وعان مەملەكەت كوپ قاراجات قۇيىپ جاتىر. ونىڭ ءتيىستى قايتارىمى بولۋعا ءتيىس ەدى, بىراق وكىنىشكە قاراي, ولاي بولماي وتىر» دەگەن بولاتىن. قازاقستان پرەزيدەنتى اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ بويىنشا بىرقاتار وزەكتى مىندەتتەردى العا قويدى. الايدا, ەلباسى تاپسىرعان مىندەتتەر اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى تاراپىنان ورىندالماي كەلەدى. اوك پروبلەمالارىن جەدەل شەشۋگە باعىتتالعان ساياسي جىگەردىڭ ىسكە اسۋىنا سالادا ءجيى اۋىساتىن باسشىلاردىڭ كەرىتارتپا كوزقاراستارى كەدەرگى بولۋدا.
اوك-كە قاتىستى ستاتيستيكاعا نازار اۋدارايىق. ەلىمىزدەگى جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار مەن شاعىن فەرمەرلىك قوجالىقتاردىڭ 90%-ى ۇساق شارۋاشىلىقتار. ولار تاۋار ونىمدەرىنىڭ 77-85%-ىن وندىرەدى. ونداعى وسىمدىك شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسى – 69%, مال شارۋاشىلىعىنا تيەسىلى بولىگى – 87%. اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارىن وندىرۋشىلەردىڭ تەك 30%-ى ەت, ءسۇت, جەمىس-جيدەك وڭدەۋمەن اينالىسادى.
جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار مەن شاعىن فەرمەرلىك قوجالىقتارعا ينۆەستيتسيا سالۋ ەكونوميكالىق نەگىزسىز بولعاندىقتان 403 قايتا وڭدەۋ كاسىپورىنى قۇرىلدى, قازىر ولار 20-40% كولەمىندە جۇكتەلگەن, سەبەبى شيكىزات جەتكىلىكسىز جانە ونىڭ ساپاسى تومەن. قازاقستانعا كەلگەن ينۆەستيتسيالار كولەمىنىڭ تەك 0,8%-ى اوك-كە سالىنادى.
بۇل رەتتە اۋىلدا ەڭبەك رەسۋرستارىن پايدالانۋ دەڭگەيى تومەن بولىپ قالۋدا. ماسەلەن, اۋىلدىق جەرلەردەگى 4 ملن تۇرعىننىڭ 500 مىڭى (12,5 %) جالدامالى جۇمىسپەن اينالىسادى. وزدەرىن جۇمىسپەن قامتىعانداردىڭ سانى 3,5 ملن. بۇل – ءىس جۇزىندە بيۋدجەتكە ۇلەس قوسپاي وتىرعان جۇمىسسىزدار.
ەلدىڭ اوك 2013-2017 جىلدار ارالىعىندا بەس جىل بويى دامۋ بويىنشا كەرى ناتيجە كورسەتىپ كەلەدى. ءونىمنىڭ كولەمىنە كوز جۇگىرتسەك, 2013 جىلى –10,7 ملرد اقش دوللارىن, 2014 جىلى – 9,6 ملرد, 2015 جىلى – 8,7 ملرد, 2016 جىلى – 6,2 ملرد, 2017 جىلى 5,6 ملرد اقش دوللارىن قۇراعان.
بۇگىنگى تاڭدا «اوك – يننوۆاتسيا» جوباسىن ازىرلەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە, ونى دامىتۋداعى پروبلەمالاردىڭ سەبەبى قازىرگى ەكستەنسيۆتىك دامۋدىڭ مەملەكەتتىك تەتىگى بولىپ وتىر. بۇل اگروونەركاسىپ كەشەنىنە كەدەرگى بولۋمەن قاتار, باسەكەلەستىك قابىلەتىن تومەندەتۋدە جانە قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرۋدە. ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, «اوك – يننوۆاتسيا» جوباسىن ازىرلەۋشىلەردىڭ ۇسىنىستارى قارالىپ, قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە تالقىلانۋعا ءتيىس.
الەمدىك دەڭگەيدەگى ماماندار تارتىلا وتىرىپ, ۇلتتىق اگروونەركاسىپ پالاتاسى ء(ۇاوپ) باستاماسىمەن جۇرگىزىلگەن جۇيەلى زەرتتەۋلەر بويىنشا ەلباسى تاراپىنان اوك الدىنا قويىلعان مىندەتتەر ۋاقتىلى ويلاستىرىلعان شارالار بولدى. بىراق بۇل ەلدىڭ ۇساق تاۋارلى ءوندىرىس جاعدايىندا شەشىلمەيدى. دۇنيەجۇزىلىك وزىق تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, ونىڭ تيىمدىلىگى ورتا جانە ءىرى اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىنەن 3-5 ەسەدەي تومەن. ۇساق تاۋارلى ءوندىرىس باسىم بولعاندىقتان اوك-كە سالىنعان قارجى قايتارىلماي, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردىڭ 80%-ى تولەمگە قابىلەتسىز بولماق.
ەلباسى: «قازاگرو» ۇبح» اق-تا سالىنعان قاراجات قۇمعا سىڭگەن سۋ سياقتى, ال باسشى كادرلار بەرەكەتسىزدىككە سالىنۋدا», دەپ ورىندى اتاپ كورسەتتى. سول سەبەپتى, اوك-ءتىڭ قازىرگى كادر الەۋەتىن قايتا توپتاستىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قۇرىلىمدارىن, سونىڭ ىشىندە, «قازاگرو» اق-ىن تۇپكىلىكتى جاڭارتۋ قاجەت دەپ سانايمىز. «قازاگرو» اق-تا ۇساق تاۋارلى جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار مەن شاعىن فەرمەرلىك قوجالىقتار قىزمەتىن قالدىرا وتىرىپ, ونى قايتا ۇيىمداستىرۋ, ءىرى جانە ورتا تاۋار وندىرۋشىلەرگە قاتىستى جۇمىستاردى «اوك – يننوۆاتسيا» جوباسىن ازىرلەۋشىلەردىڭ باسقارۋىنا بەرۋ ورىندى بولار ەدى.
قازاقستان ءۇشىن وتاندىق جانە الەمدىك مامانداردىڭ قاتىسۋىمەن ازىرلەنگەن اوك-ءتى جەدەل دامىتۋدىڭ نارىقتىق مودەلىن نەگىزگە الىپ, ورتا جانە ءىرى اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەرگە باسىمدىق بەرۋ, كوپ سالالى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ وزەكتى. «اوك – يننوۆاتسيا» جوباسىن ازىرلەۋشىلەردىڭ پىكىرلەرىن تولىق قولدايمىز. دەمەك, الەم ەكونوميكاسىنىڭ قۇبىلمالى جاعدايىندا جاڭا ساپالىق دامۋ دەڭگەيىنە كوشۋى ءۇشىن مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى نەگىزىندە اوك-ءتى جەدەل دامىتۋدىڭ ماتريتسالىق ينتەگراتسيالىق نارىقتىق ەكونوميكالىق ۇلگىسىن ىسكە اسىرۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە.
«اوك – يننوۆاتسيا» جوباسى تۋرالى سۇحباتىمدا («اوك – دامۋدىڭ ينتەنسيۆتى جولى», «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتى, №245, 22 جەلتوقسان, 2017ج.) بۇل تۋرالى وقىرمانداردى كەڭىنەن حاباردار ەتتىم, سونداي-اق اوك-ءتىڭ تومەنگى بۋىندارىنان قولداۋشىلاردىڭ وڭ پىكىرلەرىنە يە بولدىم. الايدا, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى تاراپىنان ۇسىنىستارىم قولداۋ تاپپادى. مۇمكىن بۇل اوك-ءتى جاڭارتۋ پروبلەمالارى پروتسەسىنىڭ ۇزاقتىعىمەن جانە مينيسترلىكتەگى لاۋازىمدى باسشىلاردىڭ قىزمەتتىك ورىندارىنان ايىرىلۋ قاۋپىمەن بايلانىستى بولۋى كەرەك.
«اوك – يننوۆاتسيا» جوباسىن ازىرلەۋشىلەر ناقتى قورىتىندىعا كەلدى: ەلدىڭ تابيعي, كليماتتىق جانە گەوگرافيالىق ەرەكشەلىگىن, تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ ءداستۇرلى داعدىسىن ەسكەرە وتىرىپ, اوك تۇبەگەيلى جاڭارتىلمايىنشا جانە ءارتاراپتاندىرىلمايىنشا ەلباسى العا قويعان مىندەتتەردى شەشۋ مۇمكىن ەمەس.
ءۇاوپ جانە «اوك – يننوۆاتسيا» جوباسىن ازىرلەۋشىلەر ءوز كەزەگىندە اگروونەركاسىپ كەشەنىن قۇرىلىمدىق جانە ءارتاراپتاندىرۋ تۇرعىسىنان جاڭارتۋ وتاندىق ەكونوميكانىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتىنىنە سەنىمدى. الەمدىك قوعامداستىق ەلدەرىندە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسى وزەكتى ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل وتە ماڭىزدى.
قازىرگى تاڭدا يمپورتتىڭ 40-90%-ىن قۇراپ وتىرعان قانت, سارى ماي جانە وسىمدىك مايىن, جەمىس-كوكونىس كونسەرۆىلەرىن, شۇجىق ونىمدەرىن, ەت, قۇس ەتىن قازاقستان نارىعىمەن قاتار, ەكسپورتقا دا شىعارۋعا بولادى. ونى كووپەراتيۆتىك, وندىرىستىك, ينفراقۇرىلىمدىق ءىرى تاۋارلى وبلىستىق اگروكلاستەرلەر, ورتا تاۋارلى اۋداندىق اگروكەشەندەر جانە اگروقالاشىقتار نەگىزىندە يننوۆاتسيالىق كوپ سالالى اوك قۇرا وتىرىپ, «اوك – يننوۆاتسيا» جوباسىن كەشەندى, جۇيەلى ىسكە اسىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرۋعا بولادى.
مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى نەگىزىندە شامامەن 20,2 ملرد اقش دوللارى قارجى سىيىمدىلىعىمەن جانە 10% مەملەكەتتىك قاتىسۋ ۇلەسىمەن 12 جىل ىشىندە «اوك – يننوۆاتسيا» جوباسىن ىسكە اسىرۋعا بولادى. بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋداعى ورتاشا جىلدىق شىعىندار اوك-ءتى جىلدىق مەملەكەتتىك سۋبسيديالاۋ كولەمىمەن شامالاس. بۇل اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ءىجو-دەگى ورتاشا 4,5%-عا جۋىق ۇلەسىمەن العاندا, قازاقستاننىڭ ءىجو-ءنىڭ 1%-ىن قۇرايدى.
جوبا اۆتورلارىنىڭ ادىستەمەلىك-كونسۋلتاتيۆتىك قاتىسۋىمەن «اوك – يننوۆاتسيا» جوباسىن كەشەندى جانە جۇيەلى تۇردە ىسكە اسىرۋدىڭ بەرەرى مول. اتاپ ايتار بولساق, بۇل قىسقا ۋاقىتتا جوعارى ءتيىمدى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق اگرووندىرىستەر نەگىزىندە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە ەلىمىزدە اوك-ءتىڭ جوعارى ەكسپورتتىق الەۋەتىن قامتاماسىز ەتۋگە جول اشادى. سونىمەن قاتار ءىرى جانە ورتا تاۋارلى اگرووندىرىستەر نەگىزىندە اوك-ءتى جەدەل دامىتۋدىڭ نارىقتىق ۇلگىسىنە كوشىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
وبلىستىق اگروكلاستەرلەر جانە اۋداندىق اگروكەشەندەر ەڭ الدىمەن يسلام ەلدەرىنەن تارتىلاتىن كاپيتالدىڭ جوعارى تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. ەكىنشىدەن, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە جۇمىسپەن قامتىلۋىنا جانە ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا قول جەتكىزەمىز. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, زاماناۋي اگروتەحنولوگيالاردى جانە يننوۆاتسيالىق تەحنيكالىق قۇرالداردى پايدالانۋ نەگىزىندە جوعارى ەڭبەك تيىمدىلىگى ۇلعايادى. تورتىنشىدەن, حالىقتىڭ 40%-دان استامىن قۇرايتىن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىس دەڭگەيى مەن ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ نەگىزى – جوعارى ەڭبەكاقىنى قامتاماسىز ەتەدى.
