مۇنداي جاعدايدا اۋەلى تۇرعىندار مەديتسينانىڭ كومەگىنە جۇگىنەدى. بۇگىنگىدەي مەديتسينا دامىعان كەزەڭدە ءتۇرلى اۋرۋلاردى ەمدەۋگە, ونى جازۋعا مۇمكىندىك بار. الايدا بىرەۋگە قونعان ەم, بىرەۋگە قونباي, ءومىردىڭ سوڭى وكىنىشپەن اياقتالىپ جاتاتىن جاعدايلار دا كەزدەسىپ جاتادى. قازىر اۋرۋدىڭ ءتۇرى كوپ. بۇرىن قۇلاق ەستىپ, كوز كورمەگەن دەرتتەر قازىر قاپتاپ كەتتى. بۇگىندە جامبىل وڭىرىندە جۇرەك قان-تامىر مەن جۇيكە اۋرۋلارى جيىلەپ كەتكەن. جۇرەك پەن جۇيكە نەگىزىنەن ادامنىڭ تىرشىلىك كەپىلى بولعاندىقتان, بۇل دەرتتى قالىپتى جاعداي دەپ قابىلداۋعا بولمايدى. اتالعان دەرتتىڭ نەدەن پايدا بولاتىنىن اركىم ءارتۇرلى جورامالدايدى. پايدا بولۋى مۇمكىن سەبەپتەرىن جامبىل وبلىستىق اۋرۋحاناسى وپەراتسيا جاساۋ بولىمشەسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ساعىندىق وردابەكوۆ ايتىپ بەردى.
«كوپشىلىك, اسىرەسە قازاق حالقى, قازىر تۇزدى تاماقتاردى كوپ پايدالانادى. ال ءاربىر ادام قولداناتىن تۇزدىڭ مولشەرى بەس گرامم, قانتتىڭ مولشەرى كۇنىنە ون بەس گرامنان اسپاۋى ءتيىس.
گازدالعان سۋسىن ءىشۋ دە نەگىزىنەن دەنساۋلىققا زيان. ونىڭ قۇرامىندا ءتۇرلى دامدەۋىشتەر مەن قانت بار. ولار كوپشىلىكتى قانت ديابەتىنە ۇشىراتادى. سونىمەن قاتار تەمەكى شەگۋ, سپيرتتىك ىشىمدىكتەر دە ادام دەنساۋلىعىنا زيان تيگىزەتىن ارەكەتتەردىڭ ءبىرى. شىلىم شەگۋ كەزىندە ادامنىڭ قان تامىرلارى تارىلادى. ال قان تامىرلارى تارىلعان ادامنىڭ قان قىسىمى كوتەرىلەدى دە گيپەرتونيالىق اۋرۋلارعا شالدىعادى. گيپەرتونيا جۇرەك اۋرۋلارىنا, ينسۋلتقا الىپ بارادى. جانە شىلىم تارتۋ وكپە وبىرىنا الىپ كەلۋى مۇمكىن», دەيدى پروفەسسور.
بۇدان بولەك, ءاربىر ناۋقاس اۋرۋحاناعا پورتالمەن جوسپارلى تۇردە ءتۇسۋ كەرەك بولعانىمەن, كوپشىلىگى اۋرۋى اسقىنعان كەزدە كەلەدى ەكەن. ياعني, اۋرۋ اسقىنعان كەزدە ونى ەمدەۋدىڭ مۇمكىندىگى تومەندەيتىنى بەلگىلى. سونىمەن قاتار ناۋقاستى اياقتان تۇرعىزۋ ءۇشىن باعاسى جوعارى كوپتەگەن ءدارى-دارمەكتەردى پايدالانۋعا تۋرا كەلەدى. وبلىستىق ورتالىق اۋرۋحانادا بۇرىن جەدەل وپەراتسيا جاساۋ 40 پروتسەنت بولعان بولسا, بۇگىندەرى ول كورسەتكىش 70 پروتسەنتتەن ارتىپ كەتكەن. بۇل كورسەتكىشتەن دە كوپ ادامداردىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا سالعىرت, نەمقۇرايلى قارايتىنىن بايقاۋعا بولادى.
بۇگىندە وڭىردە جۇرەك قان-تامىرلارى اۋرۋىن وپەراتسيا ارقىلى ەمدەيتىن جامبىل وبلىستىق اۋرۋحاناسى, تاراز قالاسىنداعى پروفەسسور سەيتحان جوشىباەۆ باسقاراتىن «كارديوحيرۋرگيا جانە ترانسپلانتولوگيا عىلىمي-كلينيكالىق ورتالىعى» جانە مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ابۋتالىپ اشيروۆ باسقاراتىن «جۇرەك» كارديوحيرۋرگيالىق كلينيكاسى سياقتى ءۇش ەمدەۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى.
جامبىلدىقتاردان بولەك, اعىمداعى جىلى «كارديوحيرۋرگيا جانە ترانسپلانتولوگيا عىلىمي-كلينيكالىق ورتالىعىنىڭ» كومەگىنە گرۋزيا مەن قىرعىز ەلىنىڭ ازاماتتارى دا جۇگىنگەن ەدى. بۇل جەردەگى بىلىكتى مامانداردىڭ تاجىريبەسىنىڭ ناتيجەسىندە, ول ازاماتتارعا دا ءساتتى وپەراتسيا جاسالعان بولاتىن. جىل سايىن تارازعا كەلىپ, ەم الاتىن ازاماتتاردىڭ قاتارى از ەمەس. دەي تۇرعانمەن, ءبىر قيۋى كەتكەن دەنساۋلىقتىڭ قايتادان تازا قالپىنا كەلۋى ءۇشىن دارىگەردىڭ كومەگىمەن قاتار, ۋاقىت تا كەرەك. جۇرەك وتە نازىك اعزا ەكەنى بەلگىلى. ءارى بۇل تىرشىلىك كوزىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولعاندىقتان, جۇرەك اۋرۋىنا شالدىعۋدىڭ قاۋىپتى ەكەنىن ەشكىم دە جوققا شىعارا المايدى.
«جۇرەكتە ءۇش تامىر بار. سول ءۇش تامىردىڭ بىرەۋى تارىلىپ, قىزمەتىندە اقاۋ بولىپ, ءجوندى ىستەمەي قالسا دا, جۇرەكتىڭ بۇلشىقەتتەرى ولىەتتەنەدى, ياعني جۇرەك ينفاركتى بولادى», دەيدى ساعىندىق وردابەكوۆ.
جامبىل وبلىستىق اۋرۋحاناسىندا العاش رەت 1991 جىلى كورشى قىرعىزستاندا قىزمەت ەتەتىن پروفەسسور سەيتحان جوشىباەۆ تۋعان جەرىنە ىسساپارعا كەلىپ, ونىڭ قاتىسۋىمەن وبلىستىق اۋرۋحانادا جۇرەككە وپەراتسيا جاسالعان ەكەن. سودان بەرى وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى وبلىستىق اۋرۋحانادا كارديوحيرۋرگيالىق وپەراتسيالار جاسالىپ, وبلىس جانە كورشى وڭىرلەردىڭ تۇرعىندارىنا مەديتسينالىق كومەك كورسەتىپ كەلەدى.
بۇگىنگى تاڭدا وبلىستىق اۋرۋحانانىڭ كارديوحيرۋرگيا بولىمىندە جىلىنا 200-دەن استام جۇرەك وپەراتسياسى جاسالادى. وپەراتسيا كەزىندە ءبىر جاساقتا 4 مامان قىزمەت اتقارادى. وتكەن جىلى مۇندا جۇرەك قان-تامىرلارى اۋرۋىنا شالدىققان 164 ادامعا كەۋدەنى اشىپ جاساۋ ادىسىمەن وپەراتسيا جاسالسا, 458 ادامنىڭ جۇرەك تامىرلارىنا ستەند, ال 17 ادامعا ەلەكتروكارديوستيمۋلياتور قويىلعان. ستەند جۇرەكتىڭ تامىرلارىن كەڭەيتىپ, قان اينالىمىن جاقسارتادى ەكەن. بۇگىندە وبلىستىق اۋرۋحانادا 370 ناۋقاس ادامعا ارنالعان ورىن بار. ونىڭ ىشىندە 12 ورىن اقىلى تۇردە جۇمىس ىستەيدى. مۇندا وتكەن جىلى 8440 ادام كەلىپ تۇسكەن بولسا, اعىمداعى جىلدىڭ التى ايىندا 4114 ادام قابىلدانعان. ونىڭ ىشىندە 503 ازامات كۇندىزگى ستاتسيونار بويىنشا ەم الىپتى. سونىمەن قاتار, بيىل جۇرەك اۋرۋى بويىنشا 227 ادام قابىلدانعان بولسا, ونىڭ ىشىندە 33 ادامعا كەۋدەنى اشىپ جاساۋ ءادىسى بويىنشا وپەراتسيا جاسالىپتى. وكىنىشتىسى سول, مۇندا ەم-دومعا كەلىپ جاتقان ناۋقاستاردىڭ باسىم كوپشىلىگى قان-تامىرلارى دەرتى بويىنشا تۇسەدى ەكەن.
جىل سايىن مەملەكەت قازىناسىنان ادام دەنساۋلىعىن ساقتاۋ, اۋرۋ تۇرلەرىن بولدىرماۋ ماقساتىندا ءتيىستى مول قاراجات بولىنەدى. جۇرەك دەرتىمەن اۋىرعان ناۋقاستار ءۇشىن اۋرۋحانادا بۇگىندە «كارديولوگيا», «كارديوحيرۋرگيا» جانە «كارديورەانيماتسيا» سياقتى ءۇش بولىمشە جۇمىس ىستەيدى. مۇندا ەڭبەك ەتەتىن يبادات امىرەقۇلوۆا, راۋزا جۇباندىقوۆا, مۇحامەديار جايپانوۆ سىندى تاجىريبەلى ماماندار كەلىپ تۇسكەن ازاماتتاردىڭ ءومىرىن ساقتاۋ ءۇشىن تىنباي ارەكەت ەتۋدە. سونىمەن قاتار وسىدان ەكى جىل بۇرىن اشىلعان «نەيروينسۋلت» بولىمشەسىنە مي تامىرلارىنىڭ جارىلۋى, قىسىلۋى سالدارىنان اۋىر ينسۋلت دياگنوزى بويىنشا ناۋقاستار اراسىندا جاستار دا بار ەكەن. بۇل دا وكىنىشتى جاعداي بولعانىمەن, بۇگىندە قالىپتى جاعدايعا اينالعانداي. كوپشىلىك وكىنىشكە قاراي, ءالى دە ءوز دەنساۋلىعىنا ءوزى جاۋاپتى ەكەنىن ۇعا قويعان جوق. ال وبلىستىق اۋرۋحانانىڭ باس دارىگەرى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ساعي بەيسەنبەكوۆ جۇرەك ينفاركتى مەن ينسۋلت سىندى مۇنداي اۋرۋلاردىڭ ومىردەگى ءارتۇرلى جاعدايلاردان – دەنساۋلىعىنا جاۋاپسىز قاراۋدان, سالاماتتى ءومىر سالتىن ساقتاماۋدان جانە دە باسقا سەبەپتەردەن پايدا بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى.
دەنساۋلىق – باستى بايلىق. جۇرەك – تىرشىلىك بەلگىسى. ادامنىڭ قاي جەرى اۋىرسا, جانى دا سول جەردە. سوندىقتان دا ءبىرىنشى بايلىققا بالانعان دەنساۋلىققا دۇنيەدە ەشقانداي بايلىق جەتپەيدى. وسىنى كوپشىلىك ەسىندە ۇستاسا ءجون بولار ەدى...
حاميت ەسامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى
