«وزگەشە ەستەلىك جازعىم كەلەدى»

گ.گ. ماركەس 1982 جىلى 59  جاسىندا نوبەل سىيلىعىن الدى. كىتاپتارى دۇنيە جۇزىندە ەڭ كوپ ساتىلاتىن قالامگەرلەردىڭ ءبىرى. ونىڭ ء«جۇز جىلدىق جالعىزدىق», «وبا اۋرۋى جىلدارىنداعى ماحاببات» روماندارىنىڭ باسىلىمى ميلليون داناعا جەتكەن. بىراق ف.كاسترونى, لاتىن امەريكاسىنداعى سولشىل قوزعالىستى قولدانعانى ءۇشىن جانە باسقا دا ساياسي ماسەلەلەرگە بايلانىستى گ.گ. ماركەستى ەلدىڭ ءبارى ۇناتا بەرمەيدى.

سۇحباتتى ۆەرنەر توماس پەن لوتار شميد مۋمين مەكسيكانىڭ استاناسىنداعى ماركەستىڭ ۇيىندە العان.

گ. ماركەس ەۋروپادا جۇرگەندە بۇل ەكى جۋرناليست سۇحبات الۋ ءۇشىن جازۋشىنىڭ سوڭىنان ءتورت اي جۇگىرىپ, ءساتىن تۇسىرە الماعان. تەك كەيىن ماركەستىڭ ءتىس دارىگەرىن اراعا سالعاننان سوڭ عانا اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن. 

گ.گ.ماركەس: بۇدان ءبىراز  جىل بۇرىن فرگ-ءنىڭ 2-ءشى تەلەديدارى سۇحبات العان. سۇحباتتاسۋشى ايەلدىڭ بىلىمدىلىگى, رۋحاني دۇنيەسىنىڭ بايلىعى بىردەن ءبىلىنىپ تۇردى. ءبىر وكىنىشتىسى, ول وتە ينتەلليگەنت ايەل ەكەن. ەكىنشىدەن, ول ايەل مەنىڭ كىتاپتارىمدى بەينە ءبىر حيرۋرگتەي قوتاردى. مەنىڭ شىعارمالارىمنىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن اقتارىپ, وزىنشە تۇيگەن ويلارىنان اڭگىمە قوزعاعاندا, سول ماسەلەلەردىڭ مەنىڭ شىعارمامدا بار ەكەندىگىنەن حابارىم بولماعان. ول سۇحبات وتە قۇرعاق, رەسمي تۇردە ءوتتى. مەن وعان ءبىر رومان دا كىرگىزە المادىم. سىزدەر سول ايەلدىڭ سۇراقتارىنداي سۇراق قويمايتىن شىعارسىز دەپ ويلايمىن.

ۆەلت: («دەر ۆەلتتىڭ» قىسقارعان ءتۇرى): اياق جاعىنا قاراي ءوزىڭىزدى ءبىر تانىستىرىپ وتسەڭىز, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, جاقسى سۇحبات بولادى.

گ.م.: اڭگىمە باستاماس بۇرىن گ. گريننىڭ «رومان جازاتىندار ينتەلليگەنت ەمەس, تەك سەزىمتال ادامدار» دەگەن  ءسوزىن سىزدەرگە جولازىق ەتۋگە رۇقسات ەتىڭىزدەر. گ.گريننىڭ ءسوزى ماعان وراي دا ايتىلعان سياقتى. البەتتە مەن ءوزىمدى «ەستەلىكتەرىمدە» بەينەلەيمىن.

ۆەلت: ونى قاشان جازاسىز؟

گ.م.: وكىنىشكە قاراي, قازىر وعان ۋاقىتىم جوق. مەن قازىر وسىندا (مەكسيكادا) ءبىر قىسقا رومان مەن التى ستسەناري جازىپ جاتىرمىن. بۇل ستسەناريلەردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءبىر ساعاتتىق تەلەفيلم جاسالماقشى. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوز رەجيسسەرلارى بار. ءبىرى مەكسيكالىق, ءبىرى كۋبالىق, ءبىرى برازيليالىق, ءبىرى كولۋمبيالىق, ءبىرى يسپانيالىق جانە ءبىر ۆەنەسۋەلالىق ايەل. وسى جۇمىستاردى بىتىرگەننەن كەيىن ءبىر پەسا جازعىم كەلەدى, مونولوگ سياقتى. ەگەر ودان كەيىن تاعى دا ءبىر نارسە بولىپ قالماسا, ەستەلىكتەرىمدى باستايمىن.

ۆەلت: وندا وعان دەيىن ونداعان جىل وتەتىن شىعار.

گ.م.: كەيبىر جازۋشىلار جازاتىن ەشنارسە قالماعان كەزدە ەستەلىكتەرىن جازادى. بىراق مەن ونداي جازۋشى بولعىم كەلمەيدى. سوندىقتان كوپ سابىر قىلا المايمىن. جانە دە ەرەكشە ەستەلىك جازعىم كەلەدى. ءوز ءومىرىمدى زامانا تارتىبىمەن قايتا قۇرعىم كەلمەيدى. مەنىڭ ەستەلىگىم ۇلكەن ادەبي دۇنيە ء(ازىل, ساركازم, گراتسيا) بولادى. ءبىر عاجاپ ءان... شىعارمالارىمنىڭ استارىندا قانداي شىندىق جاتقانىن جازامىن. ويتكەنى مەنىڭ شىعارمالارىمداعى بار نارسەنىڭ تامىرى شىندىقتا. اقىندار سياقتى جازعانىممەن, جازعاندارىمنىڭ ءبارى شىندىقتىڭ ۇستىندە تۇر. سوندىقتان كىتاپتارىمنىڭ ءبارىن الدىما قويام, ولاردى بولەم, سودان كەيىن وقىرماندارىما ولاردىڭ ءار ءبولىمى ءومىرىمنىڭ قاي كەزەڭدەرىنە بايلانىستى ەكەندىگىن تۇسىندىرەمىن.

ۆەلت: وندا ءسىز دە ينتەلليگەنت بولدىڭىز عوي؟

گ.م.: جوق. مەن كىتاپتارىمنان يدەيالاردى قۇرتامىن. رۇقسات ەتىڭىز, ءبىرىنشى رومانىمدى سىزگە ايتايىن. ۇلدارىمنىڭ ءبىرى اعىلشىن مەكتەبىنە بارادى. ولاردىڭ ەمتيحان سۇراقتارى لوندوننان اۋزى جابىلعان پاكەتتەردە كەلەدى. سول سۇراقتاردىڭ بىرەۋى بىلاي ەدى: «پولكوۆنيككە ەشكىم حات جازبايدى؟» اتتى رومانداعى اتەش نەنىڭ سيمۆولى؟». بالام سول ەمتيحاننان قۇلادى. بىراق ونىڭ جاۋابى دۇرىس بولاتىن. ول جاي عانا ءبىر اتەش ەدى. ەگەر مەن ءبىر شىعارمامدا سيىر تۋرالى جازسام, ول جاي انشەيىن سيىر. مەن ءوزىمنىڭ ەستەلىگىمدە ول سيىردى قايدان  كورگەنىمدى, نەگە ول تۋرالى ءسوز قوزعاعانىمدى جازامىن. ءبارى وسى. ەستەلىكتەرىمدى جيناعاندا التى توم بولاتىن شىعار دەپ ويلايمىن.

ۆەلت: ءسىز كىتاپتارىڭىزداعى اتەشتەردىڭ, سيىرلاردىڭ قۇپيالارىن اشپاعانىم دۇرىس دەپ ويلايسىز با؟

گ.م.: بىلەسىز بە, كىتاپتارىمنىڭ شىندىعىن اشۋدىڭ ءوزى ءبىر اڭىز بوپ كەتەدى عوي دەپ قورقامىن. سول كەزدە جاڭاعى اڭىزدىڭ ارتىندا قانداي شىندىق جاتقانىن تۇسىندىرەتىن تاعى ءبىر كىتاپ جازۋىما تۋرا كەلەدى. شىم-شىتىرىق, ءا؟ تۋرا نەمىستەر سياقتى.

ۆەلت: وندا ءسىزدىڭ ەستەلىكتەرىڭىزدىڭ ءبىر ءبولىمى تۋرالى سويلەسەيىك. جۇرت ءسىزدى «وبا اۋرۋى جىلدارىنداعى ماحاببات» دەگەن رومانى ارقىلى ءوز ايەلىنىڭ بەينەسى ماڭگىلىك ەتكىسى كەلدى دەپ ايتادى. ايەلىڭىزبەن 13 جاسىڭىزدا وتاسقانىڭىز راس پا؟

گ.م.: ءيا, شىن. بىراق مەن ايەلىمنەن  بۇرىن اتا-اناما بورىشتىمىن. مەن ولاردىڭ بەينەسىن بىرنەشە كىتاپتا ماڭگىلىك ەتكەم. مىنا نەمىستەر (سوڭعى كەزدەگى مەنىڭ ەڭ كوپ وقىرماندارىم) شىعارمالارىمنان قۇپيا تابۋعا وتە اۋەس.

ۆەلت: ازداپ نەمىسشە بىلەسىز بە؟

گ.م.: جوق. تەك قانا «كارتوپ» دەگەن ءسوزدى بىلەم. قاجەت كەزدە اشتىقتان ولمەس ءۇشىن...

ۆەلت: فرگ-ءنى قانشالىقتى بىلەسىز؟

گ.م.: ءبىر رەت فرانكفۋرتتا كىتاپ كورمەسىندە بولعام. مەن ءوزىمدى جازۋشى بازارىندا جۇرگەندەي سەزىندىم. مەنى دە قاساپشى ءىلىپ قويىپ, مىنا مۇشەسى پالەن سوم, انا مۇشەسى تۇگەن سوم دەپ نارقىمدى ايتىپ تۇرعانداي. بۇدان باسقا بىرنەشە رەت بەرليندە, كەلندە, ميۋنحەندە دە بولعام. جالپى مەن فرگ تۋرالى از بىلەمىن.

ۆەلت: ءسىز فرگ جازۋشىلارىن تانيسىز با؟ ولاردىڭ شىعارمالارىن وقيسىز با؟

گ.م.: گيۋنتەر گراسسپەن دوسپىن. ەنتس بەرگەردى تانيمىن, بىرنەشە رەت حاينريشبەلدىڭ ۇيىندە بولعام. بىراق كىمنىڭ كىتاپتارىن جاقسى كورىپ وقيتىنىمدى ەشقاشان ايتپايمىن. قازىرگى جازۋشىلار جونىندە ء«بارىن جاقسى كورىپ وقيمىن» دەگەن ادامعا تىنىشتاۋ. ال نەمىستەن سۇيەتىن نارسەم – ونىڭ مۋزىكاسى: باح, بەتحوۆەن, موتسارت, برامس, ۆاگنەر.

ۆەلت: ءسىز ءۇشىن مۋزىكانىڭ قانداي ماعىناسى بار؟

گ.م.: مۋزىكا – مەن وتە جاقسى كورەتىن ونەر. مۋزىكانى ادەبيەتتەن دە جاقسى كورەمىن. ءبىز – رومان جازاتىن ادامدار باسقالاردىڭ شىعارمالارىن تەك قانا ولار قالاي جازادى دەگەن ماقساتپەن وقيمىز. روماندى الامىز, اينالدىرىپ ارتقى بۇراندالارىن اشامىز, بارلىق بولىمدەرىن الىپ, ستول ۇستىنە قويامىز دا تەكسەرەمىز. ونىڭ قۇرامى جاقسى ەكەندىگىن بىلگەننەن كەيىن جاي عانا: «جاقسى ەكەن» دەيمىز. ال مۋزىكا باسقا ءبىر نارسە. ول ادامنان سونشاما الىس, ءبىزدىڭ وعان مەحانيكالى تۇردە كىرۋىمىز وتە قيىن. ءبىز تەك كوزىمىزدى جۇمىپ, مۋزىكا تولقىنىنا ءوزىمىزدى بەرۋىمىز كەرەك.

ۆەلت: فرگ  تۋرالى جانە ءسىزدىڭ سوڭعى رومانىڭىز حاقىندا ايتىپ وتىر ەدىك قوي.

گ.م.: ءيا. مەنىڭ ويىمشا, ول كىتاپتىڭ جەتىستىگى فرگ-دە تابىستى بولعانى. قويماي ءجۇرىپ, نەمىستەردى مويىنداتتىم. ونىڭ سەبەبى ماحاببات تاقىرىبى عوي دەپ ويلايمىن. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, نەمىستەردى ماحاببات تاقىرىبى, ماحاببات كوپ قىزىقتىراتىن سياقتى. تاڭقالارلىعى فرانتسيادا وقىرماندارىم از. مۇمكىن ونىڭ سەبەبى دەكارتتىڭ ميراسى شىعار. سوعان قاراماستان مەنىڭ «وبا اۋرۋى» اتتى رومانىم ەڭ كوپ ساتىلاتىن كىتاپتاردىڭ ءبىرى. بىراق ءبىرىنشى ورىندا ەمەس. ورتا شەنىندە. فرانتسيا كىتاپ ساۋداشىلارى: «بۇل كىتاپتىڭ بازارى تارقامايدى» دەيدى. نەگىزى ول كلاسسيكالىق شىعارمالار سياقتى ساتىلىپ تۇرادى. ەشقاشان دا كوپ-كوپتەن ساتىلماس, بىراق ۇنەمى ساتىلىپ تۇرادى. فرانتسيا ءۇشىن بۇل ءبىر جاڭالىق. ال فرگ-دە مەنىڭ كىتاپتارىم ۇنەمى جاقسى وتەدى. مەنىڭ سوڭعى كىتابىمدى نەمىستەر وزدەرىنە جاقىن تۇتادى. نەگىزى سول كىتاپتا ايەلىمە ءبىر ەسكەرتكىش ورناتقام. بىلاي قاراساق, مەنىڭ بارلىق كىتاپتارىم ايەلىمنەن جاسالعان. مەنىڭ شىعارمالارىمدا ايەلدەر ماڭىزدى ءرول وينايدى. مەن وتە جاقسى تانيتىن جانە جاقسى سۋرەتتەي الاتىن جالعىز ايەل بار, ول – ءوز ايەلىم. بىراق بۇل مەن ونى تەرەڭ بىلەم دەگەن ءسوز ەمەس.

مەن نەگىزىندە وتانسىز ەمەسپىن

ۆەلت: ءسىزدىڭ شىعارمالارىڭىزداعى ايەلدەر – وتە مىقتى, كۇشتى جاندار.

گ.م.: ول ءبىر شىندىقتىڭ ساۋلەسى عوي دەپ ويلايمىن. ايەلىم: «سەنىڭ سوڭعى رومانىڭنان ءوزىم تۋرالى وتە از نارسە تاپتىم. سوعان قاراماستان ماعان مىنەزدەرى ۇقساس ەكى ادام بار. مىنا رومان وجەتتىك تۋرالى ويىمدى ءار ءتۇرلى حاراكتەرلەرمەن كورسەتەدى» دەيدى. بىراق, مەنىڭ ويىمشا, ماسەلە ودان كۇردەلىلەۋ. ەكى جاستىڭ اراسىنداعى ماحاببات اكە-شەشەمنىڭ اراسىنداعى ماحاببات سياقتى. جالعىز ايىرماشىلىق – بارلىق قيىنشىلىقتارعا قاراماستان اكە-شەشەمنىڭ ۇيلەنگەنى. ولاردىڭ ون التى بالاسى بولعان. اكەم وسىدان ءبىر جىل بۇرىن قايتىس بولدى. شەشەم وتە كارى. قازىر كارتاجكادا تۇرادى.

ۆەلت: ايەلىڭىز دە سول جاقتان با؟

گ.م.: ءيا, ءبىز بالا كەزىمىزدەن ءبىر-ءبىرىمىزدى تانيمىز. مەن ودان: «مەنىڭ ايەلىم بولاسىڭ با؟» دەپ ون ءۇش جاسىمدا سۇراعام.

ۆەلت: ول بىردەن ء«يا» دەدى مە؟

گ.م.: قازىر ول: «سول كەزدە مەن سەنىڭ مۇرتىڭنان قورقاتىن ەدىم» دەيدى. سودان 9 جىلدان سوڭ ماعان تۇرمىسقا شىقتى. مەن سوڭعى كىتابىمدا ءار ادىمىنىڭ ءوزى شىندىقتان تۇراتىن ازداعان نارسە جازعام. بۇل كىتاپتى جازۋ ماعان ۇلكەن تاجىريبە بەردى. ەرەكشە كوڭىل-كۇيمەن جازدىم. كىتاپتى جازىپ شىققان ەكى جىلىمدى سول جاقتا وتكىزدىم. بارلىق قاجەت ماتەريالدار جانىمدا بولدى.

ۆەلت: «وتانعا دەگەن ساعىنىش». بۇل سوزگە جازۋشى گ.گ. ماركەس قانداي ماعىنا بەرەدى؟ ماسەلەن, ءوز ەلىڭىزدە تۇرمايسىز. كوپ قالالاردا ءۇيىڭىز بار. كوپ ساياحاتتايسىز. ءسىزدى ىزدەپ 4 ايدان سوڭ ازەر تاپتىق. الدە ساياحات جاساۋ ءسىز ءۇشىن ءومىر ءسۇرۋ فورماسىنا اينالدى ما؟

گ.م.: جوق, بۇل دۇرىس ەمەس. مۇمكىن, سەنبەيتىن دە شىعارسىز, بىراق مەن شىندىعىندا از ساياحات جاسايمىن. ءبىر نارسەنى باستاسام, سونى بىتىرگەنشە ورنىمنان قوزعالا المايمىن. ەگەر جۇمىسىم ءۇزىلىپ قالسا, ونى جالعاستىرۋ ماعان وتە قيىنعا سوعادى. ءىس جۇزىندە ەشكىم سەنبەيتىن شابىتقا سەنەمىن. مەن ادەتتە كىتاپ جازار كەزىمدە مەكسيكادا بولامىن. ءبىر كىتاپتى جازىپ بولىپ, ەكىنشى كىتاپتى باستار ارالىعىندا باسقا ەلدەرگە شىعىپ قايتامىن.

ۆەلت: ءسىز شابىتقا سەنەسىز. ەندەشە ءسىز وزىڭىزدەگى سول شابىتتىڭ قالاي باستالاتىندىعىن بايقادىڭىز با؟

گ.م.: شابىت, مەنىڭ ويىمشا, نە ايتقىسى كەلسە – سونى ايتا الاتىن ادامنىڭ ىشكى سەزىمىنىڭ رۋحاني جاعدايى. سول جاعدايدا عانا ادام ءبىر نارسە ايتا الادى. بۇل جاعداي بىردەن جانە اياق استىنان بولىپ قالادى. ەگەر وسى كەزدە كىدىرىس بولسا, شابىتتى قايتارۋ وتە قيىن بولادى. مەنىڭ شابىت دەيتىن نارسەم – ول ءبىر ساتتىك. ول ساتتە ادام جازاتىن نارسەسىنەن باسقا ەش نارسە ويلاي المايدى.

ۆەلت: جالپى كۇنىنە نەشە ساعات جازاسىز؟

گ.م.: مەن بالالارىم مەكتەپكە باراتىن تاڭەرتەڭگى ساعات 9-دان تۇسكى ساعات 3-كە دەيىن جازاتىنمىن. بۇل بالالارىمنىڭ ساباعىنا بايلانىستى ەدى. ەرتەڭگىلىك گازەتتىڭ ءتىلشىسى بولىپ جۇرگەندە كوبىنەسە تۇندە جازاتىنمىن. كەيىن جازۋشى بولعاننان كەيىن ۋاقىتىمدى جاقسىلاپ ءبولۋىم قاجەت ەكەندىگىن ءتۇسىندىم. اسىرەسە, ەكى نارسەنى: كۇندىز جازۋدى جانە سول كەزدە تەمەكى تارتپاۋدى ۇيرەنۋىم كەرەك بولدى. مەن ول كەزدە كۇنىنە 4 قوراپ سيگارەت تارتاتىن ەدىم. قازىر قويعام, بىراق دەنساۋلىققا زيانى بولادى عوي دەپ ەمەس, تەك ءوزىمنىڭ تەمەكىگە تاۋەلدى بولىپ بارا جاتقاندىعىمدى سەزىنگەندىكتەن. بۇل ادەتتەر ءبىر كەزدە بىلاي باستالعان: بالالار تاڭەرتەڭ مەكتەپكە باراردا مەن ويانىپ, جازۋعا وتىراتىنمىن. ولار مەكتەپتەن كەلگەندە مەنىڭ جۇمىسىم دا توقتايتىن. ارينە, قازىر ولاي ەمەس. رودريگو كينووپەراتور, ال گونزالونىڭ سۋرەت شەبەرحاناسى بار. بىراق ەسكى ادەتىم ساقتالىپ قالدى. ال ساياحات كەزىندە ەشنارسە جازبايمىن. ساپار كەزىندە ەۆروپادا 3-4 اي بولىپ, سول جەردەن باسقا ەلدەرگە بارامىن. سوڭعى ساپارىمنىڭ 8 ايى گاۆانادا ءوتتى. سول جەردە كينو تۇسىرۋشىلەرگە ارنالعان جوعارعى وقۋ ورنىنىڭ اشىلۋىنا كومەكتەستىم. موسكۆاعا دا باردىم. گورباچەۆتى دە كوردىم. نەگىزىنەن سول جاقتا بولىپ جاتقان جاعدايلار ماعان وتە قىزىقتى اسەر ەتتى. ونىڭ ۇستىنە موسكۆاعا بارماعالى 30 جىل بولىپ ەدى.

ۆەلت: وسىعان وراي سسسر-ءدىڭ سول كەزدەگى جاعدايى مەن قازىرگى جاعدايىن سالىستىرا كەتۋدى سىزدەن سۇراۋعا تۋرا كەلىپ تۇر.

گ.م.: مەن سىزگە تەك ادەبي سۇحبات بەرۋگە كەلىسكەم. بىراق سوعان قاراماستان مەن ءوزىمنىڭ م.س.گورباچەۆپەن بولعان ءبىر جارىم ساعاتتىق كەزدەسۋىمدى ايتپاي كەتكىم كەلمەيدى. گورباچەۆ ماعان نە ىستەپ جۇرگەنىن جانە نە ىستەگەلى جۇرگەنىن ءتۇسىندىردى. ونىڭ سوزدەرىنەن شىعارعان قورىتىندىم: ول ءوز جۇمىسىنا قاتتى كوڭىل بولەدى جانە ولاردى مىندەتتى تۇردە جۇزەگە اسىرادى. «ەگەر بۇل جۇمىستاردى مەن ىستەمەگەن كۇندە باسقالار ىستەيتىن ەدى. سەبەبى, قايتا قۇرۋ ءبىزدىڭ قوعامنىڭ قاجەتتىلىگى بولىپ تۇر» دەدى. 1957 جىلى موسكۆاعا بارعانىمدا ۇكىمەت باسىندا حرۋششەۆ بولاتىن. ءوز ءوزىنىڭ زامانىندا بارلىق جاعداي وزگەرەدى دەگەن سەنىمدە بولعان. بىراق ول سول ۇمىتىمەن قالدى, ەش نارسە دە بولعان جوق.

ۆەلت: ءسىز سوندا وسى جولى باسقاشا بولىپ جاتىر دەپ ويلايسىز با؟

گ.م.: ءيا, مەن گورباچەۆپەن وسى ماسەلە تۋرالى: سول زامانعى سونشا سەنبەستىكتەردەن كەيىن حالىقتىڭ مىنا قوزعالىسقا سەنۋى قيىن ەكەندىگى جايىندا سويلەسكەم. باتىس ءباسپاسوزى سسسر-دەگى جاعدايدى قالىپتى جاعداي رەتىندە قابىلدايدى. مەنىڭشە, سسسر ەڭ شىم-شىتىرىق ەل. سونداي ەلدى دەموكراتيالاندىرۋ سسسر-ءدىڭ شاماسىنان جوعارى بولىپ تۇر. گورباچەۆ ماعان: «ەگەر سسسر ءوز قوزعالىسىن توقتاتسا, وندا بۇكىل ادامزات قوزعالىسىن توقتاتقانى» دەدى. مەن سسسر-ءدىڭ دەموكراتيالانۋى كاپيتاليستىك ەلدەردىڭ كوپ سىلتاۋلارىن جويادى دەپ سەنەمىن. سودان كەيىن دۇنيە جۇزىندەگى ساياسي جاعدايلار جاقسارادى.

ۆەلت: جازۋشى ماركەس ساياساتكەر گورباچەۆكە قالاي قارايدى؟

گ.م.: گورباچەۆ مەنىڭ ء«جۇز جىلدىق جالعىزدىق» رومانىمدا ءومىردى ءبىر قالىپقا سالماي, جان-جاقتى ەتىپ جازعانىمدى ۇناتقانىن ايتتى. رومانىمنىڭ وسى ەرەكشەلىگىن كورە بىلگەنى مەنى قاتتى قۋانتتى. گورباچەۆتىڭ قالىپسىزدىققا باعالى نارسە رەتىندە قارايتىنى ۇنادى. ول سوۆەت قوعامىن ماركسيزمنىڭ بيۋروكراتتىق ستاندارتىنا سالماي, جەتە ءتۇسىندىرىپ بەرۋگە تىرىستى. جانە دە ءازىلدى وتە جاقسى كورەتىن ادام ەكەن. مەن وعان: «سوۆەت وداعى كومپارتياسىنىڭ باس سەكرەتارى مەنەن جاس بولادى-اۋ دەپ ەشقاشان ويلاماعان ەدىم» دەگەنىمدە, ول راحاتتانا كۇلدى. ءازىل ايتۋ, وعان وتە قاجەت دەپ ويلايمىن. سەبەبى ونىڭ الدىندا ۇزاق, قيىن ءارى قاۋىپتى جول تۇر. مەن ءوزىم دەموكراتياشىل بولعاندىقتان, دۇنيەنىڭ قاي تۇكپىرىندە: ۇلكەن بولسىن, كىشى بولسىن دەموكراتيالىق قوزعالىس بولسا – سونى جاقتايمىن.

لاتىن امەريكاسىندا ساياساتتان قاشۋعا بولمايدى

ۆەلت: ءسىز ءوزىڭىز تۋرالى ينتەلليگەنت ەمەسپىن, رومان جازاتىن ادامدار تەك سەزىمتال بولادى دەپ ايتتىڭىز. سوعان قاراماستان ساياساتقا قاتتى كىرىسەسىز. ياعني اقىلمەن جۇرەتىن ادام بولدىڭىز عوي.

گ.م.: ماسەلە مىنادا, بۇگىنگى لاتىن امەريكاسىنىڭ ءار ادامى ساياساتتان تىس بولا المايدى. دۇنيەنىڭ وسى جەرىنە ۆ.ي.لەنيننىڭ «ادام ساياساتپەن اينالىسپاسا, كەيىن ءبارىبىر ول اداممەن ساياسات اينالىسادى» دەگەن ءسوزى ءدال كەلەدى. لاتىن امەريكاسىندا ساياساتتان قاشۋعا بولمايدى. ساياسات بارلىق نارسەنىڭ ىشىنە كىرگەن, بارلىق نارسەنى كومكەرىپ العان. تەك قوعامدىق ءومىردى عانا ەمەس, ادامنىڭ جەكە باسىنىڭ ۇلكەندى-كىشىلى ماسەلەلەرىندە دە ساياسات ءوز ءرولىن وينايدى. مەن ارقاشان دا ابدەن جۇمىستارىمنىڭ ىشىنە ساياسي جۇمىستارىم كىرىپ الماسىن, نەگىزگى كاسىبىمنىڭ بۇتاقتارىن سىندىرماسىن دەپ قاتتى تىرىسامىن. كاسىبي ساياساتكەر بولۋعا ەش قىزىقپايمىن. وعان ەرىك-جىگەرىم دە, ساياسي ءبىلىمىم دە جوق. ەڭ قاۋىپتى نارسە ادامنىڭ دايىندالماعان, وقۋ كورمەگەن نارسەمەن اينالىسۋى.

ۆەلت: وسى ورايدا ءسىز پەرۋدەگى كوللەگاڭىز ۆارگاس لوساعا قالاي قارايسىز؟

گ.م.: ۆ. لوسا ارەكەتىنە, ۇكىمەتتىك رەاكتسياسىنا قاراي وتىرىپ سول ەلدە دەموكراتيا بار ەكەنىن بىلۋگە بولادى. مەن سوعان قۋانىشتىمىن. ۇكىمەتتىڭ وسى پوزيتسياسى لاتىن امەريكاسى ءۇشىن جاقسى نارسە.

ۆەلت: ۆ. لوسامەن اراڭىز جاقسى ەمەس ەكەنىن بىلەمىز. ول ءسىزدى لاتىن امەريكاسىن انتيدەموكراتيالىق جولعا اپارعىسى كەلەدى دەپ ايىپتايدى؟ وسى ماسەلە جونىندە ويىڭىز قانداي؟ كەيىنگى كەزدەرى وزگەرىستەر بولدى ما؟

گ.م.: ءبىزدىڭ كەلىسكەنىمىز ادەبي سۇحبات ەدى عوي. ءسىز نەگە سوعان قاناعات ەتپەيسىز؟

ۆەلت: سىزگە قاراپ وسى ەكى ماسەلەنى ايىرۋ وتە قيىن. سەبەبى ساياسي قايراتكەرلىگىڭىز باسىم.

گ.م.: مەن تەك قانا وسى ماسەلە تۋرالى كوپ ايتىپ كەتتىك قوي دەپ ويلايمىن.

ۆەلت: وندا ساياسي ماسەلە تۋرالى سوڭعى ءبىر سۇراق قويۋعا رۇقسات ەتىڭىز. لاتىن امەريكاسىنىڭ ساياساتتاعى ەندىگى باعىتى قالاي بولادى دەپ ويلايسىز؟

گ.م.: وسىدان 15 جىل بۇرىنعى ۋاقىتپەن سالىستىرساق لاتىن امەريكاسىندا ۇلكەن دەموكراتيالىق وزگەرىستەر بولعان. بۇل لاتىن امەريكاسىنداعى پرەزيدەنتتەر دەموكراتياشىل دەگەن ءسوز ەمەس. بۇل لاتىن امەريكاسىندا جالپى حالىق قولدايتىن ساياسي پروتسەسس بار دەگەن ءسوز.

ۆەلت: قالاي؟

گ.م.: بۇگىنگى لاتىن امەريكاسىنداعى پروتسەسس تەك ءبىر عانا ەلگە بايلانىستى ەمەس. اقش-تىڭ ىشكى ساياساتقا قول سۇعۋ ماقساتتارىنا توسقاۋىل بولۋ ءۇشىن ەل ءسوز جۇزىندە عانا نەمەسە شاشىراڭقى تۇردە ارەكەت جاسايتىن. قازىر ءىس جۇزىندە تەك اقش-قا عانا قارسى ەمەس. سونىمەن قاتار جالپى تەرريتوريالىق ماسەلەلەردى قورعايتىن بلوك بار. بۇل بلوكتا پارلامەنتتىك دەموكراتيا مەن سولشىل بولىپ ەسەپتەلمەيتىن ليبەرال پرەزيدەنتتەر بىرگە ارەكەت جاسايدى. بۇل ءبىر جاڭا باستاما. بۇل بىرتە-بىرتە ءوز كەزىندە بوليۆار ارمانداعان فورماعا اينالادى. كوپتەگەن قيىنشىلىقتار ۇستىنە شەت مەملەكەتتەرگە قارىزداعى قوسىلىپ, جاعداي ودان سايىن قيىنداي تۇسكەن. سوعان قاراماستان وسىدان 15 جىل بۇرىنعى ۋاقىتپەن سالىستىرعان جاقسىلىقتان ءۇمىت كۇتۋگە بولادى.

ەۋروپانىڭ تاريحى ءبىزدىڭ تاريحىمىزدان قاندىلاۋ بولعان

ۆەلت: ورتالىق امەريكادا بەيبىتشىلىك بولادى دەپ سەنەسىز بە؟

گ.م.: بەيبىتشىلىك دەگەن باقىت سياقتى دەپ ۇنەمى ايتىپ كەلەمىن, ول ۋاقىتشا قولىمىزدا بولادى. تەك قولىمىزدان كەتكەندە عانا ونىڭ قولىمىزدا بولعاندىعىن سەزىنەمىز. ەگەر بۇگىن ورتالىق امەريكادا, سول جولمەن لاتىن امەريكاسىندا بەيبىتشىلىك ورناتساق, وسى ءۇشىن قانشاما ادام قىرىلسا دا بەيبىتشىلىك ونىڭ ورنىن تولتىرادى. ماڭگىلىك بەيبىتشىلىك ورناتۋ وتە قيىن ەكەندىگىن ايتا كەتۋ كەرەك. ءبىز قانداي, ءتىپتى قانداي دا بولسىن بەيبىتشىلىكتى ورناتۋعا تىرىسۋىمىز كەرەك, بارىنەن بۇرىن سيستەما جانە بۇگىنگى پروبلەمالاردى شەشەتىن مۇمكىندىكتەر قاجەت, مۇنىڭ ءبارى تەك قانا وسىعان دەيىن بولعانداي وق اتۋمەن شەشىلمەۋ كەرەك.

