– الەكساندر لەونيدوۆيچ, ۇلتتىق بانك جۇمىسىنىڭ ءبىر باعىتى رەتىندە قارىزدارعا قىزمەت كورسەتۋدە ءتۇرلى سەبەپپەن قيىندىققا تاپ بولعان يپوتەكالىق قارىز الۋشى ازاماتتاردىڭ ءوز باسپاناسىن ساقتاپ قالۋدىڭ اسا ماڭىزدى, الەۋمەتتىك ماسەلەسىن شەشۋدى ايتۋعا بولادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداي وتىرىپ, ۇلتتىق بانكتىڭ وسى باعىتتا بىرقاتار باعدارلامانى ىسكە اسىرىپ جاتقانى جانە بۇگىندە وسى ماسەلەنى تۇپكىلىكتى جابۋعا جاقىن ەكەندىگى بەلگىلى. سولاي ما؟
– يپوتەكالىق قارىز الۋشىلاردىڭ پروبلەمالارىن شەشۋ ماسەلەسى تۋرالى اڭگىمە قوزعاماس بۇرىن ونىڭ نەدەن تۋىنداعانىن ەسكە الۋ قاجەت. ەلىمىزدەگى 2000 جىلداردىڭ باسىنداعى جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنداعى سەرپىلىس كوپشىلىكتىڭ ەسىندە. پاتەر باعاسى ەسەلەپ ءوستى, كوپتەگەن ادام باسپانا العىسى كەلدى, سەبەبى سول كەزدە كەشىككەن ادام مەنشىكتى باسپانا الۋ ارمانىنان ماڭگىلىك ايىرىلۋ تاۋەكەلىنە ۇشىرايتىنداي بولىپ كورىندى. وسىنىڭ ءبارى كادىمگى يپوتەكالىق سەرپىلىستى تۋعىزدى, كۇرت قىمباتتاعان جىلجىمايتىن م ۇلىك كرەديتتەر بويىنشا بارلىق شىعىستاردى تولىعىمەن وتەدى. بانكتەر بۇل ماقساتتارعا قۋانا-قۋانا كرەديتتەر بەردى, سەبەبى جىلجىمايتىن م ۇلىك تۇرىندەگى كەپىلدەردىڭ باعاسى ايتارلىقتاي ءوستى. ول كەزدە كرەديتتەردىڭ ەداۋىر ۇلەسى شەتەل ۆاليۋتاسىمەن بەرىلدى. بەلگىلەنگەن ايىرباستاۋ باعامى كەزەڭىندە, سونداي-اق ءوسىپ كەلە جاتقان نارىقتان ماسايراۋدى ەسكەرە وتىرىپ, كرەديتتىك جانە ۆاليۋتالىق تاۋەكەلدەر تۋرالى ەشكىم ويلانعان دا جوق. ايىعۋ 2008 جىلى الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىنەن كەيىن ورىن الدى, ول كەزدە بانكتەردى شەتەلدەن قورلاندىرۋ قىسقارىپ, باسپانا باعاسى قۇلدىرادى. سىرتقى كونيۋنكتۋرانىڭ وزگەرۋى, سونىڭ سالدارىنان تەڭگە باعامىنىڭ بىرتىندەپ تومەندەۋى يپوتەكالىق قارىز الۋشىلاردىڭ ەداۋىر بولىگى جانە ءبىرىنشى كەزەكتە ۆاليۋتالىق قارىز الۋشىلاردىڭ بانكتەر الدىنداعى ءوز بورىشتارىنا قىزمەت كورسەتۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلۋىنا اكەلدى. كوپتەگەن وتباسىنىڭ الدىندا بولاشاقتا باسپاناسىنان ايىرىلۋ قاۋپى تۋىندادى.
2014 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي جاعداي ۋشىقتى. بانكتەردىڭ پروبلەمالىق يپوتەكالىق قارىز الۋشىلاردى جاپپاي باسپاناسىنان شىعارۋىنا بايلانىستى ۇلتتىق بانك بۇل جاعدايعا ارالاسۋعا ءماجبۇر بولدى. ءبىز ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەرمەن جانە قوعامدىق بىرلەستىكتەرمەن ازاماتتاردى جىلىتۋ ماۋسىمى كەزەڭىندە جالعىز باسپاناسىنان شىعارۋعا تىيىم سالاتىن مەموراندۋم جاساستىق. بۇل العاشقى, نەگىزگى قۇجات بولدى, ول قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردى قولداۋعا باعىتتالعان بىرقاتار باعدارلامانى ازىرلەۋ جونىندە بارلىق ءىس-قيمىلعا نەگىز بولدى. بۇدان باسقا, بۇل مەموراندۋم زاڭناماعا ادامداردى جىلىتۋ ماۋسىمى كەزەڭىندە باسپاناسىنان شىعارۋعا تىكەلەي تىيىم سالاتىن وزگەرىستەردى ەنگىزۋگە العىشارت بولدى.
سول كەزدە قالىپتاسقان جاعدايعا تارتىلعان تاراپتار اراسىنداعى ىمىراعا كەلەر جولدىڭ قانداي قيىن بولاتىنى تۇسىنىكتى ەدى. باستى قيىندىق سول كەزدە ولاردىڭ اراسىندا قانداي دا ءبىر كەلىسۋدىڭ جوقتىعىندا بولاتىن. حالىقتىڭ بانكتەرگە نارازىلىعى بولدى, بانكتەر وزدەرىنىڭ كليەنتتەرىنە قارسى نارازىلىق ءبىلدىردى, ولاردى تىڭداعان دا, ەستىگەن دە جوق, ۋاعدالاسۋ مۇمكىندىگى مۇلدەم بولمادى دەسەك تە بولادى. الماتى قالاسىنىڭ اكىمدىگىنە راحمەت, ولاردىڭ الاڭىندا جانە «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ الاڭىندا ءبىز تاراپتاردىڭ العاشقى كەزدەسۋلەرىن وتكىزۋگە تىرىستىق. ءبىز ۇستەل باسىنا جينالىپ, اڭگىمە باستاۋ ءۇشىن كوپ كۇش پەن ۋاقىت جۇمسادىق.
– وسى باستالعان اڭگىمەلەسۋ كەزىندە جىلجىمايتىن مۇلىك نارىعىنداعى «كوپىرشىكتى ءۇرۋدىڭ» شيەلەنىسكەن كەزىندە الىنعان يپوتەكالىق قارىزداردى قايتا قارجىلاندىرۋدىڭ العاشقى باعدارلاماسى دۇنيەگە كەلگەن جوق پا؟
– ءدال سولاي. 2015 جىلعى ساۋىردە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانك باسقارماسى يپوتەكالىق قارىزداردى قايتا قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسىن بەكىتتى. ونىڭ ماقساتى 2004 – 2009 جىلدار ارالىعىنداعى كەزەڭدە يپوتەكالىق قارىز الۋشىلارعا جاردەمدەسۋ جانە ولاردىڭ جالعىز باسپاناسىن ساقتاۋ بولدى. تالداۋعا سايكەس, يپوتەكا بويىنشا مەرزىمى وتكەن بەرەشەكتىڭ ەڭ كوپ ۇلەسى (80%-دان استام) ءدال ءسىز ايتقان «كوپىرشىك» ۇرىلگەن كەزدە بەرىلگەن قارىزدارعا تيەسىلى بولدى. ۇلتتىق بانك باعدارلامانى ىسكە اسىرۋعا 130 ملرد تەڭگە ءبولدى.
بۇل پروبلەمانى شەشۋگە نەگە اتسالىستىق دەگەن ماسەلەنى جەكە تۇسىندىرگەن ءجون سياقتى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ونىڭ تۋىنداۋىنا جاۋاپكەرشىلىك بىرنەشە جاعدايعا بايلانىستى. بىرىنشىدەن, ءبىز كرەديتتەردى قارىز الۋشىلاردىڭ بولاشاق تولەم جاساۋ قابىلەتتىلىگىن ناقتى باعالاماي بەرگەن قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. ءىس جۇزىندە كرەديتتەردى بەرگەن كەزدە نازارعا الىنعان جالعىز فاكتور كەپىل مۇلكىنىڭ قۇنىن باعالاۋ بولدى. ەكىنشىدەن, كوپتەگەن قارىز الۋشىلار ءوز مۇمكىندىكتەرىن اسىرا باعالادى – باعاسى ءوسىپ جاتقان پاتەردى عانا كورىپ, كرەديتتەر الدى, الايدا قارىزدى وتەۋ قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى ويلانعان جوق. قارجىلىق قىزمەتتەردىڭ قولجەتىمدىلىگى ارينە يگى نارسە, الايدا ءبىز ايتىپ وتىرعان ۋاقىتتا يپوتەكالىق قارىزداردىڭ قولجەتىمدىلىگى شەكتەن تىس ەدى. كرەديتتەر اۆتوبۋس ايالدامالارىنا دەيىن بەرىلدى دەسەك تە بولادى, قولجەتىمدىلىك پەن كرەديتتىك پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى اراسىنداعى تەڭگەرىم بۇزىلدى. مەملەكەتتىڭ قورعاۋ سالاسىنداعى ساياساتى جەتكىلىكتى تۇردە ءتيىمدى بولماعانى ءسوزسىز, بۇل كرەديتتەردىڭ شەكتەن تىس قاجەتتىلىگى بارىنە ايان جاعدايعا اكەلدى. بارلىق فاكتوردى ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز وسى جۇمىستى باستادىق.
ناتيجەسىندە, ۇجىم بولىپ كۇش جۇمساۋدىڭ ارقاسىندا العاشقى باعدارلاما ازىرلەندى, وندا قارىز الۋشىلاردىڭ بەرەشەگىن سىياقى, تۇراقسىزدىق سوماسى, كوميسسيالار بويىنشا ەسەپتەن شىعارۋ, سونداي-اق نەگىزگى بورىش قالدىعىن 3%-دان اسپايتىن مولشەرلەمە بويىنشا قايتا قارجىلاندىرۋ كوزدەلدى. اتالعان كەزەڭدە جاسالعان قارىز شارتتارى بويىنشا سىياقىنىڭ ورتاشا مولشەرلەمەسى 15%-عا جۋىق ەكەندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, بۇل باعدارلاماعا قاتىسۋشىلار ءۇشىن ايتارلىقتاي دەمەۋ بولدى. مەرزىمىن وتكىزۋ باستالعان كوپتەگەن جىلدار ىشىندە ءتۇرلى ايىپپۇلدار مەن تۇراقسىزدىق سومالارى ەسەبىنەن كەيبىر قارىز الۋشىلاردىڭ بورىشتىق جۇكتەمەسى كەيدە 600%-عا ءوستى. ءىس جۇزىندە قارىز الۋشىلاردى ءوسىمپۇل مەن سىياقى تولەۋدەن بوساتىپ جانە نەگىزگى بورىشتىڭ سوماسىن وتەۋگە مۇمكىندىك بەرە وتىرىپ, ولاردى باستاپقى جاعدايعا قايتارۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
بۇل باعدارلامانىڭ ماڭىزدى ەرەكشەلىگى مۇنداي قۇجاتتىڭ العاش رەت بارلىق تاراپتىڭ قاتىسۋىمەن ازىرلەنۋى دەۋگە بولادى. جۇمىس توبىنا قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ وكىلدەرى, قارىز الۋشىلار, ساياسي پارتيالاردىڭ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى كىردى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسى بويىنشا ازىرلەنگەن باعدارلاما شىن مانىندە حالىقتىق باعدارلاما بولدى. سول ءۇشىن دە ەلباسىعا العىسىمىز شەكسىز. باعدارلاما ەكى تاراپتىڭ ۋاعدالاسۋى رەجىمىندە جاسالدى, سەبەبى ادامدار بۇل ىمىراعا قانداي دا ءبىر ساياسي ديۆيدەندتەر الۋ ءۇشىن ەمەس, ولار تۇپكىلىكتى ماقساتتى – وزدەرى تۇرىپ جاتقان ءۇيدى ساقتاۋ مۇمكىندىگى ءۇشىن ۇمتىلدى.
– باعدارلامانىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا قاراي پىسىقتالىپ, جەتىلدىرىلگەنى بەلگىلى. قانداي وزگەرىستەر ەنگىزىلدى؟
– ارينە بۇل باعدارلامانىڭ العاشقى ەكەندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, الەمدىك تاجىريبەنى زەردەلەدىك, الايدا شەتەلدە مۇنداي باعدارلامالاردى ازىرلەۋ پراكتيكاسىنىڭ بولماعانىن انىقتادىق. سوندىقتان بۇل باعدارلامانى قازاقستاندا قالىپتاسقان جاعدايدى دەربەس باعالاۋ نەگىزىندە ازىرلەدىك. ماقساتىمىز – بارىنشا كوپ ادامعا ءوز باسپاناسىن ساقتاپ قالۋعا كومەكتەسۋ بولدى. سوندىقتان باعدارلامانىڭ قولدانىستا بولۋعا ءتيىس ەكەندىگىن, قانداي دا بولماسىن جاعدايلاردىڭ انىقتالۋىن ەسكەرە وتىرىپ تۇراقتى دامىپ, جەتىلدىرىلۋگە ءتيىس ەكەندىگىن تۇسىندىك.
مىسالى, ءوسىمپۇل مەن سىياقى بويىنشا بەرەشەكتى كەشىرگەن كەزدە ءبىز سالىقتار پروبلەماسىنا تاپ بولدىق. زاڭناماعا سايكەس, ەگەر بانك قارىز الۋشىعا ءوسىمپۇل نەمەسە سىياقىنىڭ قانداي دا ءبىر سوماسىن كەشىرسە, بانك تە, قارىز الۋشى دا بۇل سومادان كىرىستەن تولەگەن سياقتى سالىق تولەۋگە ءتيىس ەدى. ال بۇل ء«ولى اقشا» عوي», قانداي سالىق تۋرالى ايتۋعا بولادى؟ سوندىقتان قارىز الۋشىلار مەن بانكتەردى وسى سالىقتاردى تولەۋ قاجەتتىلىگىنەن بوساتا وتىرىپ, ۇلتتىق ەكونوميكا جانە قارجى مينيسترلىكتەرىمەن بىرلەسىپ بۇل ماسەلەنى پىسىقتادىق.
باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا تاعى ءبىر پروبلەماعا تاپ بولدىق. ءىس جۇزىندە قارىز الۋشىلاردىڭ قولىنداعى تولەم جاسالماعان جىلدار ىشىندە ولاردىڭ پاتەرلەرىن ساتۋ تۋرالى سوت شەشىمدەرى بولدى جانە بانكتەردىڭ كەپىل مۇلكىن ساتۋعا تولىق زاڭدى قۇقىعى بولدى. الايدا باستالعان ۋاعدالاسۋ ناتيجەسىندە, قارجى ينستيتۋتتارى زاڭنامادا كوزدەلگەن جىلجىمايتىن م ۇلىكتى ساتۋ قۇقىعىن توقتاتىپ, باسپانانىڭ ازاماتتاردا قالۋى ءۇشىن شارالار قابىلداي باستادى. باعدارلاما جۇمىس ىستەي باستاعان كەزدە قارىز الۋشىلار بانكتەرگە ولار بۇرىن تولەگەن مەملەكەتتىك باج سالىعىن وتەۋگە ءتيىس ەدى, الايدا ونىڭ سوماسى قوماقتى ەدى. سوندىقتان سول كەزدىڭ وزىندە باعدارلاماعا ەنگەن, بىراق مەملەكەتتىك باج سالىعىن تولەي الماعان حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توبىنىڭ ء(حاوت) ساناتىنا جاتقان ادامداردىڭ جەكە ساناتىن ءبولىپ الدىق. ۇلتتىق بانك ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن تۇسىنە وتىرىپ, ازاماتتاردىڭ وسى ساناتىنا قولداۋ كورسەتۋ جانە ولار ءۇشىن ۆاليۋتالىق قارىزدار بويىنشا مەملەكەتتىك باج سالىعىن جانە باعامدىق ايىرمانى تولەۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. ءبىزدىڭ ەسەپتەۋىمىزشە, وسى سومالاردى وتەۋگە عانا ۇلتتىق بانكتىڭ بيۋدجەتىنەن شىعىندار 15 ملرد تەڭگەدەن استام بولدى, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك باج سالىعىن وتەۋگە – 400 ملن تەڭگەگە جۋىق, باعامدىق ايىرماعا – 14,6 ملرد تەڭگەدەن استام. قارىز الۋشىلاردىڭ بارلىق وڭىردەن بولۋىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ بۇكىل وڭىرىندە, استانا جانە الماتى قالالارىندا بانكتەردىڭ قارىزداردى قايتا قارجىلاندىرۋدان باس تارتۋىنا قاتىستى قارىز الۋشىلاردىڭ شاعىمدارىن قاراۋ بويىنشا كوميسسيالار قۇرىلدى. ولاردىڭ قۇرامىنا ۇلتتىق بانكتىڭ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى, يپوتەكالىق قارىز الۋشىلاردىڭ مۇددەلەرىن بىلدىرەتىن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى كىردى. جالپى العاندا, باعدارلاماعا 40-قا جۋىق تۇزەتۋ ەنگىزىلدى.
شىنىن ايتسام, بارلىق بانكتەر باعدارلامانى قۋانا قابىلدادى دەپ ايتا المايمىن جانە قارىز الۋشىلار, ءبىرىنشى كەزەكتە, مەملەكەت ازىرلەگەن باعدارلاماعا سەنىمسىز قارادى. ادامداردى باسپاناسىنان شىعارۋدىڭ جەكەلەگەن ارەكەتتەرى جالعاستى, بۇل باعدارلاما شەڭبەرىندە ءبىز جۇزەگە اسىرۋعا تىرىسقان ۋاعدالاسۋعا تەرىس اسەر ەتتى. ناتيجەسىندە, 2016 جىلعى 28 شىلدەدە ۇلتتىق بانك الماتى قالاسىنىڭ اكىمدىگىمەن جانە بىرقاتار بانكتەرمەن بىرلەسىپ پروبلەمالىق قارىز الۋشىلاردى جالعىز باسپاناسىنان شىعارۋدى 1 جىل مەرزىمگە توقتاتا تۇرۋعا باعىتتالعان ءوزارا تۇسىنىستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. جوعارىدا كورسەتىلگەن شارالار قارىز الۋشىلاردى باعدارلاماعا بارىنشا تارتۋعا جانە ءىس جۇزىندە بانكتەردىڭ پروبلەمالىق قارىز الۋشىلاردى باسپاناسىنان شىعارۋدى توقتاتا تۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
– قانشا قارىز الۋشى باعدارلامانى پايدالاندى؟
– 2018 جىلعى 1 قازانداعى جاعداي بويىنشا بانكتەر قايتا قارجىلاندىرۋعا 155,2 ملرد تەڭگە سوماعا 25018 ءوتىنىمدى ماقۇلدادى, 132,6 ملرد تەڭگە سوماعا 22 938 قارىز قايتا قارجىلاندىرىلدى. سونىمەن بىرگە قاراجاتتى يگەرۋدىڭ رەۆولۆەرلىك تەتىگىن ەسكەرە وتىرىپ 2026 جىلعا دەيىن باعدارلامامەن شامامەن 40 000 قارىزدى قامتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
– وتكەن جىلدارداعى قارىز الۋشىلاردىڭ پروبلەمالارىن شەشە وتىرىپ, ۇلتتىق بانك بولاشاقتا وسىنداي پروبلەمالاردىڭ تۋىنداۋ ىقتيمالدىلىعىن تومەندەتۋ ءۇشىن شارالار قابىلداي ما؟
– ارينە. سول ۋاقىتتا ىستەلگەن اۋقىمدى جۇمىس بارلىق تارتىلعان تاراپتار اراسىندا ۋاعدالاسۋدىڭ باعا جەتپەس تاجىريبەسىن اكەلدى. بۇدان باسقا, جۇرگىزىلگەن تالداۋ بىزگە پروبلەمانىڭ بۇكىل تەرەڭدىگىن كورۋگە مۇمكىندىك بەردى. وسى تالداۋدىڭ نەگىزىندە زاڭناماعا تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار اۋقىمدى تالدامالىق جۇمىس بىزگە الەۋەتتى «تار ورىنداردى» انىقتاۋعا جانە بولاشاقتا تۋىنداۋى مۇمكىن تاۋەكەلدەردى بولدىرماۋعا مۇمكىندىك بەردى. مىسالى, ءبىز قازىرگى ۆاليۋتالىق قارىز الۋشىلارعا كومەكتەسە وتىرىپ, بۇل پروبلەمانى ەشقاشان شەشپەيتىنىمىزدى تۇسىندىك. شەتەل ۆاليۋتاسىمەن قارىزدار بەرۋگە شەكتەۋ ەنگىزبەستەن, بۇل جۇمىس ەشقاشان اياقتالمايدى, سەبەبى ەركىن وزگەرمەلى ايىرباستاۋ باعامى جاعدايلارىنداعى ۆاليۋتالىق تاۋەكەلدەردى الىپ تاستاۋعا بولمايدى. وسىعان وراي, 2016 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ قازاقستاندا شەتەل ۆاليۋتاسىندا كىرىستەرى جوق جەكە تۇلعاعا شەتەل ۆاليۋتاسىندا يپوتەكالىق قارىزدار بەرۋگە زاڭنامالىق تىيىم سالۋ ەنگىزىلدى. وسىلايشا, 2016 جىلدىڭ باسىنان باستاپ ءبىز قازاقستاندىقتاردىڭ ۆاليۋتالىق تاۋەكەلىنە بايلانىستى پروبلەمالاردىڭ ءوسۋ ىقتيمالدىلىعىن بولدىرمادىق, سەبەبى تەڭگەمەن تابىس تاباتىن ادامدارعا ۆاليۋتامەن يپوتەكا الۋ مۇمكىن بولماي قالدى.
زاڭناماعا ەنگىزىلگەن اسا ماڭىزدى نورما بانكتەر مەن پروبلەمالىق قارىز الۋشىلار اراسىنداعى ىستەر بويىنشا تالاپ قويۋ مەرزىمى ءوتۋىنىڭ بەس جىلدىق مەرزىمىن ەنگىزۋ بولدى. بۇرىن مۇنداي ىستەر بويىنشا ەشقانداي مەرزىم بولعان جوق. سوندىقتان دا وسى نورما قارجى ينستيتۋتتارىنا ونشا ۇنامايدى, ول بىزگە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا جاۋاپتى رەتتەۋشىنىڭ بولىمشەسى رەتىندە ۇنايدى. بۇرىن بانكتەردىڭ ءاربىر قارىز الۋشىنىڭ ناقتى ومىرلىك جاعدايىن جەتە ءتۇسىنۋى ءۇشىن جان-جاقتى شارالاردى ءجيى قابىلدامايتىن پروبلەما بولدى. ادامدار بانكتەرگە تولەمدەر كەستەسىن قايتا قاراۋ, قارىز ۆاليۋتاسىن اۋىستىرۋ جانە باسقا دا ماسەلەلەر بويىنشا ءوتىنىش جاسايتىن, الايدا بۇل ناتيجە بەرمەدى. تالاپ قويۋ مەرزىمى بويىنشا شەكتەۋلەر بولعان جوق, سوندىقتان بانكتەر ءوسىپ كەلە جاتقان, تولەنبەگەن اقىنى سىرتتاي تاماشالاپ, 10 جىلدان اسقان كەزدە قارىز الۋشىلارعا تالاپ قوياتىن. ارينە ول كەزدە مىندەتتەمەلەردى وتەۋگە قويىلاتىن سوما ادامدار ءۇشىن تىم جوعارى بولدى. سوندىقتان تولەۋگە ۇمتىلعان جانە باستاپقىدا كرەديتتەرگە شىنايى قىزمەت كورسەتكەن ادامدار ءۇمىتسىز بورىشكەرلەردىڭ ساناتىندا بولۋى مۇمكىن ەدى.
شارتتىڭ تالاپتارىن وزگەرتۋ قارىز الۋشىنىڭ جاعدايىن جاقسارتاتىن جاعدايلاردى قوسپاعاندا, بانكتىك قارىز شارتتارىنىڭ تالاپتارىن ءبىر جاقتى تارتىپپەن وزگەرتۋگە تىيىم سالۋ دا ماڭىزدى جاعداي بولدى. سونىمەن قاتار قارىز الۋشىنىڭ شوتىنان كەلىپ تۇسەتىن سومادان 50%-دان اسپايتىن مولشەردە اقشانى ءوندىرىپ الۋعا ەنگىزىلگەن شەكتەۋ تۋرالى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. وسىعان دەيىن بانكتەر بورىشكەرلەردىڭ شوتىنان وعان كەلىپ تۇسەتىن بارلىق قاراجاتتى الىپ, ولاردىڭ وتباسىلارىن قاراجاتسىز قالدىراتىن.
2016 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ قارىز الۋشىنىڭ قارىزدى وتەۋ مەرزىمى قاتارىنان 180 كۇن وتكەننەن كەيىن ەسەپتەلگەن يپوتەكالىق تۇرعىن ءۇي قارىزى بويىنشا سىياقى مەن تۇراقسىزدىق سوماسىن تولەۋدى بانكتەردىڭ تالاپ ەتۋىنە تىيىم سالۋ تۇرىندە تمد اۋماعىنداعى بۇرىن-سوڭدى بولماعان نورما ەنگىزىلدى. وسى نورمانى قابىلداۋ كەزىندە ستاتيستيكا يپوتەكالىق تۇرعىن ءۇي قارىزدارى بويىنشا مەرزىمى وتكەن بەرەشەكتىڭ 70%-دان استامى 180 كۇننەن اساتىن مەرزىمگە تيەسىلى ەكەنىن كورسەتتى. دەمەك, پروبلەمالىق بەرەشەك ۇزاق ۋاقىت بويى قالىپتاسقان, بۇل قارىز الۋشىنىڭ قارىز بويىنشا ءوز مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋعا انىق قابىلەتسىز ەكەنىنە قاراماستان, بانك پروبلەمالىق بەرەشەكتى رەتتەۋ شارالارىن قابىلداۋعا اسىقپاعانىنان بولدى. ونىڭ سەبەبى – تالاپ ەتۋ جانە قارىز الۋشىعا قاتىستى شارالار قابىلداۋ مەرزىمىنىڭ شەكسىز بولۋى.
بۇل جىلدار بويى تولەۋ مەرزىمىن وتكىزىپ العان كوپتەگەن قارىز الۋشىلاردا سىياقى بويىنشا بەرەشەكتىڭ جەكەلەگەن جاعدايلاردا قارىز بويىنشا نەگىزگى بورىش مولشەرىنە دەيىن جەتۋىنە اكەپ سوقتى, بۇل بانك الدىنداعى بورىشتىڭ ايتەۋىر ءبىر كەزدە تولەنەتىندىگىنە كۇمان تۋعىزدى.
بارلىق ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەردى گازەتتەگى ءبىر ماقالا شەڭبەرىندە اتاپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق جوعارىدا اتالعان بارلىق شارالار بانكتەرمەن ءوزارا قارىم-قاتىناس ورناتاتىن ازاماتتاردى ايتارلىقتاي قورعايدى.
– زاڭناماداعى بەلگىلى ءبىر وزگەرىستەر بانكتەرگە عانا ەمەس, ارالاس نارىق وكىلدەرىن, مىسالى, كوللەكتورلىق ۇيىمدارعا دا قاتىستى بولعانى بەلگىلى.
