مىرزا مۇحاممەد حايدار دۋلاتي كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى, اسكەري قولباسشى, تاريحشى عالىم, اقىن. ول XVI عاسىردا عۇمىر كەشتى. ءومىرىنىڭ كوپشىلىك بولىگى ورتالىق ازيا مەن شىعىس تۇركىستان, تيبەت پەن ءۇندىستان ەلدەرىندە ءوتتى. 1540-1551 جىلدارى كاشميردىڭ جەكە-دارا بيلەۋشىسى بولدى.ول ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ تاريحى, ەتنوگرافياسى مەن گەوگرافياسى, ءتىلى مەن ادەبيەتى, مادەنيەتى, جايىن ءسوز ەتەتىن «تاريح-ي راشيدي» جانە «جاھان نامە» اتتى كلاسسيكالىق شىعارمالاردىڭ اۆتورى.
سونىمەن, جوعارىدا ايتىلعانداي ىزگى نيەتپەن 2018 جىلدىڭ 23 قاڭتارى كۇنى الماتىدان دەليگە ۇشىپ شىعىپ, 4 ساعاتتان كەيىن ءۇندىستان استاناسىنداعى ينديرا گاندي اۋەجايىنا قوندىق. بۇل مەنىڭ ۇندىستانعا جاسالعان التىنشى ساپارىم ەكەن. سوڭعى رەت 2008 جىلى دەليدە وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قاتىسقان ەدىم. سودان اللا تاعالا ءناسىپ ەتىپ ون جىلدان سوڭ مۇندا تاعى دا كەلىپ وتىرعانىم.
اۋەجايدا ءبىزدى ەلشىلىكتىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى قارسى الدى. تۇسكى استان سوڭ ەلشىلىككە باردىق. ەلشىمىز بولات سەرعازى ۇلى سارسەنباەۆ دەگەن ازامات ەكەن. بۇعان دەيىن ول قازاقستاننىڭ يوردانياداعى ەلشىسى بولعان. جاقسى قارسى الدى.
دەليگە 9 كىسى بولىپ كەلدىك. مەنەن باسقالار: تاراز ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ماحمەتقالي نۇرعالي ۇلى سارىبەكوۆ جۇبايىمەن, دۋلاتي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دۋلاتي عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور سالمەن قۇلباراق جانە اعىلشىن ءتىلىنىڭ مامانى, ءتارجىماشى. دەلەگاتسيادا سونداي-اق, وقۋ ورنىنىڭ «مادەنيەت جانە ونەر» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى پروفەسسور ايگۇل قابيەۆا حانىم باستاعان بىرنەشە ستۋدەنت تە بولدى. ماقسات – تەك عالىمدار عانا ەمەس, سونداي-اق مۇحاممەد حايدار دۋلاتي جۇرتىنىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى قازاق حالقىنىڭ اندەرى مەن كۇيلەرى, ءبيىن ورىنداپ, ۇندىلىكتەردى, كاشميرلىكتەردى ونەرىمەن دە تانىستىرۋ.
دەليدەمىز. تاڭ اتتى. كۇن اشىق. كەشەگىدەن گورى جىلىلاۋ. تۇسكە تامان اۋەجايعا كەلدىك. ساعات 14.00-دە «ينديگو» اۋەكومپانياسىنىڭ ۇشاعىنا وتىرىپ كاشميردى, ياعني ونىڭ استاناسى سريناگاردى بەتكە الدىق.
ماعان تانىس, بۇرىن دا بىرنەشە رەت كورگەن, دال كولىنە دە جەتتىك. ونىڭ شىعىس شەتىن بويلاپ كەلەمىز. سالدەن سوڭ باتىس جاعىنداعى «كاشمير ۋنيۆەرسيتەتى» دەگەن جازۋى بار ستۋدەنتتەر قالاشىعىنا جەتتىك.
رەكتورات الدىنا كەلىپ توقتادىق. ىشكە كىردىك. رەكتور كۇتىپ وتىرعان زالعا كەلدىك. ول جالعىز ەمەس ەكەن. دەكاندار, كافەدرا مەڭگەرۋشىلەرى, ستۋدەنتتەر, ماگيسترلەر, PhD دوكتورلارى جينالىپتى. اڭگىمە اۋەلى تانىسۋدان باستالدى. كاشميرلىكتەر نەگىزىنەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بەلگىلى عالىمدارى بولىپ شىقتى. ىشتەرىندە فيزيك تە, گەوگراف تا, ادەبيەتشى, تاريحشى, بيولوگ, حيميكتەر دە بار. اۋەلى تاراز بەن كاشمير ۋنيۆەرسيتەتتەرى اراسىنداعى سۋىڭقىراپ قالعان بايلانىستى قايتا جالعاستىرۋ, الىس-بەرىس ماسەلەلەرى تالقىلاندى. سۇحبات بارىسىندا ۋنيۆەرسيتەت باسشىلارى ءوزارا ۇسىنىستاردى قابىلداپ, ارىپتەستىك قاتىناستارعا دايىندىقتارىن ءبىلدىرىستى.
تاعى ءبىر تاڭ اتتى. كۇن سالقىن. ىزعار بار. تەرەزەدەن قالا جاقسى كورىنەدى ەكەن. سريناگاردى قورشاپ جاتقان گيمالاي تاۋلارى مەن ونىڭ پير پاندجال جوتالارى مەنمۇندالاپ تۇر. جوعارىدا ۋنيۆەرسيتەت قالاشىعى دال كولىنىڭ جاعاسىندا دەدىم. تاڭعى شايدان سوڭ جەڭىل ماشينالارعا بولىنە جايعاسىپ, وسى كولدىڭ باتىسىنداعى ەسكى قالاشىققا بەت الدىق. ءبىز بارا جاتقان «مازار-ي سالاتين» سريناگاردىڭ ەسكى ماحاللاسىندا ەدى. ۇزاماي دىتتەگەن جەرىمىزگە جەتتىك. جەلام وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى «مازار-ي سالاتين» ماعان تانىس. مۇندا بىرنەشە رەت بولعانمىن.
«مازار-ي سالاتيندەگى» زيراتتار ورتاسىمەن ءوتىپ, قابىرستاننىڭ سولتۇستىك بولىگىنە كەلدىك. عالىم بابا زيراتى ءبىراز جونگە كەلتىرىلىپتى.
مىرزا حايداردىڭ زيراتىنا 1551 جىلى ول قازا تاپقان سوڭ, قۇلپىتاس قويىلعان. ول تۇت اعاشىنىڭ سولتۇستىك جاعىندا, ال ونىڭ وڭتۇستىگىندە 1822 ۇلىبريتانيانىڭ اتبەگىسى ۋ.مۋركرافت (1770-1825) كاشمير ساپارىندا «مازار-ي سالاتيندە» بولىپ, عالىم زيراتىنا ەكىنشى قۇلپىتاس قويدىرعان. وندا تاعى دا بىرنەشە ۇلكەندى-كىشىلى قۇلپىتاستار بار. مەن ولاردى مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ ولتىرىلگەن وتباسى مۇشەلەرىنە قويىلعان دەپ ويلاعانمىن. قازىر دە سول پىكىردەمىن. ونى جوققا شىعاراتىن ناقتى دەرەكتەر ازىرگە تابىلعان جوق. تاس تا, ونداعى جازۋلار دا ءبىراز ەسكىرگەن.
ەندى وسى ەكى قۇلپىتاستارداعى جازۋلارعا نازار اۋدارايىق.
سونىمەن 1551 جىلى قويىلعان العاشقى قۇلپىتاس جانە ونداعى جازۋلار نە دەيدى؟ ۇلكەن تۇت اعاشىنىڭ ارعى جاعىندا ۇزىندىعى شامامەن 1 مەتر 15 سانتيمەتر, ال كولدەنەڭى 70 سانتيمەتردەي ءبىر كونە قۇلپىتاس جاتىر. تاستىڭ ەتەك جاعىنان قيعاشتاي سىنعان بولىگى جوعالىپ كەتپەسىن دەلىنگەندىكتەن دە باس جاعىنا تىرەۋىش ەتىپ قويىلىپتى. تاستارداعى جازۋلاردى قايتا-قايتا سالىستىرا قاراعان سوڭ, بۇلاردىڭ ءبىر دۇنيە ەكەنىنە كوزىم جەتتى.
