بيىلعى جىل كۇنتىزبەسىندەگى اتقارىلعان شارالاردىڭ ءبىرى – ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋعا جاسالعان قادامدار بولىپ تابىلادى. ەكونوميكالىق ىقپالداستىقتىڭ نەگىزگى ءتورت ساتىسى, ءبىرىنشى ساتىسى – ەركىن ساۋدا ايماعى, ەكىنشى ساتىسى – كەدەن وداعى, ءۇشىنشى ساتىسى – ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك, ءتورتىنشى ساتىسى – ەكونوميكالىق وداق دەسەك, ءوتكەن 2 جىل ىشىندە ەكى ساتىدان وتكەن قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرى ەكىنشى ساتىنى مەيلىنشە بەكىتە ءتۇستى. بۇل ورايدا كەدەن وداعىنىڭ سىرتقى ساياسات, تەحنيكالىق رەتتەۋ, سانيتارلىق جانە فيتوسانيتارلىق شارالاردى, كەدەندىك اكىمشىلىك شارالارىن, سالىق سالۋ نەگىزدەرىن جانە تاعى باسقا سالالاردى رەتكە كەلتىرەتىن شارتتىق-قۇقىقتىق بازاسى قالىپتاستىرىلدى. ال 2010 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ كەدەن وداعىنىڭ كەدەن كودەكسى كۇشىنە كىردى. وسى ارقىلى ءۇش ەلدىڭ اراسىنداعى كەدەندىك رەسىمدەۋ الىنىپ تاستالدى. ءبىز وسى ماڭىزدى مىندەتتەردى ورىنداۋداعى جۇمىس ءناتيجەلەرى تۋرالى قارجى مينيسترلىگى كەدەندىك باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى سەرىك بايماعانبەتوۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– سەرىك نۇرتاي ۇلى, اۋەلى كەدەن جۇيەسى تۋرالى قىسقاشا ايتىپ وتسەڭىز.
– كەدەن جۇيەسى سىرتقى ساۋدانى مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ جانە ەل بيۋدجەتىنىڭ كىرىس ءبولىگىن تولىقتىرۋدىڭ قوزعاۋشى تەتىگى بولىپ تابىلادى. شەتەلدىك سەرىكتەستەرمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستى, ىسكەر, عىلىمي جانە ءوندىرىستىك توپتاردىڭ دامۋىنا ىقپال ەتىپ وتىرعان قازىرگى زامانعى كوپ فۋنكتسيالى كەدەن قىزمەتى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق ءومىرىنىڭ اجىراماس ءبولىگىنە اينالىپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋ ستراتەگياسى كەدەن قىزمەتىنەن ەلىمىزدىڭ الەمدىك ەكونوميكاداعى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرىپ, كەدەن وداعىنداعى كەدەندىك رەسىمدەۋلەردى ءۇيلەستىرۋدى, سونداي-اق ۇلتتىق شەكارانىڭ وڭىرلىك ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋدى تالاپ ەتەدى.
– وتكەن جىلى ىسكە قوسىلعان كەدەن وداعى قالاي جۇمىس ىستەۋدە؟ وعان ارتىلعان ءۇمىت قانشالىقتى اقتالۋدا؟
– 2010 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ قولدانىسقا ەنگەن كەدەن وداعىنىڭ كەدەن كودەكسى تۋرالى شارت بىرىڭعاي كەدەندىك اۋماق قۇرۋدىڭ شەگىنە جەتىپ ءۇش ەلدىڭ اراسىنداعى كەدەن وداعىن قالىپتاستىرۋدىڭ العاشقى كەزەڭىنە جول اشتى. كەدەن وداعىنىڭ جۇمىس ىستەۋى اياسىندا سانيتارلىق, ۆەتەرينارلىق جانە فيتوسانيتارلىق, باقىلاۋدىڭ رۇقساتتاما قۇجاتتارىن ءوزارا تانۋ جانە تەحنيكالىق رەتتەۋلەر قامتاماسىز ەتىلدى. كەدەن ورگاندارىنىڭ ءوزارا ءىس-ارەكەتىنىڭ نەگىزگى ماقساتى كەدەن زاڭناماسىن ۇيلەستىرۋ, تاۋارلار مەن كولىك قۇرالدارىن كەدەندىك رەسىمدەۋ مەن كەدەندىك باقىلاۋ ءتارتىبى جانە رەسىمدەرىن بىرىزدەندىرۋ, وڭايلاتۋ جانە اۆتوماتتاندىرۋ بولىپ تابىلادى.
قازىردىڭ وزىندە كەدەن وداعىنىڭ تيىمدىلىگى ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن بيزنەس قاۋىمداستىقتارىنىڭ وكىلدەرى تاراپىنان وڭ باعا الىپ وتىر. حالىقارالىق ترانزيت كولەمى ءوسۋى, شەكارا ماڭىنداعى ساۋدانىڭ كوبەيۋى, كاسىپورىندار وزدەرىنىڭ كووپەراتسيالىق بايلانىستارىن كەڭەيتۋى, جالپى العاندا, بيزنەستىڭ ءوزارا ساۋداداعى شىعىندارىن قىسقارتۋعا ىقپال ەتىپ وتىر. مىسالى, 2010 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ 2011 جىلعى 1 شىلدەگە دەيىنگى 1 جىل ىشىندە ءبىرتۇتاس كەدەندىك اۋماقتاعى ءوزارا ساۋدا اينالىمى 2009 جىلعى وسىنداي كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 50%-عا ارتىپ, 23 ملرد. اقش دوللارىنا جەتتى.
تاعى ءبىر ەرەكشە ايتىپ وتەر ءجايت, 2011 جىلعى 1 شىلدەدە مەملەكەتتىك باقىلاۋدى مەملەكەتتىك شەكارانىڭ قازاقستان-رەسەي ۋچاسكەسىنەن كەدەن وداعىنىڭ كەدەندىك شەكاراسىنىڭ سىرتقى شەبىنە اۋىستىرۋ ەكىنشى كەزەڭ ءارى ماڭىزدى ساتتەردىڭ ءبىرى بولدى. 32 كەدەن بەكەتى قىسقارتىلىپ, شتات بويىنشا 580 قىزمەتكەر كەدەن وداعىنىڭ سىرتقى شەكاراسىنا اۋىستىرىلدى. وسىلايشا بارلىق كۇش كەدەن وداعىنىڭ سىرتقى شەكاراسىن نىعايتۋعا جۇمسالىپ, بارلىق اۆتوكولىك پۋنكتتەردىڭ ينفراقۇرىلىمىن حالىقارالىق تالاپتارعا ساي قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالارمەن جابدىقتاۋعا جۇمسالدى. قازىرگى ۋاقىتتا كوپتەگەن اۆتوكولىك پۋنكتتەرىن 2011 جىلعى 22 ماۋسىمداعى كەدەن وداعى كوميسسياسىنىڭ №688 شەشىمىمەن بەكىتىلگەن تالاپتارعا ساي ينسپەكتورلىق تەكسەرۋ كەشەندەرى مەن تاۋارلاردى جەتكىزۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسى جانە ەلەكتروندى وتكىزۋ پۋنكتتەرىمەن قايتا جابدىقتالىپ, قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
كەدەندىك باقىلاۋدىڭ تەحنيكالىق قۇرالىنىڭ كومەگىمەن كەدەن قىزمەتكەرى شەكارا ارقىلى وتەتىن تاۋارلار مەن قۇرالداردىڭ ىلەسپە قۇجاتتارىنا ساي ەكەندىگىن انىقتاي الادى. بۇل جۇك جانە تاۋار تاسىمالىنىڭ كەدەندىك باقىلاۋىنا كەتەتىن ۋاقىتتى ەداۋىر قىسقارتىپ قانا قويماي, كولىك قۇرالدارىنداعى تەكسەرۋگە قيىن ورىنداردى قاراۋعا ۇلكەن ءمۇمكىندىك بەرەدى. كەدەن وداعىنىڭ سىرتقى شەكارالارىنىڭ قازاقستانعا تيەسىلى اۋماقتارىنداعى وتكىزۋ پۋنكتتەرىندە كەدەندىك باقىلاۋدىڭ زاماناۋي, جوعارى تەحنولوگيالىق جابدىقتارى, اتاپ ايتقاندا, ءىرى جۇكتەر مەن كولىك قۇرالدارىن, جەكە تۇلعالار مەن ولاردىڭ قول جۇكتەرىن ادامنىڭ ارالاسۋىنسىز باقىلاۋدى ءجۇزەگە اسىراتىن رەنتگەندى-سكانەرلى قوندىرعىلار قويىلدى. رەسپۋبليكا بويىنشا ءتورت نۇكتەدە (شىمكەنت, اقتاۋ, الماتى, استانا قالالارىندا) جەدەل باسقارۋ ورتالىقتارى جۇمىس جاسايدى. كەدەن وداعىنىڭ ىشكى شەكارالارىندا كەدەندىك باقىلاۋدىڭ الىنۋىنا بايلانىستى رەسەيمەن شەكارالاس بىرقاتار كەدەن ورگاندارىندا وڭتايلاندىرۋ شارالارى اياقتالدى. ول جاقتاعى قىسقارتىلعان كەدەن بەكەتتەرى قىزمەتكەرلەرى ەسەبىنەن ءوڭتۇستىكتەگى سىرتقى شەكارالار نىعايتىلدى.
– كەدەندىك باقىلاۋ قىزمەتىنە توقتالىپ وتسەڭىز.
– بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندىق كەدەن قىزمەتى 18 اۆتوكولىكتىك, 5 تەمىرجولدىق, 2 تەڭىزدىك جانە 11 اۋە قاتىناسىندا باقىلاۋ ءجۇرگىزەدى. كەدەن وداعىنىڭ ىشكى شەكاراسىنداعى كەدەندىك باقىلاۋ مەن راسىمدەردىڭ الىنۋى وداقتاعى ءۇش مەملەكەتتىڭ كەدەن قىزمەتىندەگى اقپاراتتىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق قاتىناسىن كۇشەيتۋ قۇرىلىمىن جەتىلدىرۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. كەدەن وداعىنىڭ كەدەن ساياساتىن جەتىلدىرۋ بويىنشا ءبىزدىڭ قىزمەت ايتارلىقتاي جۇمىستار جاسادى. كەدەن وداعىنىڭ جۇمىس ىستەۋى شەڭبەرىندە جوعارى دەڭگەيلى ارىپتەستىك قالىپتاستى.
باعدارلامالىق قۇرالداردى جاساي وتىرىپ, ءبىز كەدەندىك ءترانزيتتىڭ ىشكى راسىمىنە وتتىك. ءۇش ەل اراسىنداعى ەكسپورتتاۋشىلار تاۋارلارىنا سالىناتىن قوسىمشا قۇن سالىعىنىڭ ناقتى تەتىگى قالىپتاستى. كەدەندىك وكىلەتتىكپەن اراداعى قارىم-قاتىناس نىعايىپ, تالداۋ جانە باقىلاۋ فۋنكتسياسىنا ارنالعان اقپارات الماسۋ تۋرالى شەشىم قول قويۋعا بەرىلدى. اي سايىن كەدەن قىزمەتتەرىنىڭ باسشىلارى كەزدەسىپ, ءۇش ەلدەگى كەدەن قىزمەتىنىڭ تەحنولوگيالىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق ماسەلەلەرىندەگى بىرلەسكەن ءىس-قيمىلداردى تالقىلايدى.
– كەدەندىك سالىقتار مەن تولەمدەردىڭ ارتۋى بايقالا ما؟
– كەدەن وداعى قىزمەتىنىڭ جاعىمدى تۇستارىنىڭ ءبىرى وسى – رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە وندىرىلەتىن كەدەندىك سالىقتار مەن ءتولەمدەردىڭ ارتۋى بولىپ وتىر. اعىمداعى جىلعى 9 ايدا مەملەكەت قازىناسىنا ەل كەدەنشىلەرى 840 ملرد. 918 ملن. تەڭگە ءتۇسىردى, ول وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 354 ملرد. تەڭگەگە ارتىق. وندىرىلگەن كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتار ءار كەدەنشىگە شاققاندا 195,5 ملن. تەڭگە قۇرايدى. وتكەن جىلى بۇل كورسەتكىش كەدەن ورگاندارىنىڭ ءار قىزمەتكەرىنە شاققاندا 81, 5 ملن. تەڭگە بولدى. ول رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ 37,4% قۇرايدى. جىل قورىتىندىسىندا بيۋدجەتكە تريلليون تەڭگەدەن استام قارجى ءوندىرۋ كوزدەلۋدە. 2011 جىلعى 9 ايدىڭ ناتيجەسىندە پوست-كەدەندىك باقىلاۋ باسقارماسى ەل قازىناسىنا قوسىمشا 20,4 ملرد. تەڭگە ءوندىردى.
– قۇقىق بۇزۋشىلىقتار دا جوق ەمەس بولار...
– قۇقىق قورعاۋ باعىتىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى جامان ەمەس. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار شۇعىل-ىزدەستىرۋ, قىلمىستىق-پروتسەسسۋالدىق, اكىمشىلىك جانە باقىلاۋ-تەكسەرۋ شارالارىنا نەگىزدەلگەن. كوبىنە كەدەن زاڭنامالارىنىڭ بۇزىلۋى ورىن الادى. قازىرگى تاڭدا كەدەن سالاسىنداعى زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاۋ جۇمىستارى جەمىسىن بەرۋدە. 9 ايدىڭ ىشىندە كەدەن ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى 389 قىلمىستىق ءىس قوزعاپ, 7 990 اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتى انىقتادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 9,6 ملرد. تەڭگەگە كەلتىرىلگەن زيان بيۋدجەتكە ءوندىرىلدى. ۇستالعان تاۋارلاردىڭ جانە ۆاليۋتا كونترابانداسىنىڭ جالپى سوماسى 860, 1 ملن. تەڭگەنى قۇرادى.
اعىمداعى جىلعى ماۋسىمدا كەدەن وداعىنداعى ءۇش ەلدىڭ باسشىلارى قازاقستاندا كەزدەسىپ, «قورعاس» كەدەنىندە بولدى. كەزدەسۋدە كونترابانداعا قارسى كۇرەستىڭ مەحانيزمىن جەتىلدىرۋ تالقىلاندى. اقپارات الماسۋ, كەدەندىك باقىلاۋدىڭ ساپاسىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا كەدەن ورگاندارى بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن تىعىز بايلانىستا.
– كەدەن قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قانداي جۇمىستار اتقارىلۋدا؟
– قازاقستاندىق كەدەن قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ الدىڭعى قاتارلى اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋدى قاجەت ەتەدى. قازىرگى زامانعى اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى اۆتوماتتاۋ مەن دامىتۋ كەدەن ورگاندارىنىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى. تيىمدىلىگى سول كەدەندىك باقىلاۋ مەن كەدەندىك رەسىمدەر ۇدەرىسىن جەڭىلدەتىپ قانا قويماي, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىنداعى وتكىزۋ پۋنكتتەرىنىڭ جۇمىسىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. كەدەن ورگاندارىنداعى اقپاراتتىق جۇيەنى جەتىلدىرۋ «ەلەكتروندى ۇكىمەت» باعدارلاماسى اياسىندا ىسكە اسىرىلۋدا.
كەدەن وداعىنىڭ سىرتقى شەكاراسىنداعى وتكىزۋ پۋنكتتەرىندەگى كەدەندىك باقىلاۋدى جەتىلدىرۋ جانە ونى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي سايكەستەندىرۋدە كەدەن ورگاندارى تاراپىنان جاسالىپ وتىرعان شارالار ءتيىمدى كەدەندىك باقىلاۋ مەن راسىمدەۋگە جانە سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلاردىڭ ءتۇرلى شىعىندارىن قىسقارتۋعا باعىتتالعان. قازىرگى كەزدە ۇكىمەت ەكسپورت-يمپورت وپەراتسيالارى بويىنشا «ءبىر تەرەزە» جوباسىن قولداپ, ونى 2011-2013 جىلداردا ىسكە اسىرۋ جوسپارى جاسالدى. بۇل ساۋدا جانە قاتىناس تاراپتارىنا بىرىڭعاي اقپارات پەن قۇجاتتى ءبىر-اق مارتە بەرۋ جانە وتكىزۋدىڭ دە بىركەلكى ارناسىن قۇرۋ دەگەن ءسوز. «ەلەكتروندى كەدەن» اقپاراتتىق جۇيەسىنىڭ جاڭا باعدارلامالارىن ەندىرۋ بويىنشا قازاقستان كەدەن وداعى قۇرامىنداعى ءوز مىندەتتەرىن ورىنداۋدى دا اياقتادى. تايس (كەدەندىك اۆتوماتتاندىرىلعان اقپارات جۇيەسى) باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى قوسىلدى, ياعني كەدەن وداعى نورمالارىنا سايكەس ەلەكتروندى نىسانداعى كەدەن قۇجاتتارىنىڭ جاڭا فورماتتارى ەندىرىلدى, تاۋەكەلدى باسقارۋدىڭ سەلەكتيۆتى باقىلاۋ جۇيەسى قولدانىسقا ەندى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەدەن قىزمەتىنە جوبا اياسىنداعى يننوۆاتسيالىق شەشىمدەر حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستەندىرىلىپ, سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلاردىڭ جۇمىسىن وڭتايلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە وندىرىلەتىن تۇسىمدەر كولەمىن ۇلعايتادى. وتاندىق ەكونوميكانىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ, جىل وتكەن سايىن قىزمەتىن جەتىلدىرىپ كەلە جاتقان قازاقستاندىق كەدەن قىزمەتى – ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ قۇرداسى. ەلباسىمىزدىڭ كەدەن ورگاندارىنا مىندەتتەگەن تاپسىرمالارى ورىندالىپ, اتالعان جۇمىستار جالعاساتىن بولادى.
اڭگىمەلەسكەن ۆەنەرا تۇگەلباي.
