– قۇرمەتتى سەرىك نىعمەتوللا ۇلى, ادام بالاسى ءۇشىن دۇنيە ەسىگىن اشقان ەلى مەن جەرى قىمبات. ويتكەنى, كوزىڭدى اشىپ كورگەنىڭ, تۇرمىس-تىرشىلىككە قاتىستى تاجىريبەلەرىنەن ەستىگەنىڭ, ويعا, كوڭىلگە تۇيگەندەرىڭ, جادىڭدا ساقتالعان ادامدىق, تازالىق, دۇرىستىق جولىنا تۇسكەنىڭ – بارشاسى وسى ءبىر تابيعات اياسىندا, وسى ءبىر اتا-انا ساياسىندا, وسى ءبىر ورتادا ءبۇر جارىپ, بۇرشىك اتىپ, ءوسىپ-جەتىلىپ, قانات جايىپ, مىسقالداپ قالىپتاساتىنى انىق.
– دۇرىس ايتاسىڭ. مەنىڭ دە اتامەكەنىم جەر قۇتى, ەل بەسىگى مەن نەسىبى دەۋگە لايىق, جەرى پ ۇلىشتەي, سۋى كۇمىستەي, جەلى جىبەكتەي, اسپانى اتلاستاي سىلەتى وزەنىنىڭ بويى. كونە كوزدەردىڭ ايتۋىنشا, تاريحي اتاۋى ۇيالى. سەبەبى وزەننىڭ ەكى قاپتالىنداعى تالدار كوككە بويلاپ, ايقاسىپ-قۇشاقتاسىپ وسكەندىكتەن ءارى وعان سانسىز قۇستار ۇيا سالىپ, بالاپاندارىن ۇشىرعاندىقتان ەل ۇيالى اتاپ كەتكەن. اۋليە تۇنەپ, نار شوككەن, بىلگىرلەر مەن جاقسى-جايساڭدار شىققان ولكە. حح عاسىردىڭ 60-شى جىلدارىندا ەلدىڭ اقساقالدارى قاجىمۇقان بالۋان, ەستاي ءانشى, اقىن يسانىڭ كەلىپ, ونەر كورسەتكەنىن جانە ولاردىڭ قاسىندا ءدىن عۇلاماسى سادۋاقاس عىلمانيدان ءدارىس العان, قاسيەت قونعان, ءانشى, دومبىراشى نازار اتانىڭ (1895-1968) سىلەتى جۇرتىن قىزىقتى دۋمانىمەن شاتتاندىرعانىن ايتىپ وتىراتىن.
ويىن بالاسى بولساق تا, ۇلكەندەردىڭ اڭگىمەلەرىنىڭ ۇشقىندارى ەستە. اسىرەسە سماعۇل سادۋاقاسوۆ پەن عابباس توعجانوۆتىڭ قارىم-قاتىناسى, ساكەن سەيفۋلليننىڭ اياۋلى دوستارى قاسكەي مەن الكەي وتەكيندەر جايىندا, سونداي-اق كوكەش (گۇلنار) تاتەمىزدىڭ سەرىگە كوڭىل بىلدىرگەنى, ءجۇز جاساعان ءمان دەيتىن جىلقىشىنىڭ ۇزاتىپ سالعانى حاقىندا, ەڭ ءبىر كەرەمەتى, ساكەننىڭ ءاۆتوموبيلىن قالايشا قىزىقتاعاندىقتارىن تامسانىپ ايتۋشى ەدى ولار.
– ويپىرماي, اۋىل اقساقالدارىنىڭ اڭگىمەسىن زەردەگە قۇيىپ وستىك دەسەڭىزشى!..
