سايىن دالا توسىنە استانا كەلىپ قونعاندا, بولاشاقتا اجارى مەن بازارى كەلىسەتىن عاجايىپ قالا توڭىرەگىنىڭ ءبىراز جەرى ايتاقىر, جالاڭاش ەدى. تۇزدى توپىراقتىڭ سورى بەتىنە شىعىپ, قابارا جارىلىپ, ايعىز-ايعىز بولىپ جاتاتىن. عۇمىر بويى قىلتاناق ءوسىپ كورمەگەن, كوسەنىڭ يەگىندەي جىلميعان قۇنارسىز جەر, قۇلازىعان دالا, تاڭدايى كەپكەن توپىراق. ءدال وسى جەرگە جايقالا جايناپ, تامىرىن جايىپ الدەنەشە ءتۇرلى اعاش ءوسىپ شىعادى, كوز جەتەر جەردىڭ بارلىعى يران باقتاي قۇلپىرادى دەسەڭ ادام سەنبەيتىن ەدى.
قالاي بولعاندا دا قۇنارسىز توپىراققا الدەنە ەگۋ ەشقاشان ورىندالمايتىن قيال عاجايىپ ءتارىزدى بولىپ كورىنەتىندىگىن دە جاسىرۋعا بولماس. ەندى مىنە سول قيىندىقتى عىلىم مەن ءبىلىم, ادامداردىڭ قيساپسىز كۇش جىگەرى جەڭىپ, 80 مىڭ گەكتاردان استام القاپتا جايقالىپ نۋ ورمان ءوسىپ تۇر. وسى يگى شارۋانىڭ ءبارى, قارا جەرگە تال ەككەن العاشقى قادامنان باستاپ نۋ ورمان بوي سالىپ جايقالعانعا دەيىنگى قىرۋار ءىس استانالىقتاردىڭ كوز الدىندا ءوتتى. وبرازعا وراپ ايتاتىن بولساق, الدىمەن ورمانشى قاۋىم, سونان سوڭ تىلەكتەس, نيەتتەس جۇرت استانا تاريحىن ماڭگىلىك وشپەس جاسىل ورماننىڭ جاسامپاز رۋحىمەن جازىپ شىقتى. ادال ەڭبەكتەرىمەن ايشىقتاي كورسەتتى. ويعا ورالعان وڭدى ءىستىڭ باستاماشىسى, ياكي اۆتورى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولاتىن.
«ورمانى باردىڭ – قورعانى بار» دەپ دانا حالقىمىز بەكەر ايتپاسا كەرەك. وسى ءبىر جالعىز اۋىز ءسوزدىڭ استارىندا اتان تۇيەگە جۇك بولاتىن ماعىنا, مازمۇن جاتقان جوق پا. ەلباسى ن.نازارباەۆ 1997 جىلى «جاسىل بەلدەۋ» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى. جوباعا كۇمانمەن قاراعاندار دا بولدى. ەلباسى ءوزىنىڭ ءبىر سوزىندە:
– ءبىر كەزدەرى ءبىزدىڭ بۇل جوسپارىمىزعا كۇمانمەن قاراعاندار بولعان ەدى. بىراق ءبىز وسى ورماندى بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن ءوسىرىپ, ونى قازاقستاننىڭ كەرەمەتىنە اينالدىردىق. سونىڭ ارقاسىندا قالادا شاڭ-توزاڭ, جەل ازايدى. ورماندا ارنايى جيدەك اعاشتارى وتىرعىزىلىپ, اڭ-قۇس پايدا بولدى. ەگىلگەن اعاشتار ەلوردا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنىڭ دەمالىسىنا قاجەتتى جاعداي تۋعىزدى. مۇندا ۆەلوجولدارى, كەمپينگتەرى بار دەمالىس ايماقتارىن ورنىقتىرۋ جوسپارلانۋدا, – دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن.
وسىعان بايلانىستى, مەملەكەت باسشىسى ورمان شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىنە, عالىمدارعا قاجىرلى ەڭبەكتەرى ءۇشىن ريزاشىلىق بىلدىرە كەلىپ «جاسىل بەلدەۋ» القابىن ۇلعايتۋ جۇمىستارى ءالى دە جالعاساتىنىن ايتقان ەدى. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماشىلىعىمەن «جاسىل ەل» باعدارلاماسى ءساتتى جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇل وزەكتى دە ومىرشەڭ, حالقىمىزدىڭ بولاشاعىنا باعىتتالعان, ۇزاق جىلدىق باعدارلاما. باعدارلامانى باياندى ەتۋ ارقىلى ءبىز ەكولوگيالىق اپاتتاردىڭ زاردابىن جەڭىپ, تابيعاتىمىزدى ساۋىقتىرامىز, سايىپ كەلگەندە ادامداردىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتىپ, عۇمىرىن ۇزارتامىز, ەكولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى شەشەمىز. سوندىقتان بۇل ىسكە حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ جاڭا ءبىر مازمۇندى سالاسى دەپ قاراۋ كەرەك.
