جوبانى جۇرتشىلىققا تانىستىرعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ل.پروكوپەنكو بۇل جوبانىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا, قازاق مادەنيەتىن, تاريحىن, فيلوسوفياسىن, سونداي-اق قازاق حالقىنىڭ قۇندىلىقتارىن ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعانىن اتاپ كورسەتتى. تاريحقا شولۋ جاساي وتىرىپ, قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنا اينالعان قايىرىمدىلىق, كەڭدىك, قوناقجايلىلىق, سەنىم مەن دوستىق سياقتى قاسيەتتەردى دارىپتەۋ ارقىلى جاستاردىڭ بويىنا ەلگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى دارىتۋ ەكەنىنە نازار اۋدارتتى.
بۇدان كەيىن ءسوز العان شەشەندەر دە جوبانىڭ باستى ماقساتى – ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز نەگىزىندە حالىق بىرلىگىن ودان ءارى نىعايتۋ جانە ەلدەگى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ماسەلەسىنە دەن قويىپ, ءتىپتى جوبانىڭ تۇساۋىن كەسكەن وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى عوسمان تولەعۇل بەرگەن باتادا دا سول وي ايشىقتالدى:
قىزمەت ەتىپ حالقىڭا.
ۇيرەتىپ, ءداستۇر-سالتىڭا.
«قازاقتانۋ», ءومىر ءسۇر,
سىيلى بولىپ جالپىعا!
«قازاقتانۋ» جوباسىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – ول لەكتوريگە قاتىساتىن عالىمدار مەن جازۋشىلار, قوعام قايراتكەرلەرى, ەتنوسارالىق قاتىناس سالاسىنىڭ ساراپشىلارى, مەدياتورلار وبلىس ورتالىعىنان قايتپاي, وڭىردەگى شاعىن قالالارعا, ەلدى مەكەندەرگە, ءبىلىم وردالارىنا, كاسىپورىندار مەن مەكەمەلەرگە بارىپ, جوبا ماقساتىن تۇسىندىرەتىنى.
بۇل ماقسات اقمولا وبلىسىندا «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى گەوگرافياسى», «جيدەبايدىڭ جۇلدىزدى دالاسى», «شىعىستىڭ رۋحاني كەرۋەنى», «قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق كورپۋسى», «اقمولا وبلىسىنىڭ تاريحي توپونيميكاسى», «رۋحاني جاڭعىرۋ شەڭبەرىندەگى قازاقتانۋ ماسەلەسى», «قازاقستانتانۋ جانە قازاقتانۋ: ۇعىمداردىڭ اراقاتىناسى», ت.ب. تاقىرىپتار بويىنشا سويلەنگەن سوزدەردە تەرەڭىنەن قامتىلدى. ءبىر قۋانارلىعى – حالىقتىڭ جوبا ماقساتىن ءتۇسىنىپ, قابىلداعانى, شەشەندەر سوزىنە ءوز ومىرلەرىنەن مىسال قوسىپ, اقپاراتتى بايىتا تۇسكەندەرى. ياعني, بۇل – حالىق اراسىنان وسى باعىتتى دارىپتەيتىن ەرىكتىلەر پۋلىن جاساقتاۋ مۇمكىندىگىنىڭ كورسەتكىشى.
* * *
جوبانىڭ ات باسىن تىرەيتىن كەلەسى ءوڭىرى قىزىلوردا وبلىسى ەكەندىگىن ەستىگەندە «قازاقىلىقتىڭ قايماعى تۇنعان جەردىڭ حالقىنا «قازاقتانۋ» بويىنشا نە ۇيرەتەسىزدەر؟» دەۋشىلەر دە تابىلدى.
