسiنەپ, باتىردى ءۇش مارتە اينالىپتى. تۇلپارىنىڭ قۇيرىق-جالىن تۇتتاي عىپ كۇزەپ تاستاپتى, الاقانداي ەكi كوزi قانتالاپ, شاتىناپ باتىردىڭ قارسى الدىنا باسىن توسىپ, دiر-دiر ەتiپ تۇرا قالىپتى.
– ءا, جامانات حابار اكەلگەن سەن ەكەنسiڭ عوي. بۇ جالعاندا قۋباس ءوتتiم دەسەڭشi! دۇنيەنiڭ ءبارi تارك! قۋباس, سورلاپ قالدىڭ, سورلاپ قالدىڭ دەسەڭشi! ەندi سەن دە ولiك, مەن دە ولiك – دەپ الماس قىلىشىن الىپ, قاق شەكەنiڭ تۇسى دەپ, ولەر جەرiڭ وسى دەپ تۇلپارىنىڭ ماڭدايىن الا پەرiپ كەپ جiبەرەدi. سوندا ءومiرi سiلتەگەنiن جiبەرمەگەن باتىردىڭ باتپان قولى تۇڭعىش رەت قالت كەتiپ, تۇلپارىنىڭ وڭ جاق قۇلاعىن شورت كەسiپ ءتۇسiپتi.
تۇلپارى دا اۋزىن كەرە اشىپ اسپانعا شاپشي بiر سەكiردi دە يەسiنiڭ الدىنا باس كەسسەڭ مiنە دەگەندەي سۇلق جاتا كەتەدi.
باتىر مىنا ادامنان ارتىق تۋعان اسىل تۇياقتى تۇلپارىن قۇشاقتاي وگiزدەي وكiرiپتi. باياعى توگiلگەن جiبەك جالى جوق, ەندi بiر قۇلاعى شۇناق بولعان اتتىڭ الاقانداي ەكi كوزiنەن دە جاس بۇلاقتاي اعىپتى دەيدi. كەنەت جانۋار اتىپ تۇرادى, ۇستiندە باتىر, اۋىلعا قاراي قۇس بولىپ ۇشادى, جەل بولىپ ەسەدi, قۇيىن بولىپ ۇيىتقيدى. انە-مiنە دەگەنشە اۋىلىنا جەتiپ-اق كەلەدi. قاراسا ايەلi ەسiك الدىندا بالانى بەسiگiنە سالىپ, بوزداپ وتىر ەكەن. سول شاپقان كۇيi بەسiكتi iلiپ الا سالا بەتi اۋعان جاققا اعىزىپ كەتە بەرەدi. Iشiندە ولگەن بالاسى بار بەسiكتi قۇشاقتاعان قاراساي تاۋ اسادى, قۇم باسادى, ورمان كەزەدi, ايدىنى شالقىعان كولدەن وتەدi, ايبىنى اسقاقتاعان تاۋ-بەلدەردەن وتەدi. اسىل تۋعان جانۋار توقتاماستان بiر كۇن, بiر ءتۇن شاۋىپتى. بiر كەزدە تۇلپارى توقتاعاندا دiر-دiر ەتiپ, قۇلاعىنىڭ تۇبiنەن اققان قارا تەر تۇياعىنان بۇلاق بوپ جەرگە قۇيىلىپتى.