استانانى قىسى-جازى گۋلەپ تۇراتىن سارىارقانىڭ جەلىنەن قورعاپ, تازا وتتەگىمەن تولايىم قامتاماسىز ەتىپ تۇرعان بۇل جوبا بۇگىندە جالپاق جۇرتتىڭ مەرەيلى ماقتانىشىنا اينالىپ وتىر. وسى ورايدا, ەلىمىزدىڭ بىرنەشە تۇقىمباقتارى تاباندى جۇمىس ىستەپ, مىندەتتىن ءمىنسىز اتقارىپ كەلەدى. راس, العاشقى كەزدە بىرقاتار قيىندىقتاردىڭ دا ورىن الدى. تۇزدى سورى بەتىنە شىعىپ, بەزەرىپ جاتقان يەن دالا العاشقى كوشەتتەردىڭ كەيبىرىن جاقتىرا قويمادى. بوي سالىپ ءوسىپ, كوز قۋانىشىنا اينالۋعا ءتيىستى كوشەتتەردىڭ جاڭا جەردى جەرسىنبەي قۋراپ قالعاندارى دا بولدى. سالا ماماندارى توپىراق قۇرامىن زەرتتەپ, قيساپسىز ەڭبەك ەتتى. اقىر اياعىندا ارقانىڭ اقىرعان ايازىنا توزەتىن ءارى سازدى, تۇزدى جەردى جاتىرقامايتىن مىقتى تۇقىمداردى سۇرىپتاپ الا ءبىلدى. وسى ءبىر عىلىمي ىنتالى جۇمىستىڭ ارقاسىندا ەلوردانىڭ اينالاسى كورگەن جاننىڭ جانارىن سۇيسىندىرەتىن جاقسى ءبىر جاڭالىققا – نۋ ورمانعا اينالدى.
بۇگىندە ەلوردادان باستاۋ الاتىن جاسىل بەلدەۋ بۋرابايعا دەيىن بەت العان. ءسوز اراسىندا ايتا كەتەيىك, بۇل جوبانىڭ اياسىندا اعاشتىڭ 60-تان استام ءتۇرى وسىرىلۋدە. كادىمگى كوز ۇيرەنگەن اقبالتىر قايىڭ, ماڭگى جاسىل قاراعاي, شىرشاڭىزدان باستاپ, قاراقات پەن جيدەك, جۇدىرىقتاي الما مەن قىزارا بورتكەن, ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن شيەگە دەيىن جايقالىپ ءوسىپ تۇر. استانا قالاسىنىڭ ماڭىنداعى 100 مىڭ گەكتار القاپتا 2020 جىلعا دەيىن جايقالعان جاسىل بەلدەۋ قۇرۋ جونىندەگى جوسپار اۋەل باستاعى كورىكتى ويعا ساي كوپ كورىم جۇزەگە اسىرىلۋدا. عالىمداردىڭ عىلىمي ىزدەنىسى مەن ورمانشى قاۋىمنىڭ ورالىمدى ىستەرىنىڭ ارقاسىندا يگىلىگى مول جاسىل القاپتىڭ كولەمى 85 مىڭ گەكتاردان اسىپ وتىر. قازىرگى كۇنى ورمان ىشىندەگى اڭ-قۇستىڭ سانىن كوبەيتۋ جۇزەگە اسىرىلۋدا. جايقالعان جاسىل ورمان بولعان سوڭ, قويناۋىندا ۇشىپ-قوناتىن, جىرتىلىپ ايىرىلاتىن اڭ-قۇسى بولماسا نەسى ءسان. سول سەبەپتى, جاساندى جاسىل ورماننىڭ قويناۋىن كادىمگى تابيعي ورماننىڭ ناق ءوزى سياقتى وسىمدىك پەن جانۋارلار الەمىنە مەلدەكتەتە تولتىرۋ ماسەلەسى مىقتاپ قولعا الىنعان. اينالدىرعان جەتى جىلدىڭ ىشىندە ينكۋباتسيا ارقىلى جۇمىرتقادان ون مىڭعا جۋىق جابايى قۇس شىعارىلىپ, ونىڭ سەگىز مىڭى ەركىندىككە جىبەرىلدى. قازىرگى كۇنى نۋ ورماننىڭ ءىشى دالا ءانىن سالعان قۇسقا تولى.
وبلىستىق تابيعي رەسۋرستاردى جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى رۋسلان اۋباكىروۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وبلىستاعى مەملەكەتتىك ورمان قورىنىڭ جالپى كولەمى 405,4 مىڭ گەكتار جەردى قۇرايدى. وبلىستىڭ التى اۋدانى مەن ەكى قالاسىندا 13 ورمان شارۋاشىلىعى جۇمىس ىستەۋدە.
