– اراپ ءسىلام ۇلى, زىريان قالاسى مەن اۋدانىنىڭ التاي دەپ وزگەرتىلۋىن ۋاقىت تالابىنان تۋعان تولعاعى جەتكەن ماسەلە دەپ قابىلداعان بولارسىز؟
– زىريان قالاسى مەن اۋدانىنىڭ التاي دەپ وزگەرتىلگەنى تۋرالى جاقسى جاڭالىقتى ەستىگەندە وسى وڭىردە عانا ەمەس, جالپى قازاق ەلىندە بوركىن اسپانعا اتپاعان ادام كەمدە-كەم شىعار؟! قۋانىشىمىز قوينىمىزعا سىيماعانى انىق. جەردىڭ اتاۋى, سۋدىڭ اتاۋى, ەلدىڭ اتاۋى دەگەن ۇلكەن ماڭىزى بار ماسەلە. بۇل جاي اتاۋ عانا ەمەس. ول حالىقتىڭ وتكەن تاريحى, ونىڭ مىنەزى, سالت-ساناسى ءارى قازاق اتتى قالاي بولسا سولاي قويا سالماعان. سول جەردىڭ ءوزىنىڭ قاسيەتىنە, ەرەكشەلىگىنە قاراي ءدال تاۋىپ اتاعان. شاعىل بويى, سەمەيتاۋ دەيدى وسى جەردەگى شىعابەرىستى. شاعىلىڭىز جينالىپ جاتقان قۇم. ودان ءارى قاراي سەمەيتاۋ. وسى سەمەيتاۋىڭ دا, شاعىلىڭ دا بىرنەشە عاسىر بۇرىن قويىلعان اتاۋلار ەكەنى انىق. ونى وزگەرتۋدىڭ, باسقاشا جاساۋدىڭ قاجەتى جوق.
ال زىرياننىڭ جاعدايى باسقا. التاي – ءتورت مەملەكەتكە ورتاق تاۋ. شىعىسىندا قىتاي, سولتۇستىك-شىعىسىنا قاراي موڭعوليا, باتىسىنا قاراي رەسەي, بەر جاعىندا قازاقستان جاتىر. اركىم مەنشىكتەنەدى. قازاقستاندىقتار «التاي بىزدىكى» دەيمىز, رەسەي «بىزدىكى» دەيدى, موڭعوليا مەن قىتاي «بىزدىكى» دەيدى. بۇعان ەشكىمنىڭ دە تالاسى جوق شىعار. كۇنى بۇگىنگە دەيىن سولاي ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتىرمىز. قازاقستاندا تاريحي ادىلەتتىلىك ورناپ, ءتول اتاۋلاردى قايتارۋ ءىسى مىقتاپ قولعا الىنعانى قۋانتادى ءبىزدى. زىرياندى حالىقتىڭ التاي دەپ اتايىق دەگەن ۇسىنىسىنىڭ ءوزى كوڭىلگە جىلىلىق بەرەرى كۇمانسىز. ويتكەنى التاي قاي حالىقتىڭ بولسا دا جۇرەگىنە وتە جاقىن. التايدى ماعجان جۇماباەۆ تا, يسا بايزاقوۆ تا جىرىنا, انىنە قوسقان. بۇل دا تەگىن ەمەس. التايدىڭ تابيعاتى, ونىڭ تازالىعى ادامدى تارتىپ, وزىنە قاراي جاقىنداتىپ تۇرادى. وندا قانشاما كەرەمەت جەرلەر بار ارالاپ كورسەڭىز. عاجايىپ ءبىر وازيس سياقتى. قازاقستاننىڭ شۆەيتسارياسى وسى التاي ما دەگەن دە ويدا قالامىن.
التايدىڭ قوينى-قونىشى تولعان ەڭ الدىمەن رۋحاني بايلىق. كوپتەگەن تۇلعالى ازاماتتاردى ومىرگە اكەلدى. التاي – تەك رۋحاني ەمەس, ۇلكەن ماتەريالدىق بايلىقتىڭ دا ورتاسى. التىن, كۇمىس, ءتۇستى مەتالدار – بارلىعى وسى التايدىڭ قويناۋىنان شىعىپ جاتىر. ەندەشە التاي ءار حالىققا, ونىڭ ىشىندە تۇركىلەرگە, تاراتىپ ايتساق, قازاقتىڭ جۇرەگىنە تىم جاقىن. مەن زىريان اۋداندىق قوعامدىق جانە ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى ەللا گەيگەردىڭ: «التاي» دەيتىن الەمدىك برەندتى ەكونوميكامىزدىڭ دامۋىنا پايدالانباۋ كۇنا دەر ەدىم. وسى قالانىڭ وركەندەۋىنە ۇلەس قوسىپ, ءوندىرىس قازانىندا قۇرىشتاي قايناعان اعا بۋىن بۇل وزگەرىستى قۇپتايتىنىن مالىمدەگىم كەلەدى», دەگەن بايىپتى بايلامىن تولقىنىسپەن, تەبىرەنىسپەن قابىلدادىم.
ءيا, تاريحي شىندىق قالپىنا كەلۋگە ءتيىستى جانە التاي سىقىلدى ۇلى تاۋدى ۇلىقتاۋعا ء تيىستىمىز! ونى ۇلىقتاماساق, قالاي رۋحاني جاڭعىرامىز؟ قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىن الىپ, ەتەك-جەڭىن جيناي باستاعانىنا شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت ءوتتى. وتكەنىمىزدى قادىرلەۋگە, سالت-ءداستۇرىمىزدى ايالاۋعا, الىس-جاقىن عاسىرلاردا سىرتقى ىقپالدىڭ سالدارىنان جوعالعان جانە كومەسكىلەنگەن رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى قايتارۋعا مۇمكىندىك تۋدى. كوزدەن عايىپ بولا باستاعان مۇرالارىمىزدى جاڭعىرتۋ ايرىقشا ماڭىزدى ەكەندىگىن باعامداۋ دا ەل ەرتەڭى ءۇشىن قاجەت. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باياندىلىعى دا ۇلتىمىزدىڭ تانىم-تۇسىنىگىنىڭ تەرەڭدىلىگىنە بايلانىستى.
كەمەڭگەر جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ: ء«بىزدىڭ قازاق – جەر اتىن, تاۋ اتىن ءاماندا سول ورتانىڭ سىر-سيپاتىنا قاراي قويا بىلگەن جۇرت. قايدا, قانداي ءبىر ولكەگە بارساڭ دا جەر, سۋ, جاپان تۇزدە كەزدەسكەن كىشكەنە بۇلاق اتىنىڭ وزىندە قانشاما ءمان-ماعىنا, شەشىلمەگەن قۇپيا-سىر جاتادى», دەگەن تەبىرەنىسكە تولى ءسوزى جەر مەن ەلدىڭ كيەلىلىگىن اڭداتقانداي.
ەلدى مەكەن, كوشە اتتارىن وزگەرتۋ – ناۋقاندىق شارۋا ەمەس. ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا اتاپ كورسەتكەندەي, بۇل – ۇلتتى اسقاقتاتۋعا, ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان اسا ماڭىزدى شارا, ەلدىڭ بىرلىگى مەن ۇلتتىڭ مەنتاليتەتىنىڭ تامىرلانا تۇسۋىنە باستايتىن جول. ال زىرياننىڭ ورنىنا بۇتىندەي تۇركى جۇرتى ءۇشىن قاسيەتتى جەر, كيەلى مەكەن التاي اتاۋىنىڭ بەرىلۋى كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندە جۇرگەندى ءدوپ باستى دەپ بىلەمىن.
التاي – تۇتاس تۇركىنىڭ التىن بەسىگى, تۇركى رۋحانياتىنىڭ ۇيىتقىسى. وسى التاي بويىندا تۇركى بابالارىمىزدىڭ العاشقى مەملەكەتى – تۇركى قاعاناتى قۇرىلدى. التاي بويىندا كونە تۇركى جازۋلارى قالىپتاستى. «تولعان ەل تاريحىن تاسپەن جازادى, توزعان ەل تاريحىن جاسپەن جازادى» دەگەن ءتامسىلدىڭ تاريحى ەرتەدە جاتقانىن وسىلاردان اڭعارۋعا بولادى. دەمەك, التاي – بارشا الاش بالاسىنىڭ اتا قونىسى.
ەندەشە التاي تاريحي اتاۋىنىڭ كەنشىلەر ەلدى مەكەنىنە بەرىلۋى – تەك قانا قولداۋدى قاجەتسىنەتىن شەشىم.
– الداعى جوسپارلارىڭىز تۋرالى ايتا كەتسەڭىز.
– جوسپار كوپ. 52 جىل ۇستازدىق ەتىپ كەلە جاتىرمىن. باستى مىندەتىم – جاستارعا دۇرىس ءبىلىم مەن ءتالىم-تاربيە بەرۋ. وعان قوسا, بىزدە اباي ينستيتۋتى اشىلعان, شاكارىم ورتالىعى بار. سونىڭ اياسىندا قوماقتى جوبالاردىڭ جەتەكشىسىمىن, ءارى قاراي جالعاستىرا بەرەمىز دەپ ويلايمىن. الاشتىڭ 100 جىلدىعىنا وراي, ءتورت تومدىق «الاش» اتتى كىتاپ شىعاردىق. بۇل ۇجىم بولىپ كوز مايىمىزدى تاۋىسىپ جاساعان, ۋاقىتىمىزدى كەتىرگەن جوبامىز ەدى. كوپشىلىككە ۇنادى. جاقىندا شاكارىمنىڭ 160 جىلدىعىنا بايلانىستى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتەدى. ءبىز ۇلكەن ىستەردىڭ تۇساۋكەسەرىن جاساعالى جاتىرمىز. بىرەۋى – شاكارىمنىڭ بۇرىنعى كىتاپتارىن فاكسيميلدىك نۇسقادا شىعارۋ. ءوزى قالاي ارابشا باسۋلى تۇر, جانىنا سولاي قازاق الىپبيىنە كوشكەن ءتۇرىن جاسايمىز. ەگەر بۇل قۇپتالىپ جاتسا, ونى لاتىن قارپىمەن تەرىپ قايتا شىعارامىز. سول جەتى كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىن جاسايمىز. ء«ۇش انىق» كىتابى جوندەلۋدە. ول دا ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان اتقارىلىپ جاتقان شارۋالاردىڭ ءبىرى. كىتاپ اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلۋدا. ابايدىڭ ۇرپاقتارى, شاكارىمنىڭ ۇرپاقتارى تۋرالى سۋرەتتەردىڭ البومىن جاساپ, دايىنداپ قويدىق.
جاقىندا عانا شاكارىمنىڭ ەكى تومدىق شىعارمالار جيناعى «اباي الەمى» سەرياسىمەن وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆتىڭ تىكەلەي كومەگىمەن شىقتى. بۇل ماسەلەنى دە ءارى قاراي جەتىلدىرە بەرەمىز. جيناققا ەنبەي قالعان شىعارمالار بار, سولاردى دايىندايمىز. بۇدان سوڭ ابايدىڭ 175 جىلدىعى كەلە جاتىر. بۇعان بايلانىستى ارنايى قوماقتى ىستەردى اباي مۇراجايىمەن بىرگە وتكىزەمىز دەگەن ويدامىز. اتقارار شارۋا كوپ. وسىنىڭ بارلىعى جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋ ءۇشىن كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن جىبەك سەرعازى
شىعىس قازاقستان وبلىسى