– يپوتەكالىق نارىقتاعى احۋالعا تالداۋ جاساعان كەزىمىزدە ءبىز جەكە سوت ورىنداۋشىلارى مەن كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەرىنىڭ وكىلدەرىنە قاتىستى شاعىمداردىڭ كوپ بولعانىن بايقادىق. ۇلتتىق بانكتىڭ باستاماسىمەن 2017 جىلى بورىشكەردىڭ بەرەشەگىن سوتقا دەيىن ءوندىرىپ الۋدىڭ قۇقىقتىق اياسىن قۇرۋعا, سونداي-اق بورىشكەردى جانە ونىڭ بەرەشەگىن كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەر تاراپىنان بولاتىن زاڭسىز ارەكەتتەردەن قورعاۋعا باعىتتالعان «كوللەكتورلىق قىزمەت تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. سونىڭ ناتيجەسىندە ءبىز بۇل نارىقتى رەتتەپ الدىق, قازىرگى كەزدە كوللەكتورلىق كومپانيالار زاڭدى تۇردە جۇمىس ىستەۋگە تىرىسادى جانە ولاردىڭ ارەكەتتەرىنە قاتىستى شاعىمدار دا ايتارلىقتاي ازايدى.
ادىلەت مينيسترلىگىنە باعىناتىن جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنا كەلەتىن بولساق, ولاردىڭ قىزمەتىنە قاتىستى ماسەلە ءپىسىپ-جەتىلدى جانە ونى تالقىلاۋ قاجەت. اسىرەسە, ەگەر ساۋدا-ساتتىق وتپەسە, قارىز الۋشىلاردىڭ مۇلكىن 50%-دىق جەڭىلدىكپەن ساتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن نورماعا قاتىستى ماسەلە.
– بيىل قاڭتاردا مەملەكەت باسشىسى حالىققا 2016 جىلعا دەيىن بەرىلگەن ۆاليۋتالىق يپوتەكالىق قارىزدار ماسەلەسىن تۇپكىلىكتى شەشۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى. ەگەر 2016 جىلدان بەرى ەلىمىزدە ۆاليۋتامەن يپوتەكا بەرىلمەگەنىن ەسكەرسەك, ۇلتتىق بانكتىڭ قارجى نارىعى تاريحىنىڭ وسى بەتىن تولىعىمەن جابۋ مۇمكىندىگى بار عوي؟
– بيىل ناۋرىزدا باعدارلاماعا جەكە تۇلعالارعا 2016 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن ۆاليۋتامەن بەرىلگەن يپوتەكالىق قارىزداردى ۇلتتىق بانكتىڭ 2015 جىلعى 18 تامىزداعى, ياعني ءبىر اقش دوللارى ءۇشىن 188,35 تەڭگە بولاتىن باعاممەن قايتا قارجىلاندىرۋدى كوزدەيتىن تۇزەتۋلەر بەكىتىلدى. باعام ايىرماسىنىڭ 156 ملرد تەڭگە شاماسىنداعى سوماسى ۇلتتىق بانك قاراجاتىنىڭ ەسەبىنەن وتەلەتىن بولادى. ءوز كەزەگىندە, بانكتەر قارىز الۋشىلاردىڭ سىياقى, كوميسسيالار, تۇراقسىزدىق ايىبى بويىنشا 136 ملرد تەڭگەدەن اساتىن سوماداعى بەرەشەگىن كەشىرەدى. پرەزيدەنت اكىمشىلىگىمەن بىرلەسىپ اۋقىمدى تالدامالىق جۇمىس جۇرگىزدىك جانە پرەزيدەنتتىڭ بۇل تاپسىرماسىن ورىنداۋ شامامەن 22 مىڭ قارىز الۋشىنى قامتيدى دەگەن تۇجىرىمعا كەلدىك. ناتيجەسىندە باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاندا جەكە تۇلعالاردىڭ جىلجىمايتىن تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلگەن بارلىق ۆاليۋتالىق قارىزدارىنىڭ ماسەلەسى تولىق شەشىلەتىن بولادى.
– باعدارلاما قالاي ىسكە اسىرىلىپ جاتىر؟
– ءبىز قارىز الۋشىلار تاراپىنان دا, قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ تاراپىنان دا بەلسەندىلىكتىڭ تومەن ەكەنىن بايقاپ وتىرمىز. ءتۇرلى كوممۋنيكاتسيالىق ارنالار ارقىلى ۆاليۋتامەن يپوتەكا العانداردىڭ اعىمداعى جىلعى جەلتوقسانعا دەيىن ءوزىنىڭ قارىزىن تەڭگەگە اينالدىرۋ تۋرالى وتىنىشپەن بانككە بارۋ قاجەت ەكەندىگىن بىرنەشە رەت حابارلادىق. الايدا, 2018 جىلعى 1 قازانداعى جاعداي بويىنشا بانكتەر 28,4 ملرد تەڭگە سوماعا ۆاليۋتالىق يپوتەكالىق قارىزداردى قايتا قارجىلاندىرۋعا 3 460 ءوتىنىمدى ماقۇلدادى, 15,9 ملرد تەڭگە سوماعا 2 282 قارىز قايتا قارجىلاندىرىلدى. وقىرماندارعا باعدارلامانىڭ قولدانىلۋ مەرزىمى شەكتەۋلى ەكەنىن تاعى ءبىر ەسكەرتكىم كەلەدى. باعدارلاما مەرزىمى 2018 جىلعى 30 جەلتوقساندا اياقتالادى, بۇل رەتتە بانكتەر وتىنىمدەردى 2018 جىلعى 15 جەلتوقسانعا دەيىن قابىلدايدى. ءوزىنىڭ بورىشتىق جۇكتەمەسىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن وسىنداي جاقسى مۇمكىندىكتى پايدالانۋعا بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرمەن قانداي دا ءبىر ارەكەت جاساماعان ادامدار بولاشاقتا وزدەرىنەن باسقا ەشكىمدى كىنالاي المايدى.
– باسپانانى بانكتەن جالداپ الۋ ارقىلى ونى ساتىپ الۋ تەتىگى جايىندا ايتىپ بەرىڭىزشى.
– قايتا قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ارقىلى ءبىز باعدارلاماعا كىرمەي قالعان نەمەسە كىرگەنىمەن, بۇرىنعىسىنشا كرەديتتەرىن تولەي الماي وتىرعان كەيبىر قارىز الۋشىلاردىڭ تاۋەكەل توبىندا قالعانىن كوردىك. ءبىرىنشى كەزەكتە بۇل ءحاوت ساناتىنداعى قارىز الۋشىلارعا قاتىستى. ولارعا قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن ءبىز زاڭناماعا بانكتەردىڭ باسپانانى تولەم جاساۋعا قابىلەتسىز قارىز الۋشىلارعا جالعا بەرۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن تۇزەتۋلەر ەنگىزدىك. اڭگىمە يپوتەكا بويىنشا كەپىلگە سالىنىپ, كەيىن بانكتىڭ مەنشىگىنە وتكەن باسپانا جايىندا بولىپ وتىر. قازىرگى ۋاقىتتا ۇلتتىق بانك تۇرعىن ءۇيدى جالعا بەرۋ تەتىگىن ازىرلەۋدە. بۇل دا ازاماتتارعا قولداۋ كورسەتۋدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان قادام جانە ءوز باسپاناڭدى ساقتاپ قالۋداعى بىرەگەي مۇمكىندىك. مۇنداي وپتسيانى قانشا قارىز الۋشى پايدالانا الاتىندىعى تۋرالى ايتۋ قيىن.
قازىرگى كەزدە ازىرلەنىپ جاتقان جالعا بەرىلەتىن باسپانا تەتىگى, ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, پروبلەمالىق يپوتەكا الۋشىلار بويىنشا جۇمىستىڭ قورىتىندى كەزەڭى بولاتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. بانكتەردىڭ وسى ساناتتاعى كليەنتتەرىنىڭ پروبلەمالارىن شەشۋ ءۇشىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان شارالار قابىلداپ جاتىرمىز دەپ سانايمىن. جىبەرگەن قاتەنى جوندەۋگە ءبىر عانا مۇمكىندىك بەرىلەدى. بانكتەر مەن ازاماتتاردىڭ وزدەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ جوعارى بولۋى بولاشاقتا وسى نارىقتاعى جاڭا پروبلەمالاردىڭ تۋىنداۋى جولىنداعى نەگىزگى كەدەرگى بولۋى كەرەك. ولار مەملەكەتتىڭ كومەككە كەلە بەرمەيتىنىن تۇسىنۋگە ءتيىس. سونىمەن قاتار كرەديت الا وتىرىپ ادامدار ءبىرىنشى كەزەكتە اقشا قاراجاتىن قايتارۋ جونىندەگى جاۋاپكەرشىلىگىن تۇسىنۋگە ءتيىس. باسقارمامىزعا كەلىپ تۇسەتىن وتىنىشتەردىڭ كوپشىلىگى – قارىزدار بويىنشا العان مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋعا قابىلەتسىز ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرى.
– يپوتەكا الۋشىلاردىڭ بورىشتىق اۋىرتپالىعىن جەڭىلدەتەتىن باعدارلامالار حالىقتا بانك الدىنداعى بورىشتارىن تولەمەۋ مۇمكىندىگىنە قاتىستى نەگىزسىز كۇتۋلەر تۋىنداتادى دەپ قورىقپايسىز با؟
– دۇرىس ايتاسىز, قوعامدىق بىرلەستىكتەرمەن جۇمىس ىستەگەن كەزدە ءبىز ولاردىڭ بىرقاتارىندا ماسىلدىق كۇيدەگى ازاماتتار ساناتىنىڭ پايدا بولا باستاعانىن كوردىك. مىسالى, ولار قانداي دا ءبىر ەرەكشە تالاپتار, مىسالى, نەگىزگى بورىشتى تولىق ەسەپتەن شىعارۋ سياقتى شارتتاردى تالاپ ەتە باستادى. ءبىز مىندەتتەمەلەرى بويىنشا تولەيتىن قاراجاتتى ناقتى ىزدەپ جۇرگەن قارىز الۋشىلارمەن عانا جۇمىس ىستەيتىندىگىمىزدى اتاپ وتكىم كەلەدى. ءيا, قارىز الۋشىلار وزدەرىنىڭ مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋى ءۇشىن جاعداي جاساۋدىڭ بەلگىلى ءبىر تەتىكتەرىن ىزدەستىرىپ جاتىرمىز, بىراق بورىشتى تولىق ەسەپتەن شىعارۋ تۋرالى تالاپ قاراستىرىلىپ جاتقان جوق جانە قاراستىرىلمايدى دا. ەگەر قانداي دا ءبىر قوعام قايراتكەرلەرى ادامدارعا بورىشتاردىڭ تولىق كەشىرىلەتىندىگى جايلى ەرتەگى ايتىپ جۇرسە, وعان سەنبەڭىزدەر.
– قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ ونسىز دا باي اكتسيونەرلەرىنە كومەك بەرۋ ءۇشىن بيۋدجەت قاراجاتىن جۇمساپ, بانكتەرگە كومەك كورسەتكەنى ءۇشىن ۇلتتىق بانكتى كەيدە سىنعا الىپ جاتادى...
– ەگەر ءسىز بانك سەكتورىنىڭ قارجىلىق ورنىقتىلىعىن ارتتىرۋ باعدارلاماسى تۋرالى ايتىپ وتىرساڭىز, وندا ەگەر مەملەكەت كازكوممەرتسبانككە قولداۋ كورسەتپەگەن بولسا, نە بولار ەدى. 2,4 ترلن تەڭگە كولەمىندەگى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ارقاسىندا 4 ترلن تەڭگەدەن اساتىن سوماداعى حالىقتىڭ دەپوزيتتەرى, مەملەكەتتىك, كۆازيمەملەكەتتىك جانە جەكە كومپانيالاردىڭ اقشالاي قاراجاتى ساقتالدى. ۇلتتىق بانك وعان قولداۋ كورسەتپەسە, ناتيجەسى قيىنداۋ بولار ەدى. Bank RBK-مەن دە جاعداي سوعان ۇقساس, وندا سوماسى ازىراق, بىراق ايتارلىقتاي قوماقتى بولاتىن. وسىلايشا, قارجىلاي قالىپقا كەلتىرۋ باعدارلاماسى تۋرالى شەشىم ەڭ الدىمەن بانكتەردىڭ اكتسيونەرلەرىنە قولداۋ كورسەتكىمىز كەلگەندىكتەن ەمەس, قانشاما جەكە تۇلعالاردىڭ اقشاسىن قۇتقارۋعا نەگىزدەلدى. ەگەر وسى قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ بانكروتتىق تەتىگى ىسكە اسىرىلماسا, قاراپايىم ازاماتتار, كاسىپكەرلەر ءوز اقشالارىن جوعالتۋى مۇمكىن ەدى. قارجىلاي قولداۋ اكتسيونەرلەرى قارجى ينستيتۋتتارىن كاپيتالداندىرۋعا سوزبەن ەمەس, ناقتى ىسىمەن قاتىسۋعا دايىن بانكتەرگە عانا كورسەتىلەدى. ايتا كەتەتىن جايت, مەملەكەتتىڭ اقشاسى ولارعا قايتارىمدىلىق, مەرزىمدىلىك جانە تولەمدىلىك نەگىزىندە بەرىلەدى. سوندىقتان دا بۇل جەردە قايىرىمدىلىق تۋرالى ايتۋ مۇلدەم ورىنسىز.
– قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاي وتىرىپ, بانكتەردىڭ جەكە ادامدارمەن جۇمىس ىستەۋىن ىنتالاندىرماۋ تاۋەكەلى جوق پا؟
– قازىر ءبىز بانك سەكتورىنىڭ, راسىندا دا, قاتتى رەتتەلگەنىن كورىپ وتىرمىز. ءبىز بۇل جۇمىستى شەكسىز جالعاستىرا بەرۋىمىز, تۇتىنۋشىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن نارىقتان ودان ءارى رەتتەي بەرۋىمىز مۇمكىن. بىراق تۇتىنۋشىلار قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىندا جاڭا رەتتەۋ نورمالارىنىڭ قابىلدانۋى بانكتەردىڭ جەكە تۇلعالاردى كرەديتتەۋدى توقتاتۋىنا اكەپ سوعۋى مۇمكىن, ودان قارجى ينستيتۋتتارى دا, تۇتىنۋشىلار دا زيان شەگەدى. بۇعان جول بەرمەس ءۇشىن ءبىز بانكتەرگە ءوز كليەنتتەرىنىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ, سول ارقىلى مەنشىكتى جاۋاپكەرشىلىگىن كوتەرۋ جۇمىسىنا بەلسەندىرەك قاتىسۋدى ۇسىنامىز. ەگەر بانكتەر قىزمەت كورسەتۋ ساتىسىندا وزدەرىنىڭ الەۋەتتى قارىز الۋشىلارىنا بارلىق بولۋى مۇمكىن تاۋەكەلدەر تۋرالى تۇسىندىرگەندە, كرەديتتەر بويىنشا تولەم جۇرگىزبەۋ پروبلەمالارىنىڭ كوپشىلىگىنە جول بەرمەۋگە بولار ەدى. اشىق ءارى تۇسىنىكتى قارجىلىق ونىمدەر مەن قىزمەتتەردى قۇرۋ, قارجىلىق ساۋاتتىلىقتى جانە تيىسىنشە, تۇتىنۋشىلاردىڭ قارجى سەكتورىنا دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋ بولىگىندە قارجى ۇيىمدارىنىڭ الەۋمەتتىك تۇرعىدان جاۋاپتى بولۋىن قالىپتاستىرۋ حالىقتىڭ جالپى ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىن كوتەرەدى, ال بۇل تۇتاستاي العاندا قارجى سەكتورىن دامىتادى.
وسى پروبلەماعا كوڭىل ءبولۋ ءۇشىن سۇحبات الاڭدارىنىڭ ءبىرى بيىل 16 قاراشادا قارجىگەرلەر كونگرەسىنىڭ شەڭبەرىندە وتەتىن قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا ارنالعان سەسسيا بولادى. سوعان بايلانىستى قارجى ۇيىمدارىن پىكىرتالاسقا قاتىسۋعا شاقىرامىز.
بۇل رەتتە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىندا ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ قىزمەتىن جان-جاقتى رەتتەۋ قاجەت ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. كەيبىر ساقتاندىرۋ شارتتارىنىڭ تالاپتارى كوبىنە كۇردەلى ءارى تۇسىنىكسىز بولادى, بۇل كليەنتتى تولىق كولەمدە قورعاۋدى قامتاماسىز ەتپەيدى. سونىمەن بىرگە باعالى قاعازدار نارىعىنىڭ دامۋىن جانە تاراپتاردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسى قاعازسىز سالاعا اۋىسىپ جاتقان تسيفرلاندىرۋدى ەسكەرە وتىرىپ, ول سالاداعى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرىن مۇقيات قاراۋىمىز قاجەت. بۇل رەتتە نارىقتىڭ وسى سەكتورلارىنداعى رەتتەۋ كەزىندە قارجى سەكتورىنىڭ وكىلدەرى مەن ولاردىڭ كليەنتتەرى اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى جانە ديالوگتى رەتتەۋدەگى ءوزىمىزدىڭ باي تاجىريبەمىزدى پايدالانا الاتىنىمىز انىق.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