مەملەكەتتىك ەلەۋلى قوعامدىق باستاما بولىپ تابىلاتىن «اوك – يننوۆاتسيا» جوباسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ۇسىنىستار قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە قولداۋعا يە بولعان جانە پرەزيدەنتتىڭ ءتيىستى جارلىعى شىققان جاعدايدا قايتا قۇرىلاتىن «قازاگروونەركاسىپ» ۇلتتىق باسقارۋ حولدينگى» اق باستاما كوتەرۋشىلەرىنىڭ باسقارۋىمەن اقمولا جانە الماتى وبلىستارىندا وسى جوبانى قاناتقاقتى رەجىمدە جۇزەگە اسىرۋعا دايىن.
ءبىزدىڭ كامىل سەنىمىمىز بويىنشا, ۇسىنىلىپ وتىرعان نارىقتىق جوبا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جان-جاقتى قولداپ وتىرعان اوك-ءتى دامىتۋدىڭ قازىرگى مەملەكەتتىك ۇلگىسىمەن باسەكەلەس بولعاندىقتان, اوك-ءتى دامىتۋدىڭ يننوۆاتسيالىق نارىقتىق ۇلگىسىن ىسكە اسىرۋدى سالالىق مينيسترلىككە تاپسىرۋ ءوز جەمىسىن بەرمەيدى.
جوبا اۆتورلارى مەن ازىرلەۋشىلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيالار قۇرىلا وتىرىپ, اوك-ءتى دامىتۋدىڭ نارىقتىق ۇلگىسىنە جەدەل كوشۋ ماقساتىندا ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمشارتتار جاساۋ جانە «اوك – يننوۆاتسيا» جوباسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىن مەملەكەتتىك قولداۋ جانە ۇيلەستىرۋ جونىندە ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىن ۇلتتىق دەڭگەيدە وكىلەتتى ورگان ەتىپ تاعايىنداۋ, ال بۇل جوبانى ىسكە اسىرۋداعى وڭىرلىك ۇيلەستىرۋدى وبلىستىق اكىمدىكتەرگە جۇكتەۋ ۇسىنىلىپ وتىر.
سونىمەن قاتار ۇلتتىق اگروونەركاسىپ پالاتاسى 2018 جىلعى قاراشادا «اوك – يننوۆاتسيا» جوباسى اۆتورلارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن «اگرو – ەكو» ۇلتتىق اگروونەركاسىپ فورۋمى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى, «نۇر وتان» پارتياسى تاراپىنان قولداۋعا يە بولعانى تۋرالى حاباردار ەتەدى.
اگروفورۋمعا ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى, ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ باسشىلارى, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى, قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى, «جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋى» ۇلتتىق باسقارۋ حولدينگىنىڭ باسشىلارى, پارلامەنت سەناتى مەن ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ وكىلدەرى, «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى» اق, ايماقتىق باسقارۋ ورگاندارىنىڭ جانە قازاقستانداعى قوعامدىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارى, سونداي-اق ۇلتتىق جانە شەتەلدىك اگروونەركاسىپتىك عىلىمي مەكەمەلەر جانە اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەر شاقىرىلدى.
قاجىمقان ءماسىموۆ,
ۇلتتىق اگروونەركاسىپ پالاتاسىنىڭ پرەزيدەنتى