قاراساي باتىر اتىنان ءتۇسiپ شەتiنەگەن نارەستەنi باۋىرىنا باسىپ كۇندەي كۇركiرەپتi, تۇندەي تۇنەرiپتi. قاپالانىپ, كۇڭiرەنiپ: ء«اي, ءبۇيتiپ بۇ جالعاننان قۋباس اتانعانشا, وسى بالاممەن بiرگە ءولiپ-اق كەتەيiنشi… ەل-جۇرتتىڭ كوزiنە كورiنبەي-اق قويايىن بiرجولا», – دەپ ءولi بالا بار بەسiكتi تەربەتە-تەربەتە ابدەن قالجىراپ, تاڭعا جۋىق كوزi iلiنiپ كەتiپتi. كوزi iلiنiپ كەتكەندە تۇسiنە جارىقتىق ابىز اكەسى – التىناي كiرiپتi. كۇمiستەي اپپاق ساقالدى, اپپاق كيiنگەن ابىز اكەسi قاسىنا كەلiپ:
– اۋ, بالام, تۇر, ەڭسەڭدi كوتەر! قۇدايدان ءار نارسەنiڭ ءتۇبiن سۇرا, قايىرىن سۇرا! ەلiڭنiڭ ءتورت قۇبىلاسىنا قورعان بولار ءتورت ۇلىڭ بولادى. مiنە, سەنiڭ كوز جاسىڭ, اق تiلەۋiڭە قىرىق شiلتەن قىدىربابا بەرگەن بالاڭ مiنە, قابىل ال! اتى – اۋەز بالاڭنىڭ! – دەپ بەسiككە قول اياعى تىرباڭداعان بالپاناقتاي بالانى سالىپ بەرiپ, ابىز اتاسى ۇزاپ بارىپ, كورiنبەي كەتەدi.
ويانا كەتسە كەۋدەسiن تۇرتپەكتەگەن بەسiكتەگi بالا تiرi, ماڭدايى تورسىقتاي ۇل شىرىلداپ جىلاپ جاتىر. جالاڭاش قوينىنا سالا ساپ, بەشپەنتiن قاۋسىرىنىپ, بەلدiگiن بۋىنىپ, تۇلپارىنا مiنەدi. ايتۇياق تا تىپ-تىڭ.
اۋىلعا كەلiپ, وتاۋىنا جاقىندايدى. شاشىن جايىپ جiبەرگەن, بەتiن كەرەگەگە وسقىلاپ, سۇڭقىلداپ جوقتاۋ ايتىپ جاتقان ايەلiنە:
– قانە, توقتات, ءوشiر ءۇنiڭدi! مiنە, قىرىق شiلتەن قىدىربابا قولداپ-قورعاپ بالامىز تiرi قالدى! تiرi! ءما, ەمiز!.. ابىز اتام ايان بەردi, اتى اۋەز بولادى. مال سويىڭدار, توي جاسايمىن, – دەپتi قۋانىشتان جارىلا.
وسى اۋەز اقجولتاي بولىپ, ودان كەيiن قاراساي ءۇش ۇلدى بولادى.
* * *
ءيا, شىنىندا دا اتى ۇرپاقتان-ۇرپاققا تاراعان قاراساي باتىر كiم؟ ول جونiندە قىسقاشا مالiمەت بەرە كەتۋدi ءجون كوردiك. ۇلىلاردى زامان تۋعىزادى. جاقسىلاردىڭ اتى ەل ساناسىنان ەشۋاق وشپەيدi.
قاراساي التىناي ۇلى 1598 جىلى الاتاۋ بوكتەرiندەگi سۋىقتوبە تاۋىنىڭ باۋىرىندا قاراساز دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلەدi. قازاق جەرىن جوڭعار باسقىنشىلارىنان ازات ەتۋگە قاتىسقان باتىر, قولباسشى. ۇلى جۇزدەگى شاپىراشتى رۋىنىڭ ەسقوجا تارماعىنان شىققان. ي.ە.فيشەردىڭ ء«سىبىر تاريحى» اتتى كىتابىندا قاراسايدىڭ 1653 جىلى ءسىبىر-توبىل ۇرىسىنا قاتىسقانى ايتىلادى. سونداي-اق ونىڭ 1643 جىلى وربۇلاق شايقاسىنا قاتىسقاندىعى تۋرالى دەرەك بار. 1652 جىلى قاراساي قازاق جاساقتارىن باسقارىپ, جوڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستە ەرجۇرەك, كورەگەن قولباسشى رەتىندە كوزگە تۇسەدى. پ.پ.رۋميانتسەۆتىڭ «جەتىسۋ وبلىسىنىڭ ماتەريالدارى» دەگەن ەڭبەگىندە: «باتىس قاستەك وڭىرىندە شاپىراشتى رۋىنان شىققان قاراساي باتىردىڭ ۇرپاقتارى تۇرادى. قاراسايدىڭ بەيىتى كوكشەتاۋ ۋەزىنىڭ ايىرتاۋ دەگەن جەرىندە ورنالاسقان» دەپ جازدى. 1997 جىلى تامىز ايىندا قاراساي مەن ونىڭ جورىقتاس جولداسى اعىنتاي باتىر جەرلەنگەن توبەگە ەسكەرتكىش-بەلگى قويىلدى. قاراساي باتىر ەسىمى شاپىراشتى رۋىنىڭ ۇرانىنا اينالعان. ءسۇيىنباي ارون ۇلىنىڭ «قاراساي باتىر» اتتى تاريحي داستانى بار. ونىڭ ەرلىگىن جامبىل دا كوپ جىرلاعان. جامبىل اۋدانىنىڭ قاراقىستاق اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى بيىك جوتا, سونداي-اق بۇرىنعى قاسكەلەڭ اۋدانى قاراسايدىڭ ەسىمىمەن اتالادى. ۇزىناعاش اۋدانىندا باتىرعا ەسكەرتكىش ورناتىلعان. 1999 جىلى باتىر تۋرالى تەلەفيلم (ستسەناريى پروف. س.سادىرباەۆ, رەج. ب.قۇسانبەك) ءتۇسىردى.
قاراسايدىڭ تاريحقا كەلۋi تاۋەكەلدەن كەيiن ەسiم حاننىڭ تاققا وتىرۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلەدi. 1620 جىلى ەسiم حان التىن حانمەن, نوعاي ورداسىمەن بiرiگiپ, وتىز مىڭ قولىمەن ويراتقا شابۋىل جاسادى. بۇل ۇرىستا 79 جاسار سۇيiندiك جاناي باتىر ءبورiلi بايراق تۋدى جاس جولبارىس قاراسايعا تاپسىردى. قارا ەرتiستiڭ وڭ قاناتىنداعى وسى سوعىستا ەسiم «ەڭسەگەي بويلى ەر ەسiم» اتاندى. وسى جىلى توبىل بويىنداعى سوعىستا قاراساي ويراتتىڭ ەكi تايشىسى تويلى مەن قاراقالدى قولعا ءتۇسiرiپ, حان الدىنا ايداپ اكەلدi. سوندا ەسiم حان ريزا بولىپ: «سەن ەندi بۇكiل قازاقتىڭ قاراساي باتىرى بولدىڭ» دەپ ايتىپتى. شىنىندا دا قازاق جەرiندە قاراساي باتىردىڭ تۇلپارىنىڭ تۇياعى تيمەگەن جەرi جوق دەۋگە بولادى.
1627 جىلى توبىلدان ىعىسقان ويراتتار ەس جيىپ, ەدiل مەن جايىقتاعى الشىنداردى شاۋىپ تىنىشتىق بەرمەگەنi, ەدiلدiڭ حازارعا قۇيار جەرiندەگi قازاقتاردى قىرعانى جونiندە سۋىق حابار جەتتi. وسىعان بايلانىستى ەسiم حان تۇركiستاندا جيىن وتكiزدi. حان قازاقتىڭ قاراساي باتىرىن, ارعىن اعىنتاي, نايمان كوكسەرەك, قاڭلى ساربۇقا, تورتقارا – جيەمبەت باتىرلاردى شاقىرىپ, ارقايسىسىنا بەس مىڭ قول سارباز بەرiپ, جايىققا اتتاندىرادى. حازار تەڭiزiنiڭ جاعاسىندا 83 كۇن ۇرىس بولىپ, بiر جارىم اي باتىرلاردىڭ جەكپە-جەگiمەن ءوتتi. قاراساي باتىر توعىز رەت مايدان الاڭىندا جەكپە-جەكتە مانجى, تانجى باستاعان جاۋدىڭ ون بiر باتىرىن جەڭدi. ال اعىنتاي باتىر بۇل سوعىستا جەتi رەت جەكپە-جەكتە شايقاسقان. وسى ۇرىستا ويراتتار جەڭiلiپ, ورىس ەلiنە قاراي قاشتى. 1635 جىلى ەسiم حاننىڭ ۇلى جاڭگiردi قالماقتار تۇتقىنداپ اكەتەدi دە, قازاق قولىن قاراساي باتىر باسقارادى. قالماقتار بۇل شاقتا جەتiسۋدىڭ تەرiستiك-شىعىسىن باسىپ الىپ تۇرعان. قازاق قولى كۇش جيناپ تۇتقيىلدان شابۋىل جاساپ, ولاردى جوڭعار قاقپاسىنا دەيiن قۋىپ, كۇيرەتە سوققى بەردi. قاراساي مەن دوسى ارعىن اعىنتاي باتىر ەكەۋi بiرiگiپ, جاڭگiردi ۇلكەن ەرلiكپەن قالماق تۇتقىنىنان بوساتىپ اكەلدi. 1640 جىلى ەسiم حاننىڭ ورنىنا جاڭگiر تاققا وتىردى. 1643 جىلى التىن حاننىڭ ۇلى ومبى باستاعان ەلۋ مىڭ ويراتتار قازاققا لاپ قويدى. جاڭگiر مەن قاراساي دوڭىزتاۋىنا كiرiپ كەلە جاتقان جاۋدى كوپ قىردى. وسى كەزدە الشىن ءالiم ۇلى تورتقارا, ءجالاڭتوس باھادۇرلەر كەلiپ, كومەككە جەتتi.
1646 جىلى قازاق-قالماق سوعىسى قوسقولاڭ تاۋىنىڭ اراسىندا ءوتتi. قاراساي مەن اعىنتاي قولىن وقپانعا جاسىردى. ورداعى ساربازداردى كورمەگەن قالماقتار ۇلكەن شىعىنعا ۇشىرادى. 1652 جىلى قالماقتار قىرعىزدارعا شابۋىل جاسادى, وعان بولىسۋعا قاراساي باتىر ساربازدارىمەن كومەككە باردى. وسى سوعىستا قاراساي باتىر قالماقتىڭ قولباسشىسى باتىر قونتايشىنىڭ قولىن شاۋىپ ءتۇسiرiپ, ول سودان ءولدi. جاڭگiر حان قايتىس بولعان سوڭ ورنىنا تاۋكە وتىردى. باتىر قونتايشى ولگەن سوڭ, التى جىلدان كەيiن ونىڭ ۇلكەن ۇلى سەنگە باستاعان قالماقتار تاعى دا شابۋىل جاسادى. ونىڭ 23 مىڭ قولى ءۇش الماتىنى باسىپ الدى, ودان دالاتاۋ تالاسقا جەتتi. قۇلان توڭiرەگiندە التى كۇن ۇرىس بولدى. وسى جەردە قاراساي مەن اعىنتاي ارقايسىسى قول باستاپ, 200 مارتە ۇرىسقا كiرگەن ەكەن. وسى وڭiردە ەكi باتىردىڭ ەسiمiمەن جەر اتالىپ قالىپتى.
1664 ۇلۋ جىلى ارقاس اڭقايىنان (جوڭعار قاقپاسى) ەكi مىڭ تورعاۋىت نايماندار مەن جالايىرلارعا شابۋىل جاساپ, قاراساي مەن اعىنتاي ۇرىسقا بiرگە كiرiپ, جاۋدى قۋىسقان. وسى سوعىستا اعىنتاي باتىر اياعىنان جارالانىپ, اقساق بولىپ قالعان, قاراساي باتىر دا جارالانعان. ەل iشi تىنىشتالعاندا قاراساي باتىر بiرسىپىرا تۋعاندارمەن, ءوزiنiڭ قاندىمايدان دوسى ارعىن اعىنتاي ەلiنە باردى. كوكشە وڭىرىندە بiر جىلداي تۇرىپ, 1671 جىلى تامىز ايىندا قايتىس بولدى. كەلەسi جىلى ارقادا ات شاۋىپ, اس بەرiلدi. دوسىنىڭ اسىن بەرگەن سوڭ سول جىلى اعىنتاي باتىر دا قايتىس بولىپ, ونىڭ دا سۇيەگi ايىرتاۋداعى قۇلشىنباي توبەسiندە قاراساي باتىر بەيiتiنiڭ جانىنا ءوز وسيەتi بويىنشا جەرلەنگەن.
* * *
پروفەسسور پ.رۋميانتسەۆتiڭ جيناتىپ, سونىڭ باسشىلىعىمەن 1913 جىلى شىققان «ۆەرنىي ۋەزi» دەگەن كiتاپتا بىلاي جازىلعان: «…قاراساي مۇردەسi كوكشەتاۋ ۋەزiنiڭ ايىرتاۋ ساعاسىندا!» قاراساي باتىردىڭ ەسiمiمەن ەكi جۇزدەي جەر, سۋ, تاۋ, ساي اتتارى اتالعان, بۇكiل بiر تايپاعا ەسiمi ۇران بولعان. قاراساي باتىر جونiندە شوقان ءۋاليحانوۆ ءوز ەڭبەگiندە اتاپ كەتكەن. زەرتتەۋشi-قايراتكەر مۇحامەدجان تىنىشپاەۆتىڭ 1925 جىلى تاشكەنت قالاسىندا شىققان «قىرعىز-قازاق حالقى تاريحىنان ماتەريالدار» دەگەن ەڭبەگiندە (25-بەت) «شاپىراشتىنىڭ ۇرانى – قاراساي, تاڭباسى – اي, تۇمار» دەپ اتاپ كورسەتiلگەن.
جالپى, ۇلى تۇلعالاردىڭ ۇلىلىق قاسيەتi كوپ بولادى. قاراساي تەك iرi باتىر عانا ەمەس, ايتقانى ءدال كەلەتiن اۋليە كورەگەن, بiرەۋگە قاتتى رەنجiپ, زiل تاستاسا, تەرiس باتا بەرسە, قارا جەر قارس ايىرىلعانداي قارا جامىلتاتىن ارقالى, ارۋاقتى جان بولعان. قارتايعان شاعىندا شىبىق مiنiپ, ويناپ جۇرگەن بالا تولەنi ءوزi iزدەپ بارىپ, اق باتاسىن بەرگەن ەكەن. تولە كەيiن كۇللi قازاق ەلiنiڭ تiزگiنiن ۇستاعان ءاز تولە بي اتانعانى بەلگiلi. اتاقتى دا ارۋاقتى, قاسيەتتi جانداردىڭ كيەسi, پiرi بولادى. قاراساي بابامىزدىڭ جولعا شىعاردا, ۇرىسقا اتتاناردا سوڭىنان قىزىل شۇبار جولبارىسى بiرگە ەرiپ جۇرەدi. ول باتىردىڭ وزiنە عانا كورiنiپ, ايان بەرەتiن قاسيەتتi كيەسi, قىدىرلى قىزىرى ەكەن. قاراساي بابامىز بۇل دۇنيەدەن وتكەن سوڭ قىزىل شۇبار جولبارىسى تولە بيگە, ودان سۇرانشى باتىرعا, ودان سارىباي بيگە, كەيiن جامبىل اتاعا ەرiپتi, دەيدi.
ەل اراسىندا قاراساي باتىر جايلى اڭىز-اڭگiمە, دەرەكتەر كوپ-اق. بيىل تۋعانىنا 420 جىل تولىپ وتىرعان قاراساي باتىردىڭ عۇمىرى مەن ەلi ءۇشiن iستەگەن ەرلiگiن زەرتتەۋ, ەكشەۋ, تۇعىرلى ءومiرiن قازiرگi كۇن تۇرعىسىنان زەردەلەۋ – بۇگiنگi ۇرپاقتىڭ اسىل پارىزى...
ناعاشىبەك قاپالبەك ۇلى,
جازۋشى
الماتى