– مەملەكەتتىك ورمان قورى اۋماعىندا وتكەن جىلى 1305 گەكتار القاپتا اعاش وتىرعىزۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. سونىڭ ىشىندە 825 گەكتار القاپ وبلىس قاراجاتى ەسەبىنەن, 89 گەكتار ارقيلى مەكەمەلەردىڭ اقىلى قىزمەت كورسەتۋى جانە 391 گەكتار ورمان پايدالانۋشىلار قاراجاتى ەسەبىنەن ىسكە اسىرىلدى. اعاش وتىرعىزۋ جۇمىستارىنا ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىنىڭ تۇقىمباقتارى وسىرگەن كوشەتتەردىڭ 6,9 ميلليون داناسى جۇمسالدى, – دەيدى رۋسلان اۋباكىروۆ.
قازىر وبلىس ورماندارى مەن ەلوردانىڭ ىرگەسىندەگى جاسىل بەلدەۋدى قوسۋ بويىنشا جۇمىستىڭ ەكىنشى كەزەڭى جۇزەگە اسىرىلۋدا. باسقارما ماماندارى تاراپىنان 1000 گەكتار جەر تەلىمى زەرتتەلىپ, ونىڭ 746,8 گەكتارى جارامدى دەپ تانىلدى. ۇستىمىزدەگى جىلى «استانا-ششۋچە» اۆتوجولىنىڭ بويىنداعى 747 گەكتار القاپقا قازىرگى زامانداعى اگروتەحنيكالىق تالاپتاردى مۇلتىكسىز ساقتاي وتىرىپ, اعاش كوشەتتەرىن وتىرعىزۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ەلباسى ن.نازارباەۆ استانانىڭ ىرگەسىندەگى جاسىل جەلەگى جايقالعان, بوي سالىپ ءوسىپ قالعان ورماندى اۋەدەن باقىلاپ كورگەن سوڭ:
– ەندىگى مىندەت – وسى ورماندى بۋراباي ورمانىنا قوسۋ. قازىر استانانىڭ «جاسىل ايماعىنداعى» ورمان شورتاندى اۋدانىنا دەيىن 100 شاقىرىمعا جەتتى. ودان كەيىن تاعى شامامەن 100 شاقىرىم بار. كەلەسى جىلى ورمان بۋرابايعا جەتەدى, – دەگەن بولاتىن.
ايتاقىر اششى توپىراققا جايقالتىپ جاسىل ورمان وسىرگەن, تابيعاتتىڭ ساراڭ مىنەزىمەن كۇرەستە ايرىقشا تاباندىلىق تانىتقان, شىن مانىندە قاپتاعان كوشەت بىتكەندى ماڭدايتەرىمەن سۋارىپ وسىرگەن ورمانشىلاردىڭ ەڭبەگى باعالانباي قالعان جوق. وسى جولى ەلباسى استانانىڭ ورمانى ورمانشىلاردىڭ, عالىمداردىڭ جانە قاراپايىم جۇمىسشىلاردىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولعاندىعىن اتاپ ايتقان بولاتىن.
– ورمان وسىرۋگە قانداي ەڭبەك كەرەك ەكەنىن كورىپ تۇرسىزدار, جەر جىرتىپ, ونى تىڭايتىپ, سۋارۋ قاجەت. مۇندا 83 مىڭ گەكتارعا اعاش وتىرعىزىلدى. جىل سايىن 5 مىڭ گەكتار جەرگە اعاش وتىرعىزىپ, ونى كۇتىپ ورمانعا اينالدىرىپ كەلەدى. ول بۋراباي ۇلتتىق پاركىنىڭ كولەمىمەن تەڭ. ءبىز مۇندا ەكىنشى بۋراباي جاسادىق, – دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن ەلباسى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا وراي ۇزدىكسىز كوگالداندىرۋ جۇمىستارى كوكشەتاۋدىڭ اينالاسىندا دا قولعا الىنۋدا. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ وزىندە وبلىس ورتالىعى ماڭىندا 500 گەكتار القاپقا اعاش كوشەتتەرى وتىرعىزىلعان. كەلەر جىلى بۇل كورسەتكىشتى 1 مىڭ گەكتاردان اسىرۋ كوزدەلۋدە.
ەل قامىن جەگەن, كەلەشەكتىڭ كوكجيەگىن كوبەيتۋدى باعامداعان باستاما باياندى. استانا مەن بۋرابايدىڭ اراسىنداعى قالىڭ ورماننىڭ جىگى قالماي جىمداسا جالعاساتىن كەزى دە الىس ەمەس.
بايقال ءبايادىل,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقمولا وبلىسى