بۇل جەردە جوبا اتاۋىنا ءۇستىرت قاراۋشىلىقتى بايقاۋعا بولادى. «قازاقتانۋدىڭ» ءبىر ەرەكشەلىگى – ونىڭ ۇيرەتە ءجۇرىپ, ۇيرەنەتىن فورماتىندا. ياعني, قازاقتىڭ تاريحى مەن داستۇرلەرىن, گۋمانيتارلىق جانە ادامگەرشىلىك قاعيداتتارىن دارىپتەي وتىرىپ, ۇشقىر زامان اعىمىنىڭ سالدارىنان ۇمىتىلىپ بارا جاتقان سول قادىر-قاسيەتتەرىمىزدى جاھاندانعان جاستارعا ۇيرەتۋ. كەڭەس داۋىرىندە تۋعان ءوزىمىز دە كىتاپتان وقىپ قانا بىلەتىن سالت-داستۇرلەرىمىزدى ءتىرىلتىپ, كورىپ, ۇيرەنۋ, ونىڭ فيلوسوفياسىن ءتۇسىنۋ. بۇل تۋرالى «ايقىن» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى ن.ءجۇسىپ: «قازاقتانۋ» دەگەن ءسوزدى تەرەڭىنە بويلاپ وقىساق, ەكى ماعىنا شىعادى, ءبىرى «قازاقتى تانۋ», ەكىنشىسى – ءوزىمىزدىڭ قازاقتانۋىمىز», – دەپ جاقسى ايتتى.
بيىل ەكى عاسىرلىق تاريحي مەجەسىنە شىققان قىزىلوردانىڭ سوڭعى جىلدارى ەرەكشە كوركەيىپ, تۇلەگەنى بىردەن بايقالادى. مۇنى اسسامبلەيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ل.پروكوپەنكو ءوز سوزىندە اتاپ كورسەتىپ, ولكەدە قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى جانە پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسىن ىسكە اسىرۋدا ۇلگى بولىپ وتىرعان ىستەردى سانامالاپ ءوتتى. ولاردىڭ ىشىندە « ۇلى دالا ەلى» تاريحي-تانىمدىق ەكسپەديتسياسى, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا وتكىزىلەتىن قايىرىمگەرلەر مەن مەتسەناتتاردىڭ فورۋمى دا بار.
ستۋدەنتتەر سارايىندا وتكەن جالپى وتىرىس الدىندا قازاقتىڭ كونە بۇيىمدارى مەن ولاردىڭ جاڭعىرتىلعان تۇرلەرى, قولونەر شەبەرلەرىنىڭ, زەرگەرلەردىڭ بۇيىمدارى قويىلعان كورمە جۇرت نازارىن ەرەكشە اۋدارتتى. ال عالىمدار مەن جازۋشىلار قۇلبەك ەرگوبەك, مىرزاگەلدى كەمەل, ءسابي اڭسات, نۇرتورە ءجۇسىپ, بەرىك ابدىعالي ۇلىنىڭ سىر ەلى حالقىنا, اسىرەسە جاستارعا ارناعان ماعىنالى, تەرەڭ ويلى سوزدەرىن اۋديتوريا ۇيىپ تىڭداعاندا, بۇل جاقتا ء«سوزدىڭ جەتىم» ەمەس ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك.
وسى ساپار بارىسىندا ءبىر توبىمىزعا قورقىت اتا مەموريالدىق-ارحيتەكتۋرالىق كەشەنىن كورۋ بۇيىردى. قۇپياسى مول تۇلعاعا ارنالعان كەشەننىڭ سالىنۋ ەرەكشەلىگى, اۆتورلارى ب.ىبىراەۆ, س.يساتاەۆتىڭ قيالىنىڭ ۇشقىرلىعى تاڭعالدىرادى. ويىما ءوزىم جاقىندا عانا جاريالاعان ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى دۇنيەگە كەلگەن ءۇيدىڭ جۇدەۋ-جاداۋ جايى ورالدى. بىلتىر اقتوبە وبلىسىنىڭ ويىل اۋدانىندا بولىپ, شىعاناق بەرسيەۆ اتامىزدىڭ كەسەنەسىن كورگەندە دە كوڭىلىم الاي-دۇلەي بولعان. اسقاقتاعان ەسكەرتكىشكە, ونىڭ اباتتاندىرىلعان القابىنا قاراپ تۇرىپ, «توپىراعىندا تۋعان ۇلىلارىن ۇلىقتاۋدا ءوڭىر باسشىلارى قىرىمبەك كوشەرباەۆتان ۇلگى الۋى كەرەك قوي!» دەپ ويلاعانىم راس.
