قارۋلانۋ جارىسى قايتا باستالا ما؟
اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ 20 قازاندا اق ءۇي مەن كرەمل اراسىنداعى ورتا جانە قىسقا قاشىقتىققا ۇشاتىن زىمىرانداردى جويۋ تۋرالى كەلىسىمشارتتان باس تارتاتىنىن مالىمدەدى. 1987 جىلى اقش پرەزيدەنتى رونالد رەيگان مەن كسرو-نىڭ باس xاتشىسى ميحايل گورباچەۆ قول قويعان بۇل كەلىسىمشارتتىڭ باستى ماقساتى قۇرلىقتا ورنالاسقان يادرولىق زەڭبىرەكتەر مەن باسقا دا زەڭبىرەكتەردى ورتا جانە قىسقا قاشىقتىققا تاسىمالداي الاتىن زىمىرانداردى جويۋ بولاتىن. تەڭىزدە جانە اۋەدە پايدالانىلاتىن زىمىراندار بۇل تالاپقا كىرگەن جوق.
ورتا قاشىقتىققا ۇشاتىن زىمىراندارعا 500 شاقىرىم مەن 5500 شاقىرىمعا دەيىن ۇشىپ بارا الاتىن بالليستيكالىق جانە قاناتتى زىمىراندار جاتادى (1000 شاقىرىمعا دەيىن – قىسقا قاشىقتىق, 1000 شاقىرىمنان 3000 شاقىرىمعا دەيىن – ورتاشا قاشىقتىق, 3000 شاقىرىمنان 5500 شاقىرىمعا دەيىن – ورتا قاشىقتىق). كەلىسىمشارتقا سايكەس, اقش پەن كسرو, كەيىنىرەك اقش پەن رەسەي وسىنداي بىرنەشە كاتەگوريالارداعى زىمىرانداردى جاساپ شىعارماۋعا, ساقتاماۋعا جانە ورنالاستىرماۋعا مىندەتتى ەدى. الايدا اتالعان كەلىسىم ورتا جانە قىسقا قاشىقتىققا يادرولىق زەڭبىرەكتەردى تاسىمالداي الاتىن زىمىرانداردى جويۋدى عانا قامتىپ, يادرولىق زەڭبىرەكتەردى قىسقارتۋدى نەمەسە جويۋدى ماقسات ەتكەن جوق.
بۇل ماسەلەلەردى تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرۋدىڭ ءوز سەبەبى بار. اقش پەن رەسەي كەلىسىمشارتقا سايكەس ءوز ەلدەرىندە ورتا جانە قىسقا قاشىقتىققا ۇشاتىن زىمىرانداردى جويۋعا جانە جاڭالارىن جاساپ شىعارماۋعا ۋاعدالاسىپ جاتقان كەزدە وزگە الىپ ەل ءوز جەرىندە ءدال وسى كاتەگوريالارعا جاتاتىن زىمىرانداردىڭ سانىن كوبەيتىپ جاتتى. ول – قىتاي ەلى.
اقش تاراپى وسى جولى كەلىسىمشارتتان شىعۋدى قاراستىرىپ وتىرعانىن مالىمدەدى. بۇعان رەسەيدىڭ 2014 جىلدان باستاپ جاڭا قاناتتى زىمىرانداردى جاساپ جاتقانىمەن بايلانىستى ەكەنىن العا تارتىپ, سولتۇستىكتەگى كورشىمىزدى كىنالاپ وتىر. ايتسە دە پرەزيدەنت د.ترامپ اقش تاراپىنىڭ مۇنداي بايلامعا كەلۋىنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قىتايدىڭ دا وسى سالادا كۇشەيگەنىن اتاپ ءوتتى. اقش اسكەرىنىڭ بىرقاتار جوعارى شەندى تۇلعالارى كەلىسىمشارتقا قىتاي دا قوسىلسا, بۇل ەلدە جاسالعان 2000 زىمىراننىڭ 95 پايىزى بولماس ەدى دەگەندى العا تارتادى. ەندەشە, قىتايدا بۇگىندە 1900 ورتا جانە قىسقا قاشىقتىققا ۇشاتىن زىمىران بار دەپ قورىتىندى جاساۋعا بولادى.
قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنىڭ بەلگىلى مامانى, اقش رەسپۋبليكاشىلار پارتياسىنىڭ مۇشەسى, سەناتور توماس كوتتون 21 قازاندا بىلاي دەپ مالىمدەدى: «اقش-تىڭ كەلىسىمشارتتان شىعۋعا قاتىستى شەشىمىنىڭ استارىندا رەسەيدەن بۇرىن قىتاي فاكتورى جاتىر. ويتكەنى ورتا جانە قىسقا قاشىقتىققا ۇشاتىن زىمىراندارعا قاتىستى قىتايعا ەشقانداي شەكتەۋ قويىلماعان, سوندىقتان بۇل ەل كوپتەگەن زىمىراندى جاساپ شىعارىپ, ءوز ەلىندە ورنالاستىرىپ, اقش پەن ونىڭ وداقتاستارىنا ۇلكەن قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر. ال اقش بولسا ونداي زىمىرانداردى جويىپ, جاڭادان جاساپ شىعارماۋعا مىندەتتەمە الىپ كەلدى».
اقش-تىڭ اسكەري بيلىگى دە شىعىس ازيا ەلدەرى مەن ناتو-عا مۇشە ەلدەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قىتايدىڭ زىمىراندارىنان ءتونىپ تۇرعان قاۋىپ تۋرالى مالىمدەمەلەر جاساپ وتىر. وسى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا اقش سەناتىنىڭ اسكەري ماسەلەلەرگە قاتىستى كوميتەتىندە ازيا جانە تىنىق مۇxيتى ايماعىنداعى امەريكالىق بىرلەسكەن اسكەردىڭ قولباسشىسى گارري حارريس (قازىرگى اقش-تىڭ وڭتۇستىك كورەياداعى ەلشىسى): «قىتاي اسكەرى بالليستيكالىق زىمىراندار جاساۋ سالاسىندا كوپتەگەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ, ءارتۇرلى كاتەگورياداعى زىمىرانداردى جاساپ, ولاردىڭ فورماتتارى مەن دالدىلىك كورسەتكىشتەرىن جاقسارتۋعا كوپ كۇش جۇمساپ وتىر. ولاردىڭ اراسىندا, اسىرەسە تەxنولوگيالىق تۇرعىدان ەڭ قاتتى دامىپ كەلە جاتقانى – ورتاشا قاشىقتىقتاعى زىمىراندار (IRBM). قىتاي ەلىندەگى زىمىرانداردىڭ 90 پايىزدان استامى زىمىراننىڭ ءدال وسى ءتۇرى», دەپ مالىمدەگەن ەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قىتايلىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ەلدەگى جاڭا زىمىرانداردى ۇلكەن ماقتانىشپەن جارنامالاعان سايىن ولاردىڭ ەشكىمگە قارسى قولدانىلمايتىنىن قايتالاپ ءجۇر. بىراق ءار زىمىراننىڭ قانداي قاشىقتىققا ۇشىپ بارا الاتىنى جايىنداعى اقپاراتتان قاي زىمىراننىڭ قاي ەلگە قارسى جاسالعانى جايلى انىق تۇسىنۋگە بولادى. «ەگەر قىسقا قاشىقتىققا ۇشاتىن زىمىراندار تايۆان مەن وسى ايماقتاعى امەريكالىق ۇشاق تاسىمالداۋشى كەمەلەردى نىسانعا الىپ وتىرسا, ورتا قاشىقتىقتاعى زىمىراندار جاپونيادا ورنالاسقان امەريكالىق اسكەري بازالار مەن امەريكالىق گۋام ارالدارىن نىساناعا العان. وسىنداي قاۋىپكە تەجەۋ قويۋ ءۇشىن اقش اسكەرى دە قىتاي تەرريتورياسىن نىساناعا الا الاتىن زىمىرانداردى قولدا ۇستاپ تۇرۋى قاجەت. بىراق اقش پەن رەسەي اراسىنداعى كەلىسىمشارتقا سايكەس امەريكالىق تاراپ جەردە ورنالاستىرىلاتىن ورتا قاشىقتىقتاعى زىمىرانداردى يەلەنە المايدى, سوندىقتان اقش پەن قىتاي اراسىندا تەڭسىزدىك جاعدايى تۋىندادى», دەدى گ.حارريس.
وسىلايشا اقش وكىلى اق ءۇي تاراپىنىڭ قىتايدىڭ ورتا قاشىقتىققا ۇشاتىن زىمىراندارىنا قارسى شارا قولدانۋعا قولى بايلانىپ وتىرعانىن العا تارتىپ, اسپاناستى ەلىنە قارسى كۇشى تومەندەپ وتىرعانىنا الاڭداۋشىلىق تانىتتى. بۇل شىعىس ازياداعى ەلدەردىڭ, سونىڭ ىشىندە اسىرەسە جاپونيانىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ياعني, قىتاي اسكەرىنىڭ قولىندا جاپونياعا دەيىن يادرولىق زەڭبىرەك تاسىمالداي الاتىن جۇزدەگەن ورتا قاشىقتىقتاعى بالليستيكالىق جانە قاناتتى زىمىران بار. ال جاپونيادا ونىڭ بىرەۋى دە جوق. ال وداقتاس مەملەكەت رەتىندە قىتاي جانە باسقا ەلدەردەن جاپونيانى قورعاۋعا مىندەتتى اقش-تىڭ وزىندە ونداي زىمىرانداردىڭ از, ءتىپتى جوقتىڭ قاسى ەكەنىن ەسكەرسەك, وندا راسىندا شىعىس ازيا ايماعىندا اسكەري جانە قارۋ-جاراقتىق تەڭسىزدىك تۋىنداعانىن بايقاۋ قيىن ەمەس.
اقش پارتيالارىنىڭ وكىلدەرى, اقش-تىڭ بارلىق پرەزيدەنتتەرى تەجەگىش كۇشتى مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ساياساتتىڭ باستى تۇعىرى ەتىپ كەلدى. بىراق, ورتا قاشىقتىقتاعى زىمىرانداردى ازايتۋ مەن جويۋدى كوزدەگەن كەلىسىمشارتتىڭ تالاپتارىن ورىنداۋ اقش-تىڭ تەجەگىش كۇشىن السىرەتىپ, قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان ءتيىمسىز جاعدايعا اكەپ سوقتى.
ورتا قاشىقتىققا ۇشاتىن زىمىراندارىن كوپتەپ ۇستاپ وتىرعان قىتاي عانا ەمەس. سوڭعى جىلدارى سولتۇستىك كورەيانىڭ ءوزى اقش-قا سەس كورسەتكەنى بەلگىلى. سوندىقتان امەريكالىق ساياساتكەرلەر اراسىندا اقش-تىڭ اتالعان كەلىسىمشارتتان شىعىپ, شىعىس ازياداعى قارۋ-جاراقتىق تەڭدىكتى ورناتۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ءبىراز ۋاقىتتان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتىر. ءتىپتى, اقش تاراپىنان ايماقتاعى وداقتاس مەملەكەت بولىپ وتىرعان جاپونياعا قاتىستى ناقتى مالىمدەمەلەر دە جاسالعان بولاتىن. مىسالى, بۇگىنگى تاڭدا د.ترامپ اكىمشىلىگىندە شىعىس ازيا ايماعىنداعى قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە جاۋاپتى قورعانىس ءمينيسترىنىڭ كومەكشىسى قىزمەتىن اتقارىپ وتىرعان راندالل شرايۆەر «Project 2049 Institute» اتتى اناليتيكالىق ورتالىقتى باسقارىپ جۇرگەن كەزدە 2011 جىلى دايىنداعان ء«ححى عاسىرداعى ازياداعى وداق» اتتى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنا قاتىستى ستراتەگيالىق قۇجاتتا جاپونياعا قاتىستى تومەندەگىدەي مالىمدەمەلەر جاساعان: «قىتاي جاپونياعا شابۋىل جاساي الاتىن ورتا قاشىقتىقتاعى زىمىرانداردى كوپتەپ ورنالاستىرىپ, قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعانىنا قاراماستان, جاپونيادا ونداي قاۋىپتى تەجەي