– ول كەزدەگى اقساقالدار سولاي عوي. ءبارىن قوعامداپ, قامقورلاپ جۇرەدى... 1956-1957 جىلدارى كولحوز ورتالىعىنا جاقىنداۋ ءۇشىن قاراسۋعا قونىس اۋداردى. ەسكى اۋىلدان 2,5 شاقىرىمداي. ودان ارعىدا ساكەن سەرىنىڭ اكەسى نۇرماق سالدىرعان مەكتەپتە وقىدىم. اقتۇتەك بوراندا اۋىلدىڭ ابىرويلى اقساقالى, اياۋلى قامقور ءاۋتالىپ اتا جولدا مەنى كۇتىپ الىپ, ۇيىنە قوندىراتىن-دى. ءۇپىر-ءشۇپىر ءبىر توپ بالاعا ءوزى باس-كوز بوپ كوجە قۇيىپ بەرىپ, تىڭقيتىپ تويدىراتىن-دى. اكەم سوعىم سويعاندا مۇشە-مۇشەسىمەن قارا استاۋعا سىباعاسىن سالىپ, قۇلاگەردى جەگىپ, اقساقالدىڭ ۇيىنە سالتاناتتاپ شىعارىپ سالۋشى ەدى. قاريا مەيىرلەنىپ اق باتاسىن بەرۋشى ەدى. قايىرىمدى قاريانىڭ اۋلەتى دە قارا ورمانعا اينالدى. ۇلى مۇحتار قايراتكەر ۇستاز اتاندى. شيرەك عاسىر مەكتەپ ديرەكتورى قىزمەتىندە بولدى. جارتى عاسىر ۇستازدىق ەتتى. ولكەتانۋ مۋزەيىن ۇيىمداستىردى. قازىر سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان ەل سەركەسى.
اۋىلداعى التىن بالاق ۇيىرىندەي جاقسى-جايساڭدار ايتۋلى داستانداردىڭ, ەپوستاردىڭ, ەرتەگى-اڭىزداردىڭ اڭگىمەسىن جىرداي عىپ ايتاتىن ەدى جانە دە شاكارىم شەجىرەسىن كورسەتپەي جاسىرىپ وقيتىن. قوجا اتامنىڭ ۇرپاعى, ونە بويى ونەگە جاببار (1917-1992) «كاپيتالدىڭ» مازمۇنىن وزىنشە تۇسىندىرەتىن. دويبى ويناۋ ءداستۇرىن ايتار بولسام, ءوز باسىم باستاۋىش سىنىپتاردا ۋاقىتىم دويبىشىلارمەن سايىسۋمەن ءوتتى.
كوكشەتاۋ, قىزىلجار, ومبى, كەرەكۋ, اقمولا وڭىرىندە ەمشىلىك اتاعى جايىلعان, كارىباي بولىستىڭ بالاسى اۋىرىپ, پەتەربور دارىگەرى انىقتاي الماعان سوڭ, ونى ۋا دەرتىنەن ساۋىقتىرعان قاپار باقسى ءمانىباي ۇلى, ونىڭ نەمەرە ءىنىسى ناعاشىم ومارحان باقسى ءتىستىڭ قانقۇرتىن ەشكى مايىمەن توپىرلاتىپ تۇسىرەتىن. ساقىپ اجەم, ەرتەگىشى قابىل اتام, كىندىك شەشەم ماريام, كوزى ءمىر وعىنداي دەيتىن ءساليا كەمپىر – ءبارى دە اسىل جاندار-دى. مەملەكەتتىك تۇلعا ءابدىراشيت شالاباەۆ, قازاق تەلەۆيزياسى تاريحىنداعى جارقىن بەينە سوۆەت ماسعۇتوۆ, مەنىڭ اكەمنىڭ باۋىرىنداي بولعان, ەل ەركەلەتىپ «اقىجان» دەيتىن كسرو سپورت شەبەرى, جاتتىقتىرۋشى, رەسپۋبليكالىق «قايرات» سپورت قوعامىن باسقارعان احمەتجان قازىمبەتوۆ جانە قابىكەن شىڭعىسوۆ, زەينوللا كارىمجانوۆ, زايا حاسەنوۆ, قاناپيا يساقاەۆ, ت.س.س. ۇستازدارىمنىڭ ءدارىس بەرۋ شەبەرلىگى قيالىمدا تىزىلەدى-اۋ...
– ادەبيەتكە قۇشتارلىعىڭىز دا التىن بەسىك اۋىلدا ويانعان شىعار-اۋ؟..
– نەگىزىنەن, اۋىل بالاسى جاپىراقتاي شاعىنان ىستىقتى دا, سۋىقتى دا, اش قۇرساق, جاماۋ-جىرتىق كيىممەن جۇرسە دە ۇندەمەستەن ءوز حالىنشە ەڭبەكتەنىپ-بەينەتتەنىپ كۇن كەشتى. قۇرىق ۇستاپ, جاقسى-جاماننىڭ ايىرماسىن, وقۋ مەن ءبىلىمنىڭ ءمانىن ءتۇسىندى. سوندىقتان با ەكەن, الدە جاقسى ورتا ما ەكەن, الدە جالىندى جىگەرىنەن بە ەكەن, بۇل اعاڭنىڭ كوركەم ادەبيەتكە قۇمارلىعى 1962-1969 جىلداردا, اسىرەسە شاكىر ابەنوۆتىڭ «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ», «كەيپىن باتىر», «تاڭشەبەر-جاپال» داستاندارى مەن «جۇلدىز» جۋرنالىنداعى ومار حايامنىڭ رۋبايلارىن وقىعاندا وياندى.
وسىنداي ىڭكارلىكتىڭ ارقاسىندا 9-سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە قازاق اقىندارىنىڭ ولەڭدەرىن مۇمكىندىگىمشە (مىسالى, جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىنە بايلانىستى) تياناقتى تۇردە ويىمدا, قيالىمدا ءپىسىرىپ, ىزىنشە ءوزىم دە ولەڭ قۇراستىرىپ, قيىستىرىپ وتىراتىنمىن. 98 بەت ولەڭ جازىلعان داپتەرىمدى ءوزىم مۇلدە ەستەن شىعارىپ, سىنىپتاسىم دۇيسەن كاكىموۆ 2015 جىلى دۇنيەدەن وزاردا وسىنى سەرىكتىڭ قولىنا تيگىز دەپ اماناتتاپتى دا, تاعى ءبىر داپتەر جازبالارى بار ەدى دەپتى. بۇل داپتەر قولىما تيگەن سوڭ, جازۋىمدى, ساۋاتىمدى قىزىقتاپ, ءسوز ساپتاۋىمدى وقىپ كورسەم, 1965 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ تولتىرىلعان. ءاربىر ولەڭنىڭ اياعىنا اي, كۇنى قويىلىپ وتىرعان. ەڭ عاجابى, سول داپتەردە: «ادەبيەت پەن ونەر ينستيتۋتى» دەپ جازىلعانى. كازگۋ-ءدى بىتىرگەن سوڭ, مەنىڭ وسى ينستيتۋتتا عىلىمداعى جولىم باستالدى. قالايشا بۇل ينستيتۋت اتاۋى ويعا ورالعان ءارى اۋىل بالاسىنىڭ سول اياۋلى ارمانى ورىندالعان دەسەڭىزشى!
– ساكە, ەندەشە اۋىل تۋرالى ويلارىڭىزدى وربىتە ءتۇسىڭىزشى؟..
– اۋىل, نەگىزىنەن, ءبىر اتادان تاراعان ۇرپاقتاردىڭ ياكي اعايىنداردىڭ قاۋىمداستىعى. سوندىقتان دا بىرلىك تە, تاتۋلىق تا, تاربيە دە بار, تاعىلىم-تاجىريبەسى, شاراپاتى مول, ءسوزى ءوتىمدى, ادىلەتتى, اۋزى دۋالى قازىنا قاريا دا بار. ولار كوكورىم جەتكىنشەكتەردى ەستىلىككە, تياناقتىلىققا, ۇقىپتىلىققا, ىزەتتىلىككە, ەڭبەككەرلىككە ۇيرەتەدى, تىڭداتادى, ۇعىمتالدىققا باۋليدى, ءوزى دە بەرەكەلى ءىس-ارەكەتكە ارالاسادى, بالاۋسا بالعىنداردى دا كوشەلىلىكپەن ىنتىقتىرىپ, شارۋاعا ارالاستىرادى, كوزگە كورسەتىپ, قولعا ۇستاتىپ, باقىلاپ ىستەتتىرەدى. مال باقسا دا, ءشوپ شاپسا دا, وزەنگە بارسا دا, قۇسبەگىلىكپەن, اڭشىلىقپەن شۇعىلدانسا دا, ات جەكسە دە جانە ت.س.س. جانىنا ەرتەدى, كوزىن قانىقتىرادى, شىنىقتىرادى, تىرشىلىكپەن جۇعىستىرادى.
مىنە, وسى اۋىل تاعدىرى الاڭداتادى. مىسالى, جەتپىس جىلدىڭ ىشىندە ءوزىم كورگەن, تۋىپ-وسكەن اقتوبە, قاراسۋ, قاراجار, بالشەبەك, جالتىر, سۇلۋكول, بىرلىك, جۋانتوبە, سونىمەن قاتار قويشىلاردىڭ قىستاۋ-قورالارى, قازىر جوق. كەڭ دالا بوساپ قالعانداي. «حالقىڭدى دالاسىمەن ساقتاسىن, ەلىڭدى داناسىمەن ساقتاسىن!» دەيتىن قۇدىرەتتى باتا-تىلەك ءسوز باعاسىنان ايىرىلىپ بارا جاتقانداي.
– ەندى سول اۋىلدا ءجۇرىپ اڭسارىڭىز الماتىعا اۋعان شاقتى ەسكە تۇسىرسەك؟
– 1966 جىل. 19 شىلدە. ءتۇن ورتاسىندا تسەلينوگرادتان الماتىعا ۇشىپ كەلدىم. تاڭعى 7-لەردە اۋەجاي الدىندا ءادي ءشارىپوۆ «ا, ساكەن» دەگەن داۋسى ساڭقىلداپ, توپ جازۋشىلاردىڭ ورتاسىندا ارىستانداي بوپ تۇر ەكەن. بۇل دا جاقسىلىقتىڭ حابارشىسىنداي ەكەن-اۋ!
كازگۋ-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ سىرتقى بولىمىنە قابىلدانىپ, 1966 جىلى قىركۇيەكتىڭ 2-11-ءى كۇندەرىندە مالىك عابدۋللين, كاكەن احانوۆ, حانعالي سۇيىنشاليەۆ لەكتسيا وقىدى. باتىر مالىكتىڭ ادامشىلىعى, احانوۆتىڭ جان-تانىمەن, بۋىرقانعان جىگەرمەن سويلەۋى, سۇيىنشاليەۆتىڭ سەندەردىڭ ورتالارىڭدا عىلىمنىڭ قايراتكەرلەرى بار دەگەنى تىپتەن قاناتتاندىردى. ول كەزدە كازگۋ-ءدىڭ كىتاپحاناسى سىرتتان ءبىلىم الاتىندارعا كىتاپتار بەرەتىن. مەن گرەك, ريم, شەتەل ادەبيەتى بويىنشا ونشا تۇسىنبەسەم دە, ارتىنىپ-تارتىنىپ اۋىلىما ورالىپ, جۇمىسشى بوپ ىستەدىم. ءتۇنى بويى اكەلگەن كىتاپتاردى وقيمىن.
1967 جىلدىڭ 2-11 قاڭتار كۇندەرىندە سەسسيادا بولعاندا, كازگۋ-ءدىڭ اكت زالىندا ۇلى جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆپەن عاجاپ ءبىر سۇحبات كەشى ءوتتى. اڭگىمەشىلدىگى, قىزىقتىرىپ سويلەيتىندىگى, وراسان مول ادەبي دەرەكتەردى كول-كوسىر كوسىپ-كوسىپ كەلتىرەتىندىگى, مىسالى, شوقان ءۋاليحانوۆ جايلى «اققان جۇلدىز» رومانىنىڭ جازىلۋ تاريحىنا ايرىقشا ءمان بەرگەندىگى, اۋديتوريانى جالىقتىرمايتىنى, بۇعان قوسا 16 تومدىعىنىڭ جايى, ەندى «گوسپلاننىڭ تەرلەيتىندىگى» ايتىلدى.
1968 جىلدىڭ قاڭتارىندا كازگۋ-ءدىڭ وقۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى, وتستاۆكاداعى پولكوۆنيك يۆان ەفيموۆيچ ششەرباكتىڭ جاردەمىمەن كۇندىزگى بولىمگە اۋىسىپ, اقپاندا سەمەستر باستالدى. 2-كۋرستىڭ «ا» توبىنا كەلگەندە, بۇل كۇندە اكادەميك ءۋاليحان قاليجانوۆ, پروفەسسور فاۋزيا ورازباەۆا, قازاق راديوسىنىڭ قايراتكەرلەرى مارقۇمدار ماحمەت تۇمەنباەۆ, ءۇمىتجان بالتاەۆا جانە قىمبات تاسجانوۆا, «قاراحان» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى ساتىپالدى دوسىمبەكوۆتەر ورە تۇرەگەلىپ قارسى العانى, مۇنىڭ ىشىندە ءۋاليحان مەنىڭ ۇستىمدەگى زىلدەي پالتونىڭ ورنىنا ءوزىنىڭ جەڭىل شەكپەنىن كيگىزگەنى ۇمىتىلار ما! تەز ءتىل تابىسىپ, شۇيىركەلەسىپ كەتتىك.
– ءسويتىپ, اۋىل بالاسى الماتىدا عىلىمداعى جولىن باستاعان ەكەن عوي...
– بىردە دۇڭگىرشەكتەن 1968 جىلدىڭ باسىندا عانا شىققان «ۆەچەرنيايا الما-اتا» گازەتىن الىپ قاراسام, قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ جالپى سەسسياسى وتەتىنى حابارلانىپتى. شۋ دەگەندە الكەي مارعۇلاندى كورىپ قالايىنشى دەپ وقتالدىم. ەرتەرەكتەۋ كەلدىم. تۇلعالى, ءىرى, حاس جاقسىنىڭ ءوزى مارعۇلاندى كوردىم. الەكەڭ ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ قولىنان ۇستاپ, باقايشاعىنان باستاپ باسىنا دەيىن كوزىمەن ءسۇزىپ, تەكسەرىپ, ءسۇيسىنىپ, ك ۇلىمسىرەپ تۇر ەكەن.
ۇستازىم تۇرسىنبەك كاكىش ۇلى ايتاتىن: «سالتاناتتى ءماسليحاتتاردان, سەزدەردەن, كونفەرەنتسيالاردان قالماڭدار, ءسوزىن ۇقپاساڭدار دا, ءتۇر-تۇلعاسىن كورەسىڭدەر» دەيتىن. وسى اقىلدىڭ شاراپاتى بولۋ كەرەك, ستۋدەنتتىك جىلداردا كازگۋ مەن عىلىم اكادەمياسى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنداعى, اتاپ ايتقاندا, اۋەلبەك قوڭىراتباەۆتىڭ, زەينوللا قابدولوۆتىڭ, تۇرسىنبەك كاكىش ۇلىنىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار قورعاعانىنا قاتىسىپ, اكادەميكتەر الكەي مارعۇلاننىڭ, ىسمەت كەڭەسباەۆتىڭ, زاكي احمەتوۆتىڭ وپپونەنت رەتىندە قالاي سويلەگەنىنە قانىقتىم. سونداي-اق ۇلت رۋحانياتى قايراتكەرلەرىنىڭ ء(سابيت مۇقانوۆ, ەلۋباي ومىرزاقوۆ, باۋىرجان مومىش ۇلى) مەرەيتويلارىنا كۋاگەر بولدىم.
1972 جىلدىڭ باسىندا م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ جامبىلتانۋ بولىمىنە اعا لابورانت بولىپ قابىلداندىم. ءدال وسى كەزدە اكادەميا ۇلى جىراۋدىڭ 125 جىلدىق مەرەكەسىنە وراي دايىندىققا جۇمىلا كىرىستى. ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىندە مالىك عابدۋللين, مىرزابەك دۇيسەنوۆ, كوبەي سەيداحانوۆ, ماردان بايدىلداەۆتارمەن قاتار, مەن دە كومەكشى بولعانىم بار. اكادەميا قابىرعاسىندا زيالىلىق, مادەنيەتتىلىك, رۋحاني سۇلۋلىق سالتانات قۇرعان, عىلىم بيىگىنە قۇلشىنعاندارعا جاعداي جاسالعان, قارىم-قاتىناس سىپايىلىققا نەگىزدەلگەن-ءدى.
– ءبىزدىڭ ستۋدەنت كەزىمىز, جامبىل تويىنىڭ دۇرىلدەپ وتكەن دابىسى مەنىڭ دە ەسىمدە.
– 1972 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ 6-8-ءى كۇندەرىندە ءىى رەسپۋبليكالىق ايتىس ۇيىمداستىرىلىپ, سۋىرىپسالما اقىندار كوكەن شاكەەۆ پەن ابىكەن سارىباەۆ, ماناپ كوكەنوۆ پەن ءاسىمحان قوسباساروۆ, قاليحان التىنباەۆ پەن ساعىنعالي مۇقانوۆ, قۇلجاباي تولەۋوۆ پەن باقىتجامال وسپانوۆا, قيماديدەن نۇعىمانوۆ پەن سارا توقتارباەۆا, تىنىشباي راحيموۆ پەن شولپان قىدىرنيازوۆا, مۇسا اسايىنوۆ پەن بيكەن سەمباەۆا, كوشەنەي رۇستەمبەكوۆ پەن ءباتيما باتىربەكوۆا, جۇنىسبەك جولدينوۆ پەن مولداباي جولدىباەۆ ءسوز سايىسىندا جارقىراپ كورىندى. جالپى ايتقاندا, بۇل سالتاناتتا رەسپۋبليكامىزدىڭ شارتارابىنان 70-تەي يمپروۆيزاتورمەن قاتار, جىرشىلار, كۇيشىلەر, تەرمەشىلەر, سىبىزعىشىلار, حالىق انشىلەرى ونەر كورسەتتى. ءسابيت مۇقانوۆ پەن عابيت مۇسىرەپوۆ تەبىرەنىپ وتىردى. الاتاۋ اسپانىن ءان-جىردىڭ سۇلۋ ءۇنى تەربەپ, حالىقتىڭ رۋحى, جانى جاڭعىردى.
ءبىر ايتا كەتەر جايت, ايتىستىڭ ماتىندەرىن ماگنيتوفون لەنتاسىنان حاتقا ءتۇسىرىپ, 1975 جىلى «جامبىل جانە قازىرگى حالىق پوەزياسى» دەيتىن جيناقتى قۇراستىرىپ جاريالادىق. جانە بۇعان قازاق كسر عا جالپى جينالىسى سەسسياسىنىڭ ماتەريالدارى ەنگىزىلدى. مەن اكادەميك مۇقامەدجان قاراتاەۆتىڭ «جامبىل – حالىق پوەزياسىنىڭ الىبى» دەيتىن وتىز بەتتىك بايانداماسىن قازاقشالادىم. مۇقاڭ راحمەتىن ايتتى.
ينستيتۋت قىزمەتكەرى, حالىق مۇراسىنىڭ جاناشىرى ماردان اعا بايدىلداەۆ ءوز شاڭىراعىندا ءسابيت مۇقانوۆ, ءابدىلدا تاجىباەۆ, كۇيشى تولەگەن مومبەكوۆ, نۇرپەيىس بايعانيننىڭ بالاسى مومىن, كوشەنەي رۇستەمبەكوۆ, راحمانقۇل بەردىباەۆ, مىرزابەك دۇيسەنوۆ سياقتى ءسوز زەرگەرلەرى مەن ونەر شەبەرلەرىنىڭ باسىن قوستى. ارينە بۇل دا ۇلى جىراۋ جامبىل رۋحىنىڭ شاپاعاتى-تىن. سابەڭ كوڭىلدەنىپ «ەكى جيرەن» ءانىن تولقىتا ايتتى, داستارقان باسىنداعىلارعا, جۇگىرىپ قىزمەت ەتكەندەرگە مىرزا پەيىلىمەن ەت اساتتى. وسى ءبىر سۋرەت كوڭىلىمنىڭ ايناسىندا ساۋلە شاشىپ تۇرعانداي سەزىلەدى.
– عىلىمي ورتا ءا دەگەننەن تەرەڭ تاعلىمىمەن ءوزىڭىزدى باۋراپ الىپتى عوي.