قىزىلوردا وبلىستىق اسسامبلەياسى 41 ءىس-شارا («قازاقستاننىڭ 100 جاڭا ەسىمى» جوباسى بويىنشا – 3; «تۋعان جەر» – 22; «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى جەرلەرى» – 8; «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» – 5; «لاتىن الىپبيىنە كوشۋ» – 3) وتكىزگەن ەكەن. قاتارىمىزعا قوسىلعان ءسابي اڭسات, ايتجان ورازباقوۆ, ساۋلەت ساحيەۆ سياقتى زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ الەۋەتتەرى ولاردىڭ «قازاقتانۋ» جوباسىن دا تابىسپەن جۇرگىزە الاتىنىنا سەنىم ۇيالاتتى.
* * *
قوستاناي جاق تۋرالى ايتىلسا, ونىڭ ەلدى اسىراپ وتىرعان ەگىنى مەن ادامدارىنىڭ ورىس ءتىلدى ەكەندىگى قاتار ايتىلادى جانە سولاي ەكەنى راس.
«كوپ قورقىتادى, تەرەڭ باتىرادى» دەگەن ءسوز تەگىننەن ايتىلماعان. تىڭ يگەرۋ, بىرنەشە قالاسىنىڭ «بۇكىلوداقتىق كومسومول قۇرىلىسى», «جاستار قالاسى» دەپ جاريالانۋى وبلىسقا وداقتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ اعىلىپ كەلىپ, ورنىعۋىنا جول اشتى. كەڭەستىك داۋىردە مۇنداعى قازاق حالقىنىڭ سانى مۇلدە ازايىپ كەتۋىنە سەبەپشى بولعان دا سولار.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى جاعداي وتە باياۋ دا بولسا, تۇزەلە باستادى. دەگەنمەن, پايىزدىق تۇرعىدان العاندا تۇرعىندارىنىڭ شيرەگىنە ازەر جەتىپ وتىرعان, ەڭ اسەم كوشەسى لەنيننىڭ اتىمەن اتالعان قالالار ءالى دە بار. ولاردى تۇزەتۋگە ساناسى جاڭعىرماي, سول باياعى كەڭەستىك, «اعا حالىقتىق» پسيحولوگيانى ۇستاۋشى توپتار كەدەرگى كەلتىرۋدە. سوندىقتان «قازاقتانۋ» تاپ وسىنداي جەرلەرگە كەرەك جوبا.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆيتالي يونو تۆاريوناس باستاپ قوستانايعا كەلگەن توپتاعى قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ, عالىمدار مەن ەتنوسارالىق قاتىناستار بويىنشا ساراپشىلاردىڭ ماقساتى سوعان سايكەس-ءتى. ول – «قازاقتانۋ» جوباسى اياسىندا قازاقستان ەتنوستارىنا قازاق حالقىنىڭ سالت-داستۇرلەرى, مادەنيەتى, ادەبيەتى, فيلوسوفياسى تۋرالى تەرەڭ اقپارات بەرۋ, ولاردى جالپىۇلتتىق بىرلىك پەن قوعامدىق كەلىسىمنىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋدىڭ, ونىڭ قىزمەت ەتۋىنىڭ جانە ودان ءارى جەتىلدىرۋدىڭ بىرىكتىرۋشى نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ماڭىزىن ءتۇسىندىرۋ. جانە ولار وسى ماقساتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن شاقىرىلدى.
ءىلياس وماروۆ اتىنداعى قازاق تەاترىندا باستالعان رەسپۋبليكالىق لەكتوريدە وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى مارات جۇندىباەۆ وڭىردە «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا جاسالىپ جاتقان يگى قادامداردان حاباردار ەتتى. جاسىراتىنى جوق, ءتۇرلى ەتنوستىق توپتاردىڭ وكىلدەرىنە قازاق حالقىنىڭ تاريحى, داستۇرلەرى, مادەنيەتى, ادەبيەتى مەن ونەرى, ءتىلى مەن ءدىنى, فيلوسوفياسى مەن تۇرمىس-سالتىن تانۋىنا باعىتتالعان جۇمىستاردىڭ اۋقىمى قۋانتتى.
توپتارعا ءبولىنىپ جۇمىس ىستەگەن كەزدە اكىم ورىنباسارىنىڭ سوزدەرىنە دالەلدەر الدىمىزدان شىعىپ وتىردى. جەرگىلىكتى فاكتورلار عالىمدارعا جاڭا وي سالىپ, ىسكەر, كاسىپكەر ادامدارعا يدەيا ايتقىزىپ, شىعارماشىل ادامدارعا شابىت سىيلادى. عالىمدار: استانالىق ج.ارتىقباەۆ «قازاقتانۋ» بويىنشا اتا-بابالار داۋىرىنەن كەلگەن داستۇرلەرگە سۇيەنەتىن وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرال دايىنداۋ كەرەكتىگىن ۇسىنسا, پاۆلودارلىق س.باستەمىروۆتىڭ مەملەكەت تاريحىنداعى جەتى اتا قۇبىلىسىنا بايلانىستى تانىمدىق اڭگىمەلەرى ەشكىمدى بەيجاي قالدىرمادى. قىزىلجاردان كەلگەن ك.سمايىلوۆا الەمدىك سىن-قاتەرلەرگە بىزدەگىدەي ەتنوسارالىق بىرلىگى مىقتى ەل عانا توتەپ بەرەتىنىن قاداپ ايتتى. شىعىسقازاقستاندىق گ.پۋسسەپ پەن جەزقازعاندىق د.چۋماكوۆا سان ۇلتقا پانا بولعان قازاق حالقىنا جىر جولدارىن ارنادى.
رۋدنىي مەن ليساكوۆ قالالارىنا, قارابالىق اۋدانىنا بارعان توپ مۇشەلەرى اۋديتوريانىڭ زيالى اڭگىمەگە سۋساپ قالعاندىعىن بايقاپ, دارىستەرىنە بار عىلىمي-ساراپشىلىق الەۋەتتەرىن سالدى. قاتىسۋشىلاردىڭ بەلسەندىلىكتەرىنەن, سۇراقتاردى كوپ قويۋىنان تىڭداۋشىلاردىڭ جاڭا جوباعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى, ال اسسامبلەيانىڭ جەرگىلىكتى ۇيىمدارى ءىس-شارالارعا مۇقيات دايىندالعانى بايقالدى.
«قازاقتانۋ» جوباسى شەڭبەرىندە وتكەن انالار كەڭەسىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا وبلىستىق انالار كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى شۋشانيك ۆاگانوۆنا ساركيسيان «ومىردە جەتكەن ءار جەتىستىگىم قازاق حالقىنىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا» دەپ اعىنان جارىلسا, قوعامدىق كەڭەستىڭ ءتورايىمى, وبلىستىق اسسامبلەيا مۇشەسى الەكساندرا سۋسلوۆا ءسوزىن «64 جاسىمنىڭ 62 جىلى قازاق جەرىندە ءوتتى. مەن بۇل دالاعا تامىرىمدى تەرەڭگە جىبەرگەن جانمىن» دەپ باستادى. ءارى قاراي ورىس تىلىندە دوسپامبەت پەن قازتۋعاننىڭ جىرلارىن وقي وتىرىپ, وسى زامانعا ءيىپ اكەپ ايتقان ويلارىن وتىرعاندار ۇيىپ تىڭدادى.
ەتنوسارالىق تاتۋلىق پەن بىرلىكتىڭ قۇندىلىعىن ءوز تاجىريبەسى ارقىلى بايانداپ, قوعام ساناسىنا اسەر ەتىپ جۇرگەن مۇنداي جانداردى وبلىستان «قازاقتانۋ» جوباسىن دارىپتەيتىن پۋلعا تارتۋعا بولار ەدى. ولار قوستانايدى قازاقتاندىرۋ ىسىنە عانا ەمەس, تۇتاستاي العاندا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ستراتەگيالىق باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋداعى اسسامبلەيانىڭ ءرولىن كوپشىلىككە جەتكىزۋگە, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ باعىتتارىن تۇسىندىرۋگە لايىقتى ۇلەس قوسارى ءسوزسىز.
كامال الپەيىسوۆا,
جازۋشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديدات
