مەملەكەت قولداۋىنىڭ ناتيجەسىندە ءبىراز شارۋالار جەڭىلدەتىلگەن نەسيە الىپ, بەلسەنە جۇمىس اتقارىپ كەلەدى. شارۋالارعا مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديا بەرىلىپ, وسىمدىكتى كۇتىپ-باپتاۋعا دەيىن مۇمكىندىك جاسالىپ وتىر. ەلباسىنىڭ جاڭا جولداۋى دا ەلىمىزدە اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ الەۋەتىن تولىق ىسكە اسىرۋعا جول اشۋدا.
وڭىردە قانت قىزىلشاسىن قابىلدايتىن ەكى زاۋىت بار. ونىڭ ءبىرى تاراز قالاسىندا بولسا, ەكىنشىسى مەركى اۋدانىندا ورنالاسقان. جامبىلدىق ديقاندار بيىل 150 مىڭ توننا قانت قىزىلشاسىن الۋعا نيەتتى. وتكەن جىلعىدان ەكى ەسە ءونىم الۋعا تالپىنعان ديقاندارعا وبلىس تاراپىنان دا ۇلكەن كومەك بار. ماسەلەن, ءبىر كيلوگرامم قانت قىزىلشاسىنا زاۋىت 8 تەڭگەدەن تولەسە, مەملەكەت 12 تەڭگەدەن سۋبسيديا تولەيدى. سوندا شارۋالار ءۇشىن ءبىر كيلوگرامم ءتاتتى ءتۇبىردىڭ قۇنى 20 تەڭگەدەن اينالىپ وتىر دەگەن ءسوز.
قانت قىزىلشاسىنىڭ بيىلعى قارقىنىن ءوز كوزىمىزبەن كورۋ ماقساتىندا مەركى اۋدانىنا ارنايى بارىپ, وڭىردەگى ىرگەلى شارۋاشىلىقتىڭ ءبىرى «سىپاتاي باتىر» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستىق. سەرىكتەستىك باسشىسى قانات شايحيەۆتى دا القاپ باسىنان جولىقتىردىق. اۋەلى سەرىكتەستىك 1 گەكتار جەردەن 250 تسەنتنەر ءتاتتى ءتۇبىر الۋدى ماقسات ەتىپتى. ۋاقىت وتە كەلە, باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋعا دەن قويعان شارۋاشىلىق مۇنىمەن توقتامايدى. «كەيىن بىلگەنىمدەي, كورشى قىرعىز اعايىندار 1 گەكتار جەردەن 800 تسەنتنەر قانت قىزىلشاسىنىڭ ءونىمىن الادى ەكەن. تاعى بىردە العاش رەت مەملەكەتتىك دەلەگاتسيا قۇرامىندا قىتاي مەملەكەتىنە بارعانىمدا, ولاردىڭ دا ءار گەكتاردان 1000 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ وتىرعانىن كوردىم. تۇركيا مەملەكەتىندە بولعانىمدا دا وسى كورسەتكىشكە كۋا بولدىم», دەيدى ق.شايحيەۆ.
ءسويتىپ القاپقا ەرتە كوكتەمدە گەرمانيا مەن فرانتسيا مەملەكەتىنەن اكەلىنگەن «كۆس», «تيسسەرين» جانە «ەيدەر» سۇرىپتى جوعارى ءونىمدى تۇقىمدار سەبىلەدى. سونىمەن قاتار ءتاتتى ءتۇبىر ءونىمىن ۇلعايتۋدى كوزدەپ, جۇمىس ۇدەرىسىن تولىق اۆتوماتتاندىرۋ ماقساتىندا وتكەن جىلى 30 ميلليون تەڭگەگە 11 تەحنيكا ساتىپ الادى. ناتيجەسىندە «سىپاتاي باتىر» سەرىكتەستىگى ءبىر القاپتان 850 تسەنتنەر ونىمگە قول جەتكىزەدى. تۇقىمدى تەحنولوگيالىق دالدىكپەن سەبۋدى مەڭگەرگەن شارۋاشىلىق توراعاسى بيىل ەشقانداي ماسەلەنىڭ جوق ەكەنىن ايتتى. «وتكەن جىلى فرانتسياعا بارىپ, ولاردىڭ مىڭداعان گەكتار جەرگە قانت قىزىلشاسىن ەگەتىنىن كوردىم. ولاردا قول جۇمىسى جوق. سولاردان گەربيتسيد ساتىپ الدىق. ەكى اگرونومى بىزگە كەلىپ, تاجىريبەلەرىمەن ءبولىستى. ال بىزدە كىشكەنە بولسا دا قول جۇمىسى بار. جىل باسىندا 30 ادامدى جۇمىسقا قابىلداعانبىز, سول كىسىلەر ءالى دە جۇمىس ىستەيدى», دەيدى ق.شايحيەۆ.
جامبىل وبلىسىنىڭ جەر جاعدايى دا, كليماتى دا ءتاتتى ءتۇبىر وسىرۋگە وتە قولايلى. مەركى قانت زاۋىتى جىلىنا 400 مىڭ توننا ءتاتتى ءتۇبىر ءونىمىن قابىلداي الادى. «سىپاتاي باتىر» سەرىكتەستىگى بيىل 300 گەكتار جەرگە قانت قىزىلشاسىن ەگىپتى. ءونىم ءتۇسىمى جامان بولمايدى دەگەن ءۇمىت بار. ەندىگى جوسپار بيىلدىققا 20-25 مىڭ توننا بولىپ وتىر ەكەن. قازىردىڭ وزىندە مەركى قانت زاۋىتىنا 20 مىڭ توننا ءتاتتى ءتۇبىر وتكىزىلگەن. «بۇگىندە شارۋالار ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كوپ. وبلىس, اۋدان باسشىلارى دا ءتيىستى كومەگىن بەرۋدە. ماسەلەن, مەن مەملەكەتتەن ەكى پايىزبەن 70 ميلليون تەڭگە الدىم. ەكى پايىز دەگەن وتە ارزان. ناتيجەسىندە گەرمانيا مەملەكەتىنەن ءتاتتى ءتۇبىر جينايتىن تەحنيكا ساتىپ الدىق. بۇل تەحنيكا ءبىر كۇندە 800 توننا قانت قىزىلشاسىن تيەپ بەرەدى. قۋاتى 400 گەكتار جەردى قازۋعا دەيىن جەتەدى. وسىنداي مۇمكىندىك بار كەزدە جۇمىستى جانداندىرا بەرۋ كەرەك. جالپى, ءتاتتى ءتۇبىر ونىمىنەن پايدا وتە مول. ماسەلەن, بۇل ماقساتقا 50 ميلليون تەڭگە سالىپ, 200 ميلليون تەڭگە الۋعا بولادى», دەگەن ق.شايحيەۆ كەلەشەكتە ءار گەكتاردىڭ ونىمدىلىگىن 1100-1200 تسەنتنەرگە دەيىن جەتكىزۋگە بولاتىنىن ايتادى.
وتكەن جىلى كومپانيا كۇشىمەن مەركى اۋدانى, سۇرات اۋىلىنداعى «سىپاتاي باتىر» سەرىكتەستىگىنىڭ 12 گەكتار قانت قىزىلشاسى القابىنا ازوت, فوسفور جانە كاليدەن تۇراتىن نيتروامموفوس ءسىڭىرىلىپ, دالالىق تاجىريبە جۇرگىزىلگەن ەكەن. ناتيجەسىندە اتالعان سەرىكتەستىك ءار گەكتاردان 800 تسەنتنەر قانت قىزىلشاسىن الۋعا قول جەتكىزگەن. بۇگىنگى تاڭدا ءار گەكتاردان 1000 تسەنتنەردەن ءونىم جينالۋدا.
بيىلعى كۇن رايى دا شارۋالارعا قولايلى. كۇز مەزگىلىندە جاۋىن-شاشىن دا از بولىپ, تابيعاتتىڭ ءوزى ولارعا قاراسىپ تۇرعانداي. بۇگىندە ءتاتتى ءتۇبىر وندىرۋشىلەرگە وبلىس تاراپىنان دا قولداۋ از ەمەس. «قازىر ءار تونناسىنا 12 مىڭ تەڭگەدەن تولەنىپ وتىر. وبلىستا قانت قىزىلشاسىنىڭ اۋماعى جىل وتكەن سايىن ۇلعايىپ كەلەدى. الداعى ۋاقىتتا ەت, ءسۇت ءوندىرۋ باعىتتارىنداعى سياقتى قانت قىزىلشاسىن دامىتۋ جولىندا جۇمىس اتقاراتىن بىرنەشە ءىرىلى-ۇساقتى قوجالىقتاردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن قاۋىمداستىق قۇرۋ جوسپاردا بار. وسىنداي قۇرىلىم ارقىلى شارۋالار قانت قىزىلشاسىنىڭ تۇقىمىن ەشبىر دەلدالسىز, باستاپقى باعاسىمەن ساتىپ الاتىن بولادى. بۇل باستاما دا جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ جۇمىسىن ەداۋىر جەڭىلدەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى», دەيدى جامبىل وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى مادەن مۇساەۆ.
كۇز مەزگىلىنىڭ دە جۋان ورتاسى بولىپ, ءتاتتى ءتۇبىردىڭ جينالۋ ناۋقانى اياقتالۋعا تاياۋ. وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا وڭىردە قانت قىزىلشاسىن ەگۋ قارقىن الىپ كەلەدى. تاجىريبە الماسۋ ماقساتىندا اقش-قا كەتىپ بارا جاتقان قانات شايحيەۆ وندىرىسكە وزىق تەحنولوگيانى كەڭىنەن ەنگىزۋ جانە اگروتەحنيكالىق شارالاردى قاتاڭ ساقتاۋ ارقىلى مول ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە بولاتىنىن ايتتى. ەلباسى ايتقان باسەكەگە قابىلەتتىلىك دەگەن – وسى.
مەملەكەت قولداۋىنىڭ ناتيجەسىندە ءبىراز شارۋالار جەڭىلدەتىلگەن نەسيە الىپ, بەلسەنە جۇمىس اتقارىپ كەلەدى. شارۋالارعا مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديا بەرىلىپ, وسىمدىكتى كۇتىپ-باپتاۋعا دەيىن مۇمكىندىك جاسالىپ وتىر. ەلباسىنىڭ جاڭا جولداۋى دا ەلىمىزدە اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ الەۋەتىن تولىق ىسكە اسىرۋعا جول اشۋدا.
وڭىردە قانت قىزىلشاسىن قابىلدايتىن ەكى زاۋىت بار. ونىڭ ءبىرى تاراز قالاسىندا بولسا, ەكىنشىسى مەركى اۋدانىندا ورنالاسقان. جامبىلدىق ديقاندار بيىل 150 مىڭ توننا قانت قىزىلشاسىن الۋعا نيەتتى. وتكەن جىلعىدان ەكى ەسە ءونىم الۋعا تالپىنعان ديقاندارعا وبلىس تاراپىنان دا ۇلكەن كومەك بار. ماسەلەن, ءبىر كيلوگرامم قانت قىزىلشاسىنا زاۋىت 8 تەڭگەدەن تولەسە, مەملەكەت 12 تەڭگەدەن سۋبسيديا تولەيدى. سوندا شارۋالار ءۇشىن ءبىر كيلوگرامم ءتاتتى ءتۇبىردىڭ قۇنى 20 تەڭگەدەن اينالىپ وتىر دەگەن ءسوز.
قانت قىزىلشاسىنىڭ بيىلعى قارقىنىن ءوز كوزىمىزبەن كورۋ ماقساتىندا مەركى اۋدانىنا ارنايى بارىپ, وڭىردەگى ىرگەلى شارۋاشىلىقتىڭ ءبىرى «سىپاتاي باتىر» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستىق. سەرىكتەستىك باسشىسى قانات شايحيەۆتى دا القاپ باسىنان جولىقتىردىق. اۋەلى سەرىكتەستىك 1 گەكتار جەردەن 250 تسەنتنەر ءتاتتى ءتۇبىر الۋدى ماقسات ەتىپتى. ۋاقىت وتە كەلە, باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋعا دەن قويعان شارۋاشىلىق مۇنىمەن توقتامايدى. «كەيىن بىلگەنىمدەي, كورشى قىرعىز اعايىندار 1 گەكتار جەردەن 800 تسەنتنەر قانت قىزىلشاسىنىڭ ءونىمىن الادى ەكەن. تاعى بىردە العاش رەت مەملەكەتتىك دەلەگاتسيا قۇرامىندا قىتاي مەملەكەتىنە بارعانىمدا, ولاردىڭ دا ءار گەكتاردان 1000 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ وتىرعانىن كوردىم. تۇركيا مەملەكەتىندە بولعانىمدا دا وسى كورسەتكىشكە كۋا بولدىم», دەيدى ق.شايحيەۆ.
ءسويتىپ القاپقا ەرتە كوكتەمدە گەرمانيا مەن فرانتسيا مەملەكەتىنەن اكەلىنگەن «كۆس», «تيسسەرين» جانە «ەيدەر» سۇرىپتى جوعارى ءونىمدى تۇقىمدار سەبىلەدى. سونىمەن قاتار ءتاتتى ءتۇبىر ءونىمىن ۇلعايتۋدى كوزدەپ, جۇمىس ۇدەرىسىن تولىق اۆتوماتتاندىرۋ ماقساتىندا وتكەن جىلى 30 ميلليون تەڭگەگە 11 تەحنيكا ساتىپ الادى. ناتيجەسىندە «سىپاتاي باتىر» سەرىكتەستىگى ءبىر القاپتان 850 تسەنتنەر ونىمگە قول جەتكىزەدى. تۇقىمدى تەحنولوگيالىق دالدىكپەن سەبۋدى مەڭگەرگەن شارۋاشىلىق توراعاسى بيىل ەشقانداي ماسەلەنىڭ جوق ەكەنىن ايتتى. «وتكەن جىلى فرانتسياعا بارىپ, ولاردىڭ مىڭداعان گەكتار جەرگە قانت قىزىلشاسىن ەگەتىنىن كوردىم. ولاردا قول جۇمىسى جوق. سولاردان گەربيتسيد ساتىپ الدىق. ەكى اگرونومى بىزگە كەلىپ, تاجىريبەلەرىمەن ءبولىستى. ال بىزدە كىشكەنە بولسا دا قول جۇمىسى بار. جىل باسىندا 30 ادامدى جۇمىسقا قابىلداعانبىز, سول كىسىلەر ءالى دە جۇمىس ىستەيدى», دەيدى ق.شايحيەۆ.
جامبىل وبلىسىنىڭ جەر جاعدايى دا, كليماتى دا ءتاتتى ءتۇبىر وسىرۋگە وتە قولايلى. مەركى قانت زاۋىتى جىلىنا 400 مىڭ توننا ءتاتتى ءتۇبىر ءونىمىن قابىلداي الادى. «سىپاتاي باتىر» سەرىكتەستىگى بيىل 300 گەكتار جەرگە قانت قىزىلشاسىن ەگىپتى. ءونىم ءتۇسىمى جامان بولمايدى دەگەن ءۇمىت بار. ەندىگى جوسپار بيىلدىققا 20-25 مىڭ توننا بولىپ وتىر ەكەن. قازىردىڭ وزىندە مەركى قانت زاۋىتىنا 20 مىڭ توننا ءتاتتى ءتۇبىر وتكىزىلگەن. «بۇگىندە شارۋالار ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كوپ. وبلىس, اۋدان باسشىلارى دا ءتيىستى كومەگىن بەرۋدە. ماسەلەن, مەن مەملەكەتتەن ەكى پايىزبەن 70 ميلليون تەڭگە الدىم. ەكى پايىز دەگەن وتە ارزان. ناتيجەسىندە گەرمانيا مەملەكەتىنەن ءتاتتى ءتۇبىر جينايتىن تەحنيكا ساتىپ الدىق. بۇل تەحنيكا ءبىر كۇندە 800 توننا قانت قىزىلشاسىن تيەپ بەرەدى. قۋاتى 400 گەكتار جەردى قازۋعا دەيىن جەتەدى. وسىنداي مۇمكىندىك بار كەزدە جۇمىستى جانداندىرا بەرۋ كەرەك. جالپى, ءتاتتى ءتۇبىر ونىمىنەن پايدا وتە مول. ماسەلەن, بۇل ماقساتقا 50 ميلليون تەڭگە سالىپ, 200 ميلليون تەڭگە الۋعا بولادى», دەگەن ق.شايحيەۆ كەلەشەكتە ءار گەكتاردىڭ ونىمدىلىگىن 1100-1200 تسەنتنەرگە دەيىن جەتكىزۋگە بولاتىنىن ايتادى.