وندا جازۋلار كوپ ەمەس. تاستىڭ جوعارعى ۇشكىلدەۋ جاعىنا ء«لا يلاھا يللا اللا مۇحاممادۋر راسۋل اللا – اللادان باسقا جاراتۋشى جوق, مۇحاممەد ونىڭ ەلشىسى» دەگەن قاسيەتتى جازۋلار قاشالعان. ال قۇلپىتاستىڭ جيەكتەرىنە قۇران ءشارىپتىڭ 2-سۇرەسىنىڭ 255-اياتى («اياتۋ-ل كۇرسي») ۇلكەن ارىپتەرمەن ورنەكتەلىپتى دە ورتاسىنداعى ءتورت بۇرىشقا ۇلى عالىمنىڭ قازاسى جايلى استارلاي ايتىلعان, جۇرەككە مۇڭ بايلار تومەندەگى ەكى ءبايىت جازىلىپتى.
1.شاھ گۋرگان مىرزا حايداردىڭ اقىرىندا, شاھيدتىك پاتشالىعىنىڭ دابىلى سوعىلدى.
2. اللانىڭ جازمىشى وسىلاي ەدى, قازا-ي يلاھي تاڭىرىمەن قاۋىشۋ مەرزىمى بولدى.
ەكىنشى بايىتتەگى (جولداعى) «قازا-ي يلاھي» دەگەن شارتتى ءسوز بۇل جەردە حرونوگرامما قىزمەتىن اتقارىپ مىرزا حايداردىڭ باقيلىق بولعان جىلىن كورسەتىپ تۇر. بىراق ونى شەشۋدە قازىرگە دەيىن عالىمدار اراسىندا مامىلە جوق. سريناگار ۋنيۆەرسيتەتى قولجازبا قورىنداعى «باھاريستان-ي شاھي» اتتى ورتاعاسىرلىق قولجازبادا «قازا-ي ءيلاھيدى» ھيجرانىڭ 957 جىلى دەي وتىرىپ, مىرزا حايدار سول مەرزىمنىڭ زۋ-ل قاعدا ايىنىڭ 8-دە (1550 جىلدىڭ 18 قاراشاسى) ءولتىرىلدى دەپ كورسەتىلگەن.
ءۇندىستان عالىمى ر.ك.پارمۋ دە وسى ۋاجگە توقتايدى. ايتسە دە اعىلشىن وقىمىستىسى نەي ەلياس (1844-1897) پەن كاشميرلىك تاريحشى گ.م.سۋفي «قازا-ي ءيلاھيدى» كەرىسىنشە ھيجرانىڭ 958 جىلى دەپ شەشكەن دە, ونى 1551 جىلعا قيىستىرعان. نەي ەلياس ءتىپتى «تاريح-ي راشيديدەگى» (لوندون باسىلىمى 1885, 1895 ج.) العىسوزىندە «ھيجرانىڭ 958 جىلى 1551 جىلدىڭ 9 قاڭتارىندا باستالعان» دەپ شەگەلەپ تە كەتكەن.
1822 جىلى قويىلعان ەكىنشى قۇلپىتاس جانە ونداعى جازۋلار.
ءمارمار تاس بەتى 18 جولعا ءبولىنىپتى. سونىڭ ءبارى جازۋ. بىراق كەيبىر سوزدەر مەن ولاردىڭ نۇكتەلەرى وشۋگە اينالعان. سوندا دا كەشكە دەيىن وتىرىپ تەكستى داپتەرگە كوشىردىم. وندا:
«بۇل – باقيلىق مىرزا حايدار گۋرگان يبن مۇحاممەد حۇسەيىن گۋرگان ءجۇنىس حاننىڭ نەمەرەسى, بابىر پاتشانىڭ بولەسى, جاركەنت پەن موعولستاننىڭ بيلەۋشىسى ءابۋ سايد حان يبن سۇلتان احمەد حاننىڭ ءۋازىرى. احمەد حان اتالمىش ءجۇنىس حاننىڭ, ال ول توحلىق تەمىر حان اۋلەتىنىڭ, تەمىر حان شىڭعىس حان ۇلى شاعاتاي حان ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى. مىرزا حايدار ۇراتوبە قالاسىندا داڭقتى ھيجرانىڭ 905 (1499) جىلى تۋىلدى. ءبىراز (جىلدان سوڭ) ءابۋ سايد حاننىڭ بۇيرىعىمەن جاركەنتتەن اتتانىپ تيبەتتى باعىندىرعان جىلى – شابان ايىنىڭ 4 كۇنى 4000 اتتىلى ساربازدارىمەن كاشميردى دە وزىنە قاراتتى. مىرزا حايدار كاشمير ۋالاياتىنىڭ بيلىگىن كاشمير پاتشاسى مۇحاممەد شاھقا بەردى دە سول كەزدە تيبەتتە تۇرعان ءابۋ سايد حانعا قايتىپ كەتتى. حان وعان لحاسانى جاۋلاۋعا وكىلدىك بەردى دە ءوزى جاركەنتكە بەت الدى. مىرزا جولاي جولداستارىنان ءبولىنىپ قالدى. (سودان) ول ات باسىن باداحشانعا بۇرىپ, ودان ءارى حۇمايۋن پاتشاعا بارۋ ءۇشىن تاعى دا ۇندىستانعا جول تارتتى. پاتشا كۇيزەلىپ يرانعا بارا جاتقاندا مىرزا ھيجرانىڭ 947 (1540) جىلى رادجاب ايىنىڭ 20 كۇنى (20 قاراشا) 450 اتتىلى ساربازدارىمەن لاھوردان شىعىپ, تاعى دا كاشميردى باسىپ الىپ, ونى ون جىل بيلەدى.
ول اللانىڭ, جازمىشىمەن ءبىر قاتەلىك سەبەبىنەن بىرەۋدىڭ قولىنان شاھيد بولدى.
مىرزا تۇران مەن موعولستان جانە ءۇندىستان ەلدەرىندە بولدى. ول ۇلى ادامدارمەن قىزمەتتەس بولدى. ول كوپتەگەن ونەردى (مەڭگەردى) ءھام ءسوز شەبەرى, سوسىن ەرجۇرەك ازامات, بيىك پاراسات يەسى ەدى. ول «تاريح-ي ءراشيديدىڭ» اۆتورى.
ونىڭ قابىرىنە سايد يزاتۋللا حاننىڭ ىنتا-جىگەرى, اعىلشىن يمپەرياسىنىڭ باس اتبەگى, جوعارى مارتەبەلى ۋيليام مۋركرافتىڭ بۇيرىعىمەن بۇل قازا تاقتاسى داڭقتى ھيجرانىڭ 1238 (1822) جىلىنىڭ جۇمادا اس-ساني ايىندا ورناتىلدى» – دەپ «تاريح-ي راشيديدەگى» عالىمنىڭ ءوزى جايلى ايتقان دەرەكتەرى جازىلعان. دەسەك تە وسى رەتتە 3 ماسەلە تۋرالى ايتا كەتۋ كەرەك.
1. مىرزا حايدار جايلى زەرتتەۋلەردە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ول تاشكەنتتە دۇنيەگە كەلگەن دەلىنىپ ءجۇر. ال قۇلپىتاستا ونىڭ تاشكەنتتە ەمەس, كەرىسىنشە ورتالىق ازيانىڭ فەرعانا مەن سامارقان اراسىنداعى ەجەلگى قالالارىنىڭ ءبىرى – ۇراتوبەدە تۋىلعاندىعى كورسەتىلگەن. بۇعان دا قۇلاق قويۋعا بولادى. ويتكەنى اۆتوردىڭ ءوزى «تاريح-ي راشيديدە»: «سۇلتان ماحمۇت حان وزىنەن ءبىر جاس ۇلكەن حۇب نيگار حانىم اتتى اپكەسىن مەنىڭ اكەمە ۇزاتتى. ولاردىڭ نەكەسى شامامەن ھيجرانىڭ 809 (1493-1494) جىلى شاش (تاشكەنت) شاھارىندا قيىلدى. نەكەلەرى قيىلعان سوڭ, ول مۇحاممەد حۇسەيىنگە بۇگىندە ۇراتوبە دەگەن اتپەن بەلگىلى, بۇرىنعى ۋرسۋشانا ايماعىن بەرۋگە جارلىق ەتتى... بۇل ايماقتى اكەم توعىز جىل بويى بيلەدى. وسى مەرزىم ىشىندە كوپتەگەن وقيعالار بولدى. اكەمنىڭ بيلىك جۇرگىزە باستاعانىنا 6 جىل وتكەندە دۇنيەگە مىنا مەن پاقىر كەلىپپىن» – دەيدى.
2. قۇلپىتاستا مير سايد يزاتۋللا حان مىرزا حايداردى «947 جىلى رادجاب ايىنىڭ 20 كۇنى تاعى دا كاشميردى... باسىپ الدى...» دەپ كورسەتكەن. مۇندا بىراق شامالى اعاتتىق كەتكەن. ويتكەنى مىرزا حايداردىڭ ءوزى «تاريح-ي راشيديدە» كاشميردى... رادجاب ايىنىڭ 20-دا ەمەس, 22-دە العانىن جازعان.
3.مير سايد يزاتۋللا حان قۇلپىتاستا مىرزا حايداردىڭ قاي جىلى قازا تاپقانىن كورسەتپەسە دە ونى كاشميردى «ون جىل بيلەدى» دەپ جازعان. سوندا اسىل ەردىڭ 1551 جىلى ەمەس, 1550 جىلى قازا تاپقانى ما؟!
زيراتتىڭ باتىس جاعىنا مەموريال تاقتا قويىلىپتى. مەموريال تاقتادا قازاقستان ءۇشىن وتە ماڭىزدى تومەندەگىدەي جولدار بار. ولار 2015 جىلى حالىقارالىق دەڭگەيدە كەڭىنەن اتاپ وتىلگەن قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنىڭ دەرەككوزى رەتىندە «تاريحي ءراشيديدىڭ» كورسەتىلۋى. 1997 جىلى قاراشادا قازاقستان ءوزىنىڭ ۇلى پەرزەنتىن ماڭگىلىك ەستە قالدىرۋ ءۇشىن مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ اتىن تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە بەردى. 1998 جىلى 26 تامىزدا ەجەلگى تارازدا مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ قۇرمەتپەن اتى بەرىلدى دەگەن جازۋلار.
ءۇندىستان ارحەولوگيالىق قىزمەتى اتىنان رەسمي تۇردە مەموريالدىق تاقتا قويىلۋى, ەندى زيرات مەملەكەت قاراۋىندا بولادى دەگەندى بىلدىرەدى.
ۋنيۆەرسيتەتكە قايتىپ ورالدىق. زالعا جۇرت لىق تولىپتى. بۇل جەردە مۇنداي جيىندار كوپ وتە بەرمەسى انىق. ويتكەنى ەلدە سوعىس ءجۇرىپ جاتىر. جينالىستار وتكىزىپ تۇراتىن شاق ەمەس.
كونفەرەنتسيا اۋەلى تاراز بەن كاشمير ۋنيۆەرسيتەتتەرى رەكتورلارىنىڭ ەكى وقۋ ورىندارى اراسىنداعى ارىپتەستىك تۋرالى جاڭا مەموراندۋمعا قول قويۋ راسىمىمەن باستالدى. ەكى جاق تا مۇحاممەد حايدار جايلى جاقسى سوزدەر, وڭدى پىكىرلەر ايتتى. سونان سوڭ سىي-سياپاتتارمەن الماستى.
وسى جەردە ايتا كەتەتىن جايت, ماحمەتقالي نۇرعالي ۇلى كاشميرگە وزىمەن بىرگە قازاقستاننىڭ استانا قالاسى تۋرالى اعىلشىن تىلىندەگى ناسيحاتتىق 10 مينۋتتىق روليك الا كەلگەن ەكەن. كاشميرلىكتەر ونى قىزىعا كوردى. ونى م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى تۋرالى تاعى ءبىر روليك جالعاستىردى. وندا تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى فاكۋلتەتتەر, پاندەر, ۇستازدار مەن ستۋدەنتتەر ءومىرى, تارازدىڭ تابيعاتى, قالانىڭ 2000 جىلدىق تاريحى بار ەكەندىگى, وقۋ ورنىندا شەتەلدىكتەر دە وقىپ جۇرگەنى ادەمى دە اسەرلى باياندالعان.
كەلەسى كۇنى تاڭەرتەڭ ۋنيۆەرسيتەت مۇراجايىنا باردىق. وندا كىتاپحانا دا بار ەكەن. مۇراجاي دا, كىتاپحانا دا گۋمانيست اقىن, ويشىل دانا مۇحاممەد يقبال (1877-1938) اتىندا. ويپىرماي, ءۇندىستان پاكىستانمەن ءدۇرداراز سوعىس جاعدايىندا بولسا دا, كاشمير كىتاپحاناسى مەن مۇراجايىنا پاكىستاندىق زيالى, اقىن, ويشىل يقبالدىڭ اتىن بەرىپتى دەپ تاڭعالىستىق.
مۇراجايداعى مۇحاممەد حايدار دۋلاتيگە ارنالعان بۇرىشتى دا كوردىك. وعان دۋلاتي جايلى از-كەم ماعلۇماتتار مەن مۇحاممەد حايدار بەينەلەنگەن كىلەمشە قويىلىپتى. ولاردى ارينە, بۇرىندارى وسىندا بولعاندارىندا تاراز ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وكىلدەرى بەرگەن.
ءتۇس قايتا جولعا شىقتىق. كاشميرلىك دوستار ءسات ساپار تىلەستى.
مەن مۇحاممەد حايدار جايلى العاش رەت 1965 جىلى «ورتالىق ازيا مەن قازاقستاننىڭ ۇلى عالىمدارى» اتتى كىتاپتان وقىعان ەدىم. دۋلاتي دەگەن نىسپىسىنا قاراپ ايتەۋىر ونىڭ قازاققا قاتىسى بارىن ۇقتىم.
ستۋدەنتتىك جىلدارى ونىمەن اينالىسۋعا مۇمكىندىك بولمادى. تەك قازمۋ-دا ۇستازدىق قىزمەت ەتىپ جۇرگەن جىلدارى عانا ول جايلى جازباشا دەرەكتەر جيناۋعا كىرىستىم. بىردە ماسكەۋدە م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن تمد ەلدەرىنىڭ ۋنيۆەرسيتەت رەكتورلارى كونفەرەنتسياسىنا بارعاندا, سول وقۋ ورنى جانىنداعى ازيا جانە افريكا ەلدەرى ينستيتۋتىنىڭ كىتاپحاناسىنان ۇندىستاندىق ر.ك.پارمۋ دەگەن عالىمنىڭ ء«ۇندىستاننىڭ مۇسىلمان پاتشالارى» دەگەن كىتابىن كوردىم. وندا م.ح.دۋلاتيگە ارنايى تاراۋ ارنالعان ەكەن. اۆتور م.ح.ءدۋلاتيدىڭ كاشميردى 1540-1551 جىلدارى بيلەگەن كەزدە ەلدىڭ ءال-احۋالىن, مادەنيەتىن كوتەرگەنىن ايتا كەلە, ونىڭ جەرگىلىكتى حالىقتىڭ كوتەرىلىسى كەزىندە ابايسىزدا قازا تاپقانىن, ءارى سونداعى «مازار-ي سالاتين» مازاراتىندا جەرلەنگەنىن جازىپتى. بىراق تاعى ءبىر دەرەكتەن ونىڭ قىتايدىڭ شىڭجاڭ ولكەسىندەگى ورتا عاسىرلاردا بولعان قاشعار حاندىعىنىڭ استاناسى جاركەنتتە 20 جىلداي تۇرىپ, سوندا جەرلەنگەنى جايلى جولداردى دا وقىعانمىن. 1993 جىلى قىزمەت بابىمەن شىڭجاڭنىڭ اتالمىش قالاسىندا بولدىم. بىراق ول جالعان بولىپ شىقتى. تاعى ءبىر دەرەكتەردە ونىڭ پاكىستاننىڭ لاھور قالاسىندا كۇن كەشىپ, سوندا قايتىس بولعانى ايتىلىپتى. 1994 جىلى لاھوردا دا بولدىم. ول دا بوس ءسوز ەكەن. ەندى جوعارىدا ايتىلعانداي كاشمير دەرەگىن تەكسەرۋ عانا قالىپ ەدى.
1997 جىلى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ق.توقاەۆتىڭ شاقىرۋىمەن ساۋد ارابياسى كورولدىگىنىڭ استاناسى ريادتا اشىلعان ەلشىلىگىمىزگە ديپلوماتيالىق قىزمەتكە جىبەرىلدىم. سودان ءساتى كەلگەندە قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنا حات جازدىم. كاشميرگە بارىپ م.ح.دۋلاتي جايلى ماعلۇماتتار جيناپ كەلۋگە رۇقسات سۇرادىم. مينيستر رۇقسات بەرگەن سوڭ دەليگە كەلدىم. ەلشىلىك كومەگىمەن دەليدە كاشميردى جاقسى بىلەتىن بىرنەشە عالىممەن كەزدەستىم. ولار «مىرزا حايداردىڭ كاشميردە عۇمىر كەشكەنى دە, سوندا قازا تاپقانى دا, وسى جەردە جەرلەنگەنى دە اقيقات. بىراق زيرات جوعالىپ كەتكەن شىعار. ودان بەرى 500 جىل ءوتتى ەمەس پە» دەگەن كۇدىكتەرىن ايتتى. شەشىنگەن سۋدان تايىنباس دەگەندەي, ءوز كوڭىلىم وزىمنەن قالسىن دەگەن ويمەن ورتا جولدان قايتپاي كاشميرگە, سريناگارعا بارىپ قايتايىن دەپ شەشتىم. «مازار-ي ءسالاتيندى» دە, وندا جەرلەنگەن م.ح.ءدۋلاتيدىڭ زيراتىن دا تاپتىم. ريادقا ورالعان سوڭ قازاقستانعا ءتيىستى مەكەمەلەرگە رەسمي حات جىبەردىك. بىراق وتانداستارىمىز ونشا سەنىڭكىرەمەدى. ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن ءوز كوزدەرىمەن كورىپ قايتسىن دەپ 8-9 كىسىدەن تۇراتىن ۇندىستانعا ارنايى دەلەگاتسيا جىبەردى. مەن قايتادان دەليگە كەلىپ, ولاردى كاشميرگە باستاپ باردىم. زيراتتى كوردىك. ونداعى جازۋلاردى وقىدىق. كاشمير ۋنيۆەرسيتەتىندە بىرلەسكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزدىك. ول جايلى ەلىمىزدىڭ باسشىلارىن دا حاباردار ەتتىك.
1999 جىلى م.ح.ءدۋلاتيدىڭ تۋىلعانىنا 500 جىل تولۋىنا وراي الماتىدا وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا باس باياندامانى جاسادىم.
...ءسويتىپ كاشميرگە جاسالعان ءتورتىنشى ساپار وسىلاي مازمۇندى دا, ناتيجەلى ءوتتى. دەي تۇرعانمەن, ۋاقىتتىڭ ازدىعىنان دەليدەگى تاريحي ءبىراز جەرلەردە بولۋدىڭ, ولاردى كورۋدىڭ رەتى كەلمەدى.
كەلەسى كۇنى تۇسكە تامان ينديرا گاندي اۋەجايىنان ەلگە, وتانىمىز قازاقستانعا, الماتىعا ۇشىپ شىقتىق. ايتپاقشى كاشميردەن قايتاردا تاراز توپىراعىنان اكەلىنگەن ءبىر ۋىس توپىراقتى زيراتقا قويدىق. اتاقتى عالىم, كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى, اقىن بابا زيراتىنان تارازعا دا ءبىر ۋىس توپىراق الا قايتتىق. بۇل وسىمەن ءبىتتى دەگەن ءسوز ەمەس, م.ح.ءدۋلاتيدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى جايلى ىزدەنىستەر مەن زەرتتەۋلەر, ونى ناسيحاتتاۋ جالعاسىن تابا بەرەدى.
ءابساتتار دەربىسالى,
ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
الماتى – دەلي – كاشمير – دەلي – الماتى