الاتىن كۇش جوق. ەگەر قىتاي جاپونياعا شابۋىل جاساي قالسا, وعان لايىقتى تويتارىس بەرىلۋى ءۇشىن, قىتاي يەلەنىپ وتىرعان ورتا قاشىقتىقتاعى زىمىراندار جاپونيادا دا بولۋى كەرەك. سوندا عانا جاپونيا قىتايدان كەلەر قاۋىپتى تەجەي الۋى مۇمكىن. ەگەر جاپونيا ءوزىن-ءوزى قورعاۋ ماقساتىندا ورتا قاشىقتىقتاعى زىمىرانداردى جاساپ شىعارىپ, ولاردى ءتيىستى جەرلەرگە ورنالاستىرماسا, وندا قىتايدان كەلەتىن قاۋىپكە قارسى جالعىز تەجەگىش كۇش اقش-تىڭ زىمىراندارى عانا بولىپ قالا بەرەدى. بىراق اقش-تىڭ بۇل كاتەگورياداعى زىمىراندارىنا اقش پەن رەسەي اراسىنداعى كەلىسىمشارت تىيىم سالىپ وتىرعانىن ەسكەرسەك, قىتايدان كەلەر قاۋىپكە قارسى تەجەگىش كۇشتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا اقش اتالعان كەلىسىمشارتتان شىعۋدى قاراستىرعانى ءجون».
وسىلايشا جاپونيانىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اقش-تىڭ كەلىسىمشارت تالاپتارىن ورىنداۋدان باس تارتۋى ءتيىس دەگەن ۇسىنىستار امەريكالىقتار اراسىندا وسىدان جەتى جىل بۇرىن ايتىلا باستاعان ەدى. ونىڭ ۇستىنە مۇنداي ۇسىنىستى جاساعان ادام بۇگىنگى تاڭدا اقش قورعانىس ءمينيسترىنىڭ كومەكشىسى رەتىندە جوعارى لاۋازىمدى جانە جاۋاپتى قىزمەت اتقارىپ جۇرگەنىن ەسكەرسەك, د.ترامپ اكىمشىلىگى اقش پەن رەسەي اراسىنداعى اتالعان كەلىسىمشارتتان باس تارتسا, جاپونيا ۇكىمەتى وعان قارسى بولمايتىنى انىق. ويتكەنى ونداي جاعدايدا اقش-تىڭ ورتا قاشىقتىققا ۇشاتىن زىمىراندارى جاپون جەرىنە دە ورنالاستىرىلادى جانە بۇل جاپونيا ءۇشىن سىرتتان كەلەر قاۋىپكە قارسى تەجەگىش كۇشكە اينالادى.
الايدا اقش ءوزى مەن وداقتاستارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا كەلىسىمشارتتان باس تارتقان جاعدايدا مۇنداي ارەكەتى ارقىلى رەسەي جانە قىتاي مەملەكەتتەرىمەن قارىم-قاتىناستارىن ودان ءارى ناشارلاتىپ الاتىنى ايتپاسا دا بەلگىلى. وعان قوسا, اقش-تىڭ مۇنداي شەشىمى قىتاي مەن رەسەيدى وداقتاس سانايتىن سولتۇستىك كورەيانىڭ دا يادرولىق قارۋدى جويۋعا قاتىستى اقش جانە وڭتۇستىك كورەيا باسشىلارىمەن وتكىزىپ كەلگەن كەلىسسوزدەرىنە كەرى اسەرىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز. ازيا-تىنىق مۇxيت ايماعىنداعى, اسىرەسە شىعىس ازياداعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان اقش-تىڭ ساياساتى «بىلاي تارتساڭ اربا سىنادى, بىلاي تارتساڭ وگىز ولەدىنىڭ» ءدال ءوزى بولىپ تۇر. قايتكەن كۇندە دە شىعىس ازياداعى احۋال ءالى دە وزگەرمەي, ءتىپتى xالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسىندە ەڭ ماڭىزدى ورىندا تۇراتىنى انىق.
باتىرxان قۇرمانسەيىت,
شىعىستانۋشى,
ارنايى «ەگەمەن قازاقستان» ءۇشىن