ەۋروپادا لاتىن امەريكاسى جايىندا قالىپتاسىپ قالعان كوزقاراس بار. ەگەر لاتىن امەريكاسىنىڭ ءبىر جەرىندە نارازىلىق تۋسا, بىردەن «بۇل كوممۋنيستەردىڭ جانە سسسر-ءدىڭ ارالاسۋىمەن بولىپ جاتىر» دەپ ايتادى. بىراق بۇل نارازىلىقتاردىڭ سسسر-گە نەمەسە اقش-قا ەشقانداي قاتىسى جوق. سسسر لاتىن امەريكاسىنداعى نارازىلىقتارعا ارالاسقان ەمەس.

ۆەلت: نارازىلىقتاردىڭ سەبەبى نەدە دەپ ويلايسىز؟

گ.م.: بىرىنشىدەن ءوزىمىزدىڭ شيكىلىگىمىز – ەۋروپانىڭ ۇزاق تاريحى بار, تالاي قانتوگىستى باستان كەشىرگەن. ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العانىمىزدا 200 جىل دا بولعان جوق. ءبىزدىڭ قازىرگى تاريحي ءداۋىرىمىزدى ەۋروپا بۇدان 1000 جىل بۇرىن وتكىزگەن. بۇل وتە قيىن, سوندا دا ءوز بولمىسىمىزدى تابۋعا تىرىسامىز. ءبىر كەزدە مەن «پينوچەت ۇكىمەت باسىنان كەتكەنشە مەن كىتاپ جازبايمىن» دەگەن ەدىم. مەن سوزىمدە تۇرمادىم. ونىڭ سەبەبى, مەندە قازىرگى زاماندا دەموكراتيا وڭتۇستىك امەريكانىڭ پايداسىنا شەشىلىپ جاتىر دەگەن ءبىر سەنىم بولعان. لاتىن امەريكاسى بولاشاقتا ءوزىن تانىتادى, وندا بەيبىتشىلىك ورنايدى دەگەن پىكىرىمە ارىپتەستەرىم دە قوسىلادى. وسى ۇمىتكە سەبەپ بولاتىن تاعى ءبىر نارسە – لاتىن امەريكاسىنداعى قازىرگى ادەبيەتتىڭ دامۋى. بۇل دامۋ قوعامنىڭ ساياسي جانە الەۋمەتتىك وزگەرىستەرىنىڭ ناتيجەسى. ادەبيەت, ونىڭ ىشىندە جاقسى ادەبيەت قوعامدىق-الەۋمەتتىك وزگەرىستەر بولعاندا پايدا بولادى. بۇل دامۋ قوعامنىڭ ساياسي جانە الەۋمەتتىك وزگەرىستەرىنىڭ ناتيجەسى. ءبىر نارسەدەن شەشىم تابۋعا داعدارىس سەبەپ بولادى.

ۆەلت: ءسىز ادەبيەت ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋعا قارسى جۇرەدى دەپ ويلايسىز با؟ قازىر ەۋروپانىڭ گۇلدەنگەن كەزى, سوندا ادەبيەت تومەنگى نۇكتەسىندە بولعانى ما؟

گ.م.: ولاي بولماس, ءتىپتى, وسىنداي مەحانيكالىق جانە مىندەتتى فورمادا. بىراق وسى ەكەۋىنىڭ قاتىسىن, بايلانىسىن قاراۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. ەۋروپانىڭ ەڭ جاقسى ادەبيەتى ونىڭ قيىن زاماندارىندا بولعان. سونىمەن قاتار ماڭگىلىك ءبىر دەڭگەيدە تۇراتىن ادەبيەت جوق. ادەبيەتتىڭ دامۋى دا جارىلىس سياقتى. مۇنى ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى ورىس ادەبيەتىنەن جانە اقش-تىڭ ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى «جوعالعان ۇرپاق» ادەبيەتىنەن كورەمىز. وسىنداي بيىك دامۋدان كەيىن ۇنەمى توقىراۋ بولادى. ادامعا ەش نارسە قوزعالمايتىنداي كورىنەدى. بىراق شىندىعىندا تۇرمىستىڭ بارلىق قۇپياسى وسىندا. ال جاراتىلىس ەڭ ۇلكەن قۇپيانىڭ بىرەۋى. جاراتىلىس – تۆورچەستۆولىق جۇمىس ەمەس, ول ادامنىڭ اشىلماعان قۇپياسى سياقتى. عىلىمي جاعىنان قاراعاندا تۇككە تۇرمايتىن نارسە ءۇشىن ادامداردىڭ ءوز ءومىرىن بەرىپ, وزدەرىن قۇرباندىققا شالاتىندىقتارىن تۇسىنۋگە بولا ما؟ مەنى كوپ ويلاندىراتىن جۇمباق جاي وسى.

ۆەلت: ءسىز سياقتى شىعارماشىلىق ادامى ازداپ تا بولسا وسى جۇمباققا جاقىنداۋعا ءتيىستى عوي.

گ.م.: مەن جىلىنا ءۇش اي گاۆاناداعى كينو تۇسىرۋشىلەر جوعارعى وقۋ ورنىندا جاۋاپتى قىزمەتكەر بولامىن. ونشا كوپ ءۇمىتىم بولماسا دا, سول جاقتا وسى جۇمباقتى شەشۋگە تىرىسامىن. لاتىن امەريكاسىنىڭ ءار ەلىنەن كەلگەن جاس رەجيسسەر, ستسەناريستتەر, ادەبيەتشىلەر بارلىعى ونشاقتى ادام كۇنىنە ءتورت ساعات ءبىر بولمەنى بەكىتىپ الىپ وتىرامىز. وسى وتىرىسىمىزدا جاڭا ءبىر تۋىندى اكەلۋگە تىرىسامىز. بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ بۇل وتىرىسىمىز بىرلەسىپ ەمدەلۋگە ۇقسايدى, ەكىنشىدەن ءبىر رۋحتى شاقىرۋعا جينالعاندايمىز. كوپ سوزدەر ايتىلادى. ادامدى شارشاتاتىن پايداسىز اڭگىمەلەر دە ايتىلادى. ءبارىمىز شارشاپ, قاجىپ, سىركەمىز سۋ كوتەرمەيتىندەي دارەجەگە جەتكەندە كەنەتتەن ءبىر داستان تۋادى. بىراق, مەنىڭ ويىمشا, ءبىز ءالى دە جۇمباقتىڭ شەشۋىنە جاقىندامادىق. ەگەر ادام جاراتىلىسىنىڭ جۇمباعى وتە قيىن بولسا, ادەبيەت پەن قوعامنىڭ جۇمباعى ودان دا قيىنداۋ بولادى.

ۆەلت: شىعارماشىلىق جۇمىسقا قانداي نارسەلەر كومەك ەتەدى دەپ ويلايسىز؟

گ.م.: ماعان ءبىر نارسە انىق. اش ادامنىڭ جۇمىس ىستەي المايتىنى تابيعي نارسە. ادامنىڭ قابىلەتى بولىپ جانە باسقا پروبلەمالارى جوق بولسا جاقسى جۇمىس ىستەيدى. كۇندەلىكتى 6-8 ساعات وتىرىپ جازۋ ءۇشىن بوكسەر سياقتى شىنىققان دايىندىعىڭ بولۋ كەرەك. مىندەتتى تۇردە كۇندەلىكتى وتىرىپ جازۋعا بانك جۇمىسشىسىنىكىندەي قاتاڭ ءتارتىپ تە بولۋى كەرەك.

ۆەلت: شىنىمەن-اق وسى ايتقاندارىڭىز ونەر ادامدارىنا سايكەس كەلە مە؟

گ.م.: ...مەنىڭ ويىمشا شىعارماشىلىق جۇمىس ءۇشىن ەڭ باستى نارسە – دارىن. دارىنسىز تىراشتانۋدىڭ پايداسى جوق. تالانت پەن قابىلەت ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرادى. تالانتىمىز بەن قابىلەتىمىز بولعانىمەن, جۇيەلى جۇمىس رەجيمىنسىز ەش مۇراتقا جەتپەيمىز. ارينە, تالانتىڭ مەن جازۋعا قابىلەتىڭ بولىپ تۇرسا, جۇيەلى جۇمىسقا جەتۋ ونشا قيىن ەمەس. مەن ءوزىم ۇنەمى جازبايمىن. ەگەر ءبىر نارسەنى باستاسام, وندا سول نارسەنى بىتكەنشە مىندەتتى تۇردە كۇندەلىكتى جۇمىس ىستەيمىن.

ۆەلت: ءسىز جۇيەلى جۇمىس ءتارتىبى دەگەننىڭ استىن سىزىپ ايتاسىز, ال كەيىپكەرلەرىڭىزدىڭ كوپشىلىگى ءتارتىپسىز, انارحيست ادامدار. وسىنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ ءسىز ادەبيەتتە جەكە باستىڭ قاجەتتىلىكتەرىن ەركىنە جىبەرەسىز بە؟

گ. م.: انارحيا ارالاسقان قۇمار جاساۋ ءۇشىن ءوز قۇرامىڭ مىقتى بولۋ كەرەك. زاڭسىزدىقتىڭ زاڭى ەڭ مىقتى جانە ءابسوليۋتتى زاڭ. ايەلدىڭ دەنەسى مەن رۋحى بىردەي اۋەگە كەتەتىندىگىن نەمەسە اسپاننان سارى گۇلدەر جاۋاتىنىن, ىشىمدىك ءىشىپ تۇرعان ءدىني قىزمەتكەردىڭ بىردەن كوككە قالىقتاپ كەتكەنىن وقىرماندارعا جەتكىزۋ, ولاردى وسىعان وڭايلىقپەن سەندىرۋ مۇمكىن ەمەس. زاڭسىزدىقتىڭ زاڭى باسقا زاڭدارعا قاراعاندا قاتال ەكەنىن تاعى دا ايتقىم كەلەدى. سول سەبەپتى ولاردى تولىق ءبىلۋىمىز كەرەك. ايتپەسە ونى وقىعان وقۋشى بۇلار بوس, سۇيىلعان پايداسى جوق سوزدەر دەپ ويلاۋى مۇمكىن. انارحيالىق تۇلعالار مەنىڭ جاساعانىم ەمەس, ولار لاتىن امەريكاسىنىڭ ەڭ ىشكى, ەڭ اششى شىندىقتارىنىڭ ساۋلەسى.

ۆەلت: وسى ىشكى شىندىقتار وقىعانعا سۇيكىمدى.

گ. م.: مۇمكىن. بىراق وسىنىڭ ءوزى كوپ قوزعالىستارعا سەبەپ بولدى.

ۆەلت: ءسىزدىڭ كەيىپكەرلەرىڭىز سونشاما شەبەرلىكپەن جاسالعان. ءتىپتى وتە جاعىمسىز كەيىپكەردىڭ ءوزى سىزدەن الىس دەپ ويلامايسىڭ. ءتىپتى, ءوز ايەلىڭىز دە كەيىپكەرلەر بويىنان سىزگە ۇقساستىقتار تاپقان. وسى انارحيست كەيىپكەرلەردىڭ سەزگە قاتىسى جوق پا؟

گ.م.: مەن ءبىر نارسەنى مويىنداعىم كەلەدى. ءوزىمدى ەڭ ءتارتىپتى ادامداردىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەيمىن. نەگە ەكەنىن بىلەسىز بە؟ نەگىزى ءوزىمدى ەڭ ءتارتىپتسىز بولىپ جاراتىلعان پەندەدەي سەزىنەمىن. ەگەر سول جاراتىلىسىممەن كەتە بەرسەم, تارتىپكە باعىنباسام, مەنەن ەشتەڭە شىقپايتىن ەدى. وكىنىشكە قاراي مەن ءوز جاراتىلىسىما قارسىمىن. ەگەر ءوز بولمىسىما ريزا بولىپ جۇرە بەرسەم, ءسىز مەنىڭ قاسىمدا وتىرماس ەدىڭىز. سول قالپى جۇرسەم, انارحيست, ايەلقۇمار, ماسكۇنەم بولىپ شىعار ەدىم.

ۆەلت: شىعارماشىلىعىڭىزدى دامىتۋ ءۇشىن قانداي ادىستەر قولداندىڭىز؟

گ.م.: بۇل شىعارماشىلىق تاقىرىپقا بايلانىستى سۇراق. تاقىرىپ تاڭداۋ دەگەن بار. ادەتتە, ءبىر تاقىرىپتار وي سالادى. ولار مەنى جاز دەپ ءوزى سۇرانادى. سودان كەيىن كوز الدىما ەلەستەي باستايدى. قالاي ەلەستەيتىنىن بىلمەيمىن. بىراق سول كورىنىستەرگە بايىپتى تۇردە ءمان بەرۋىم كەرەك ەكەنىن بىلەمىن. سول كورىنىستەر, وي اياقتالعانشا كۇتەمىن. سودان كەيىن جازۋعا يدەيا پايدا بولادى, بىراق كەيدە ۇمىتىپ كەتەمىن. نەشە جىلدار بويى مەنى ۇيىقتاتپاي  جۇرگەن ويلاردى جازۋىم كەرەك ەكەنىن ءبىلىپ تۇرامىن. ءدال قازىر مەنى وتىز جىل بۇرىن مازالاعان ويدى جازىپ ءجۇرمىن. مەنىڭ ويلارىم كوپ جىلدار بويى ىشتە پىسەدى. بىلايشا ايتقاندا, مەنىڭ شىعارماشىلىعىمدى العا سۇيرەيتىن – ويلار.

ۆەلت: نە جازىپ جاتقانىڭىزدى ايتقىڭىز كەلمەي مە؟

گ.م.: جوق. ءالى جازىپ جاتىرمىن. مەنىڭ ءبىر مەتافيزيكالىق يدەيام بار. ەگەر بىتپەگەن شىعارما تۋرالى ايتسام, ول جاقسى تۋىندى بولىپ شىقپايدى. ءوزىمنىڭ وسى سۇراقتان باس تارتۋىم تابيعي ءارى زاڭدى نارسە عوي. ازىپ جاتقان تاقىرىبىم تۋرالى ايتا بەرسەم, ول ەسكىرىپ قالادى. ول دا باسپالداقتىڭ جاقتاۋى سياقتى, ۇستاي بەرسەڭ, ەسكىرە بەرەدى.  امبە اياقتالماعان شىعارما شەشىلمەگەن ءتۇيىن سياقتى. ەگەر مەن جازىپ جاتقان شىعار تۋرالى قازىردەن ايتقان بولسام, شىعارمانى بىتپەس بۇرىن ءتۇيىندى شەشىپ قويعان بولام عوي. ەگەر مەن قازىردەن ءبارىن ايتىپ, ءتۇيىندى شەشىپ تاستاسام, وندا قايتادان ءتۇيىن جاساۋ ءۇشىن قانشاما ۋاقىت وتىرىپ جۇمىس جاساۋعا تۋرا كەلەدى.

ۆەلت: مۇمكىن, ءسىز وتكەن ۋاقىتقا بايلانىستى ءبىر مىسالمەن ءوز ءستيلىڭىزدى اشىپ بەرەرسىز؟

گ.م.: ءتورت جىل بويى ء«جۇز جىلدىق جالعىزدىق» رومانى تۋرالى مەنىڭ جالعىز تۇسىنىگىم جەكە-دارا كورىنىس قانا بولاتىن. ول كورىنىس جەتەكتەگەن نەمەرەسىنە مۇزدى كورسەتىپ, ونىڭ نە نارسە ەكەندىگىن تۇسىندىرمەكشى بولعان ادام بەينەسى بولاتىن. وسى كورىنىس وتە انىق جانە دە وزگەرمەي كورىنەتىن ەدى. بىراق مەن سول كەزدە وسى كورىنىستەن رومان, پوۆەست, پەسا ستسەناري نەمەسە ولەڭ تۋاتىنىن  بىلمەيتىنمىن. تەك 10-12 جىل وتكەن سوڭ, كەزدەيسوق ءبىر نارسەدەن كەيىن ويىما كەلگەن. «مىڭ ءبىر تۇندە» ۇشاتىن كىلەمدەر تۋرالى ايتىلادى. شىن مانىندە كىلەمدەردىڭ ۇشۋى مۇمكىن ەمەس بولسا دا ادامدار ءۇشىن ول ماڭىزدى ماسەلە بولىپ كورىنەدى, ولار شىعارمانى قىزىعا وقيدى. وسىعان وراي مەن نەگە ءبىز ءوز كىلەمدەرىمىزدى ۇشىرۋعا قورقامىز دەپ ويلادىم. بۇل اڭىزدار شىعىس جەرىندە, يراندا نەمەسە باعدادتا پايدا بولعان. ول ەلدەردە كىلەم ءومىردىڭ كىشكەنتاي ءبىر بولشەگى ىسپەتتى. ال بىزدە كىلەم ورنىنا شوپتەن توقىلعان جاينامالار بار. ءبىز نەگە وسى جاينامالاردى ۇشىرمايمىز؟

ۆەلت: وندا جازۋشى ماركەس بۇرىن اڭىزشى بولعان با؟

گ.م.; اڭىز ايتۋدىڭ ءوزى حالىق سەنەتىندەي اڭگىمەلەردى شىعارۋعا بايلانىستى عوي. ءبىزدىڭ اڭىزدارىمىزدىڭ حالىق سەنەتىندەي بولىپ شىعۋى سيرەك. مەنىڭ اجەمنىڭ وسىنداي كۇشى بولعان. ول اڭىزداردى ايتقان كەزىدە ولارعا سەنەتىنمىن. بۇل ونىڭ اڭىزدى سەنىمدى ەتىپ ايتا الاتىن وزىندىك ءستيلى بولعاندىعىن بىلدىرەدى. مەن نەشە جىلدار بويى اجەم قانداي ءستيلدى قولدانادى دەپ ويلانۋمەن بولدىم. سەنىمسىز نارسەلەردى سەنىمدى دەپ تاپقاننان كەيىن مەن ءۇشىن جۇمباقتىڭ ءتۇيىنى شەشىلدى. وسىدان كەيىن جەتەكتەگەن نەمەرەسىنە مۇزدى كورسەتىپ, ونىڭ نە نارسە ەكەندىگىن تۇسىندىرمەكشى بولعان ادام بەينەسى بار كورىنىستى قاعازعا ءتۇسىرۋدى باستادىم. مەن وسى كورىنىس تۋرالى نە جازارىمدى بىلمەگەننەن كەيىن باستادىم. بىراق مەنىڭ وسى كورىنىسكە وتە كۇشتى يمانىم بولعان. مەنىڭ شىعارمالارىمنىڭ ىشىندە مۇنداي كورىنىستەر بولمايدى. بىراق سول كورىنىس بولماسا ول شىعارما دا تۋماس ەدى.

ۆەلت: ياعني ءسىز شىعارمانى باستاعان كەزدە ونىڭ قالاي اياقتالاتىنىن بىلمەيسىز عوي؟                     

گ.م.; ماسەلە وتە شىم-شىتىرىق. ءبىر جاعىنان جازۋعا سەبەپ بولاتىن جالعىز كورىنىستى جوعارىدا ايتىپ كەتتىم, ەكىنشى جاعىنان مەن شىعارمانى جازۋدى باستاعاننان كەيىن ونى اياعىنا دەيىن وقىپ وتىرعانداي ەتىپ اڭگىمەلەپ بەرە الامىن. وتىرىپ جازۋ قيىن, ءتىپتى, وتە اۋىر دەپ ايتا الامىن. شىعارمانىڭ اياعى وتە جاقسى بولادى دەپ ءوزىمدى سەندىرەمىن, ايتپەسە ۋاقىتىمدى تەككە جىبەرىپ جاتىرمىن-اۋ دەپ ۋايىمعا تۇسەمىن. ويلاپ قاراڭىز, ءبىر جىل ۋاقىتتى بوسقا جىبەرۋ ەمەس پە بۇل...

ۆەلت: جازۋ سىزگە سونشاما قيىن بولاتىن بولسا, وندا ءسىز جۇمىس ىستەگەندە كوپتەگەن پروبلەمالار تۋاتىن شىعار؟

گ.م.; جازۋشىلىقتىڭ ءوزى شەبەرلىك ەكەنىن ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. ءتۇرلى قۇرال-سايمانداردى تانىپ, ولاردىڭ قولدانىلاتىن جەرىن ءبىلۋ كەرەك. قيىننىڭ قيىنى – شەبەرلىككە شىڭدالۋ. كۇندە وتىرىپ ءبىر ءسوزدىڭ سوڭىنان ەكىنشى ءسوزدى جازامىن دا, وسىدان ءبىر دۇنيە شىعادى-اۋ دەپ كۇتەمىن, نەگە كۇتەتىنىمدى ءوزىم دە بىلمەيمىن. جازۋ – بۇقارالىق ينفورماتسيا قۇرالدارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ قاراپايىمى. وكىنىشكە قاراي, ءبىر دۇنيە تۋدىرۋ ءۇشىن سوزدەردىڭ تىزبەگىن جاساعاننان باسقا امال جوق. ءبىر جاعىنان قاراساڭ, مەن جازۋدان ۇلكەن ءبىر ءلاززات الامىن, ەكىنشى جاعىنان شىعارما ءساتسىز شىقسا, جۇيكەنى جۇقارتاتىن ودان باسقا ەشتەڭە جوق.

ۆەلت: ءسىز شىعارما جازۋ ۇستىندە وقىرمان تۋرالى دا ويلايسىز با؟

گ.م.: مەن كوبىندە ءوزىم قالاي وقيمىن, سولاي ويلايمىن. مەن وتە جامان وقىرمانمىن. ەگەر ءبىر كىتاپ ماعان ۇناماسا مەن بىرنەشە پاراقتى ءبىر-اق وقىماي ءوتىپ كەتەمىن. ارى قاراي تاعى ۇناماسا, وندا كىتاپتى كىم جازسا دا ءبارىبىر. كىتاپ سونشاما كوپ. ادامدى شارشاتاتىن كىتاپتى وقۋدىڭ قاجەتى جوق قوي. وسىنداي جاعداي جازىپ وتىرعان كەزىمدە دە بولادى. ەگەر جازعانىم ۇناماي, شارشاپ كەتسەم, دەمەك وقىپ وتىرعان ادام دا سولاي شارشايدى.

ۆەلت: وسىدان كەيىن ءسىزدىڭ قانداي مازمۇندى كىتاپتار وقيتىنىڭىزدى سۇراماۋعا شارا بولماي تۇر.

گ.م.; بۇل سۇراققا دا وڭاي جاۋاپ بەرۋگە بولمايدى. بىرنەشە جىلداردان بەرى مەن ۇنەمى قايتالاپ وقىپ وتىراتىن كىتاپتار بار. ولاردىڭ كوبى كلاسسيكالىق شىعارمالار. جاڭادان شىققان كىتاپتاردىڭ ىشىنەن ماعان ۇناعانى ۋمبەرتو ەكونىڭ «قىزىل گۇلدىڭ اتى» اتتى كىتابى. بۇل كىتاپتىڭ ماعان ۇناعان جەرى ونىڭ ءوز مازمۇنىنان باسقا قۇپياسى. قالاي  ءبىر كىتاپ ەڭ كوپ ساتىلاتىن كىتاپتاردىڭ ءبىرى بولا الادى, ەگەر كىتاپ بىلىممەن مادەنيەتتى تۇردە جازىلىپ, لاتىننان بىرنەشە تسيتاتا كەلتىرىلسە مە؟ بۇل تارتىپپەن ءبىز سەنۋگە بولاتىن شىعارمالاردى شىعارۋعا قايتا ورالامىز.

ومىردە ماعان قاتتى ۇناعان, قاتتى اسەر ەتكەن رومان «پەدرو پارامو», اۆتورى – حۋان رۋلفو. بۇل شىعارما ماعان جاڭا ءبىر دۇنيەنىڭ بەتىن اشتى.

ۆەلت: ءسىز وزىڭىزدەگى انارحيالىق پەن ءتارتىپتىڭ ءبىر-بىرىمەن بايلانىسىن ايتتىڭىز. بىراق جازۋشىنىڭ سەزىمتالدىعى مەن ماركەستىڭ اقىلى ساياسي جاعىنان قالاي ۇشتاساتىندىعىن بىلگىمىز كەلەدى؟

گ.م.; بۇل بايلانىستى ءتۇسىنۋدىڭ ءبىر عانا مۇمكىنشىلىگى بار سياقتى. ول ءۇشىن كاريب تەرريتورياسىندا ءومىر ءسۇرۋ كەرەك. كاريب – بۇل جەرورتا تەڭىزى جانە ءبىر قايناپ جاتقان قازان. بۇل جەردە كوپتەگەن حالىقتار مەن مادەنيەتتەر ارالاسىپ كەتكەن. ەسكى جانە جەرگىلىكتى مادەنيەت, نەگر مادەنيەتى, ەۆروپانىڭ مادەنيەتى. كاريبتىڭ نەگىزگى جۇمىسى وسىنشاما قاراما-قايشىلىقتاردىڭ باسىن جاڭا ءبىر مادەنيەتتىڭ ىشىندە قوسۋى. وسى ماسەلە ءبىزدىڭ روماندارىمىز سياقتى كوپ جاڭالىقتاردىڭ شىعۋىنا سەبەپ بولعان. ءبىزدىڭ بار ءومىرىمىز وسى. ءبىزدى جىندى عوي دەپ ويلامايسىز با؟ گەرماندار نيبەلۋنگتەردى ويلاعانداي. ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىز ۆۋلكان سياقتى, ۆۋلكانداردى تەك تابيعاتتىڭ جىندىلىعى دەپ تانۋعا بولادى؟   

ۆەلت: مۇنىڭ ءبىر سەبەبى, ەۋروپامەن سالىستىرعاندا ءسىزدىڭ ەلىڭىزدە اۋا رايىنا جانە قوعام جاعدايىنا بايلانىستى ءولىمنىڭ تەز كەلۋى ەمەس پە؟

گ.م.: بىلمەيمىن, مەن ۇنەمى ءومىردى ولىممەن بايلانىستىرا ويلايمىن. بىراق ءدىني فورمادا ەمەس. مەنىڭ ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعىم تاۋسىلمايدى. ءومىر وسى ۋاقىتقا دەيىن پايدا بولعان نارسەلەردىڭ ەڭ جاقسىسى. مەن ءبىر ومىردەن باسقا تاعى دا ءبىر ءومىر بار دەگەنگە سەنبەيمىن. وسى سەبەپتەن ءولىم مەن ءۇشىن وتە قاتەرلى ويىن. مەن ءۇشىن ءولىم دەگەن ءبىتۋ, بارلىق نارسەنىڭ ءبىتۋى. مەن ءولىمدى جەك كورەمىن.

ۆەلت: ءسىزدىڭ كىتاپتارىڭىزدى وقىعان ادام ءولىمنىڭ بارلىعى عانا ءومىردى سۇرگىزەدى دەپ ويلايدى. ءسىزدىڭ سوڭعى شىعارماڭىزداعى ەكى كارى عاشىقتىڭ كەمەگە ءمىنىپ ساپارعا شىعۋىنا ءولىم سەبەپشى بولادى. ءسىزدىڭ شىعارمالارىڭىزدا ءومىر ءسۇرۋدى مۇمكىن ەتەتىن ءولىم بە؟

گ.م.: مەن, مۇمكىن, ءوز شىعارماما ءوزىم ناشار زەرتتەۋشى شىعارمىن. ەلدىڭ شىعارمالارىم جايلى ايتاتىندارى ماعان ۇنەمى قىزىق كورىنەدى. مەنىڭ ويىم ءبىر داستاندى حالىققا ايتۋ عانا. ءسىزدىڭ ويىڭىز دۇرىس تا شىعار. ءبىرىنشى شىعارمامنىڭ كەيىپكەرى ءبىرىنشى بەتتە-اق ءوزىن دارعا اسسا دا, ءوزىن ولتىرگىسى كەلەتىندەر تۋرالى جازدىم دەپ, ءتىپتى, دە ايتا المايمىن. مەن كەيىپكەرلەرىمدى ءولتىرۋ ءۇشىن عانا جاسامايمىن. ولار ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن جاسالادى. بىراق  لاعنەت اتقىر ءولىم كەلەدى, باقىتتى ءولىم ەمەس. ولەتىن كەزدە كوپ ادامداردا قورقىنىش بولمايدى. ولار ولەتىنىنە اشۋلاناتىن سياقتى. ءبىر جاقسى ادام ولسە, ونىڭ ارتىندا قالعان جاقىندارىندا دا اشۋلى سەزىم بولادى. مەن مۇنى تالاي رەت كورگەم. ءولىم دەگەن ورنى تولمايتىن نارسە.

ۆەلت: «وبا اۋرۋى جىلدارىنداعى ماحاببات» رومانىندا دارىگەر ەكى كارىنىڭ ماحابباتىن مۇمكىن ەتۋ ءۇشىن ولەدى. مۇنداي جاعداي ءسىزدىڭ شىعارمالارىڭىزدا از كەزدەسپەيدى. بۇل ءولىمنىڭ جاقسى ءبىر اسەرى ەمەس پە؟

گ.م.: مىنا سۇراق تا فرگ-ءنىڭ ەكىنشى تەلەديدارىنان كەلگەن ايەلدىڭ سۇراقتارى سياقتى. ءوزىم بىلمەيتىن نارسەلەردى ءوزىم ايتقاندا مەن جىندى بولىپ كەتە جازدايمىن.

ۆەلت: وندا ءبىر انىق سۇراق قويۋعا رۇقسات ەتىڭىز. نەلىكتەن مەكسيكادا تۇرمايسىز؟

گ.م.: بۇل باسىندا ءبىر كەزدەيسوقتىق بولعان. 1961-جىلى مەن مەكسيكا ارقىلى كولۋمبياعا بارعىم كەلدى. بىراق اقشام جەتپەدى. سودان مەن مەكسيكادا قالىپ, فيلم ستسەناريىن جازباقشى بولدىم. كەيىن وسى ەلدى ۇناتتىم دا قالىپ قويدىم. مەكسيكا ءبىر عاجاپ, قىزىق ەل. ول ادامدى وزىنە تارتادى, ءتىپتى, الدىندا ءوزىڭ بوقتاعان ادام بولسا دا. مەنىڭ بالالارىم وسىندا دۇنيەگە كەلدى. ءبىر ۇلىم ۇيلەنگەن, نەمەرەم بار.

ۆەلت: اتانىڭ ءرولىن جاقسى كورەسىز بە؟

گ.م.: مەن شىندىعىندا اتا ەمەسپىن. مەنىڭ بالامنىڭ بالاسى ماعان نەمەرە ەمەس, ول مەنىڭ ايەلىمە نەمەرە. مەن ول  بالا ءۇشىن اعا عانامىن. ءازىلدى بىلاي  قويعاندا, وسى سەميالىق جاقىندىقتار دا مەنىڭ مەكسيكادان كەتپەۋىمە سەبەپ  بولدى. ءوز ويىمشا, ناقتى ءبىر عانا ەلدە ەمەس, بۇكىل لاتىن امەريكاسىندا ءومىر ءسۇرىپ ءجۇرمىن. مەن ءۇشىن لاتىن امەريكاسى ءبىر عانا ەل. ال ەۆروپالىق ەلدەر اراسىندا ۇلكەن-ۇلكەن ايىرماشىلىقتار بار.

لاتىن امەريكاسى توڭكەرىس جاعدايىندا: قايعى دا كوپ, ءومىر دە كوپ

ۆەلت: كوپ جىلدار بويى كۋبادا بولدىڭىز, نەگە سول جاقتا تۇرمايسىز؟

گ.م.: وسى ستيلىڭىزبەن «نەگە ارگەنتينادا تۇرمايسىز؟» دەپ تە سۇراق قويۋىڭىزعا بولادى.

مۇندا – مەكسيكادا جۇمىس ورنىم بار. قازىر ءوز جۇمىس ورنىمدا ترۋبكاسىن راقاتتانا سورىپ وتىرعان ادامداي وتىرمىن. سونىمەن قاتار كوپ ۋاقىت كۋبادا دا, كولۋمبيادا دا بولدىم. كولۋمبيادا تۇرعاندى ۇناتامىن. بىراق ءدال قازىر كولۋمبيادا تۇرسام, شەشىلمەيتىن پروبلەمالار كوبەيە تۇسەدى. قوعامدىق جاعدايلار انارحيالىقپەن بىلىعىپ كەتكەن. ەلدىڭ جاعدايى وتە قاۋىپتى. ءبىز ءبىر راديكال ەمەس, بىراق جالپى ماسەلەلەردى بىردەن جارىققا شىعاراتىن گازەت شىعارماقشى بولعانبىز. بىراق بۇگىن بۇل دا مۇمكىن ەمەس. ۇكىمەت وعان قارسى بولعاندىقتان ەمەس, كولۋم