– جاقسى اڭگىمە, جاقسى نيەت, مادەنيەت, عىلىمنىڭ كيەسىن ءتۇسىنۋ, ادال ەڭبەكتەنۋ – اكادەميانىڭ ۇرانى ىسپەتتى. «قۇمىرسقا دا قىرىق شاقىرىم جەرگە بارا الادى», «قۇنتتىعا قۇت ۇيىرىلەر» دەگەندەي, اۋىل قارياسىنىڭ اتالى ءسوزى ەسىمە ءتۇسىپ, ءوزىمدى ءوزىم قامشىلادىم, قايرادىم, جىگەرىمدى جاسىتپادىم... ءيا, 1974 جىلدىڭ 2 قاڭتارىندا ينستيتۋت ديرەكتورى ءادي ءشارىپوۆ كىشى عىلىمي قىزمەتكەر مىندەتىنە بۇيرىق شىعارىپ, عىلىمي كەڭەستىڭ ماجىلىسىندە «قازاق ولەڭىنىڭ ىرعاعى» دەگەن باياندامامدى تىڭدادى. اكادەميك ۆ.جيرمۋنسكيدىڭ, ب.ەيحانباۋمنىڭ, ل.تيموفەەۆتىڭ, يۋ.لوتماننىڭ ولەڭ تەورياسىنا قاتىستى زەرتتەۋلەرىن كونسپەكتىلەپ, ولاردىڭ ولەڭنىڭ قۇرىلىمىن قالايشا كورسەتۋدەگى تاسىلدەرىن قولداندىم. سوندا مالىك عابدۋلليننىڭ ۇستازى, فولكلورتانۋشى نينا سەرگەەۆنا سميرنوۆا: «وح, ينتەرەسنو!» دەپ وتىرعانى مەنىڭ دە عىلىمعا ىقىلاسىمدى وياتتى.
اكادەميا قابىرعاسىندا زامانمەن اياعىن تەڭ باسقان, عىلىمنىڭ قيا شىڭىنا شىققان ءبىلىمپازدار الكەي مارعۇلان, ورىنبەك جاۋتىكوۆ, تەمىرباي دارحانباەۆتار ادامشىلىق, عىلىمي شىعارماشىلىق جولىمداعى قامقور اقىلشىلارىم بولدى. 1975 جىلى ءال-ءفارابيدىڭ 1100 جىلدىعى تويلانعاندا كسرو عا شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك ب.گافۋروۆ, ء«ال-ءفارابيدىڭ وتىرارلىق ەكەندىگىندە داۋ جوق» دەگەندە زالداعى جۇرت ءدۇر سىلكىندى. ۇلتتىڭ دا, عىلىمنىڭ دا مەرەيى استى.
1981 جىلى قازان ايىندا عىلىم اكادەمياسىندا قازاقستاننىڭ رەسەيگە قوسىلۋىنىڭ 250 جىلدىعى اتالىپ وتكەن-ءدى. باس عيماراتقا توپ-توبىمەن بەتتەگەن زيالىلاردىڭ ىشىندە مەن دە كەلە جاتقانمىن. الدىمىزدا قازاق كسر مينيستەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى بايكەن ءاشىموۆ پەن كسرو عا پرەزيدەنتى, 3 مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى 78 جاستاعى ا.الەكساندروۆ سويلەسىپ, ەسىكتىڭ تابالدىرىعىنان اتتاماي كىلت توقتاپ, ءبىر-بىرىنە جول بەرىسىپ تۇردى. سوندا اكادەميك ا.الەكساندروۆ ب.ءاشىموۆتى تىك كوتەرىپ, تابالدىرىقتىڭ ارعى جاعىنا دىك ەتكىزدى. مىنە, كىسىلىك پەن مادەنيەت. عىلىمي سەسسيادا اكادەميك, ارحەولوگ ا.وكلادنيكوۆ ابىلاي حانعا ەسكەرتكىش قويۋ كەرەكتىگىن قاداپ ايتتى. سەسسيانى باسقارعان اكادەميك ا.الەكساندروۆ اۋديتوريانىڭ كوڭىل كۇيىن, ىقىلاس-زەيىنىن, نەنى قالايتىنىن ءجىتى اڭعارادى ەكەن. كەيبىر مەزەتتە ۆيتسە-پرەزيدەنت ەۆگەني پەتروۆيچ ۆەليحوۆكە: «ەتوت سوكراتيتە, ەتو نە نۋجنو» دەپ وتىردى. ول سويلەۋ مادەنيەتىنە ايرىقشا ءمان بەرەدى ەكەن. ءار نارسەگە ءبىر سەبەپ دەگەندەي, مۇمكىن, وسىنداي قيسىندى جاقسى اسەرلەر مەنىڭ دە كوزقاراسىما, ويلاۋعا, سويلەۋگە ماشىقتانۋعا جول, باعىت, ءجون كورسەتكەن بولار.
1995 جىلى پاكىستاننىڭ استاناسى يسلامابادتا «ادەبيەت, مادەنيەت جانە دەموكراتيا» دەيتىن تاقىرىپ اياسىندا دۇنيەجۇزىلىك فورۋمدا بەنازير بحۋتتو مەن راسۋل عامزاتوۆتىڭ شەشەندىگىن تاعليمات مەكتەبىندەي قابىلدادىم.
جوعارى وقۋ ورنىندا لەكتسيا وقۋ, نەگىزىندە, وتە كۇردەلى ۇدەرىس. اۋديتوريا دەگەنىڭ وت. ستۋدەنت كەزىمدە تۇرسىنبەك كاكىش ۇلىنىڭ «قان سورپام شىعىپ لەكتسيا وقىدىم» دەگەنى ەسىمدە. 5-كۋرستا جۇرگەنىمدە 2-كۋرسقا لەكتسيا وقىتقانى بار.
– كانديداتتىق ديسسەرتاتسياڭىزدى قاي جىلى قورعادىڭىز؟
– 1978 جىلى «قازاق ولەڭىنىڭ اۋەزدىلىك ەرەكشەلىكتەرى» دەيتىن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادىم. جەتەكشى ۇيىم رەتىندە كازگۋ تاعايىندالدى. قورىتىندى پىكىرگە قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ قول قويىپ وتىرىپ:
– سەن «قازاق ولەڭىنىڭ قۇرىلىسى» بويىنشا لەكتسيا وقى. بىراق ءسابيت مۇقانوۆ سياقتى ءبىر-اق رەتتە بارلىعىن توگىلتىپ-قۇيىلتىپ ايتىپ كەتىپ جۇرمە, – دەدى.
1980-1981 جىلى وقۋ جىلىندا جەنپي-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ 5-كۋرس ستۋدەنتتەرىنە «ادەبيەت تەورياسى» ءپانى بويىنشا لەكتسيا وقىپ, تەرميندىك ۇعىم-اتاۋلار تابيعاتىن تەرەڭىرەك ءتۇسىندىم. 1975 جىلى اكادەميك زاكي احمەتوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن ادەبيەتتانۋ تەرميندەرىنىڭ سوزدىگىن جاساۋعا قاتىستىم جانە قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى جانىنداعى مەملەكەتتىڭ تەرمينولوگيالىق كوميسسيادا قىزۋقاندىلىقپەن تالقىلانعانىنىڭ كۋاسى بولعانىم بار. مۇنىڭ دا تەوريالىق ءبىلىمىڭدى كوتەرۋگە پايداسى ۇشان-تەڭىز.
1981-1986 جىلداردا ينستيتۋت ديرەكتورى ءمۇسىلىم بازارباەۆ ايىنا ءبىر رەت م.اۋەزوۆ مۋزەي-ۇيىندە ادەبي بەيسەنبىلىك ۇيىمداستىردى. حاتشىلىقتى ماعان تاپسىردى. بەيسەنبىلىك باسشىسى راحمانقۇل بەردىبايمەن مۇراتتاس ءارى توننىڭ ىشكى باۋىنداي جاقىن بولعاندىقتان, وسى شارانى ۇيىمداستىرۋعا اسا ىجداعاتتىلىقپەن قاتىستىم. سابەڭشىلەپ ايتقاندا, وسىنداي ءومىر مەكتەپتەردەن ءوتۋىم مەنىڭ عىلىمداعى دا, ومىردەگى دە باعىمدى اشتى دەپ ويلايمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