وتكەن جىلى كومپانيا كۇشىمەن مەركى اۋدانى, سۇرات اۋىلىنداعى «سىپاتاي باتىر» سەرىكتەستىگىنىڭ 12 گەكتار قانت قىزىلشاسى القابىنا ازوت, فوسفور جانە كاليدەن تۇراتىن نيتروامموفوس ءسىڭىرىلىپ, دالالىق تاجىريبە جۇرگىزىلگەن ەكەن. ناتيجەسىندە اتالعان سەرىكتەستىك ءار گەكتاردان 800 تسەنتنەر قانت قىزىلشاسىن الۋعا قول جەتكىزگەن. بۇگىنگى تاڭدا ءار گەكتاردان 1000 تسەنتنەردەن ءونىم جينالۋدا.
بيىلعى كۇن رايى دا شارۋالارعا قولايلى. كۇز مەزگىلىندە جاۋىن-شاشىن دا از بولىپ, تابيعاتتىڭ ءوزى ولارعا قاراسىپ تۇرعانداي. بۇگىندە ءتاتتى ءتۇبىر وندىرۋشىلەرگە وبلىس تاراپىنان دا قولداۋ از ەمەس. «قازىر ءار تونناسىنا 12 مىڭ تەڭگەدەن تولەنىپ وتىر. وبلىستا قانت قىزىلشاسىنىڭ اۋماعى جىل وتكەن سايىن ۇلعايىپ كەلەدى. الداعى ۋاقىتتا ەت, ءسۇت ءوندىرۋ باعىتتارىنداعى سياقتى قانت قىزىلشاسىن دامىتۋ جولىندا جۇمىس اتقاراتىن بىرنەشە ءىرىلى-ۇساقتى قوجالىقتاردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن قاۋىمداستىق قۇرۋ جوسپاردا بار. وسىنداي قۇرىلىم ارقىلى شارۋالار قانت قىزىلشاسىنىڭ تۇقىمىن ەشبىر دەلدالسىز, باستاپقى باعاسىمەن ساتىپ الاتىن بولادى. بۇل باستاما دا جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ جۇمىسىن ەداۋىر جەڭىلدەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى», دەيدى جامبىل وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى مادەن مۇساەۆ.
كۇز مەزگىلىنىڭ دە جۋان ورتاسى بولىپ, ءتاتتى ءتۇبىردىڭ جينالۋ ناۋقانى اياقتالۋعا تاياۋ. وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا وڭىردە قانت قىزىلشاسىن ەگۋ قارقىن الىپ كەلەدى. تاجىريبە الماسۋ ماقساتىندا اقش-قا كەتىپ بارا جاتقان قانات شايحيەۆ وندىرىسكە وزىق تەحنولوگيانى كەڭىنەن ەنگىزۋ جانە اگروتەحنيكالىق شارالاردى قاتاڭ ساقتاۋ ارقىلى مول ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە بولاتىنىن ايتتى. ەلباسى ايتقان باسەكەگە قابىلەتتىلىك دەگەن – وسى.
حاميت ەسامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى
