ايتالىق, جەتىسۋ جەرىن وتارلاۋدى باستاعان كەزدەگى, ياعني 1841 جىلعى جارىق كورگەن «كارتا كوكانسكوگو حانستۆا» دەگەن ەڭبەكتە الاتاۋدى ەجەلگى تاريحي اتىمەن ء«ۇيسىن الاتاۋى» دەپ كورسەتكەن. ال 1854 جىلعى كارتالاردا بۇل اتاۋ وزگەرگەن. «زايليسكي الاتاۋعا» اينالعان.
رەسەي يمپەرياسى جەتىسۋ ولكەسىنە اياق باسقان سوڭ دەرەۋ جەر-سۋ اتتارىن ورىستاندىرۋعا كىرىسەدى. مىسالى, الماتى – ۆەرنىي, تۇرگەن – ميحايلوۆسكوە, اتامقۇل – مالوۆودنوە, شىلىك – زايتسەۆسكوە, ۇزىناعاش – كازانسكو-بوگورودسكوە, قاسكەلەڭ – ليۋبوۆينسكي, تالعار – سوفيسكايا, ەسىك – نادەجدينسكي, نارىنقول وحوتنيچي بولىپ شىعا كەلگەن. (قر وما. 44-ق., 1-ت., 5570-ءىس. 1-پ.).
تاريحي جەر-سۋ اتاۋلارى دەگەندە اكەمنىڭ اعاسى توقسابا قاريا ەرىكسىز ەسكە ورالادى. مەن ول كەزدە ۇلكەندەردىڭ قولىنا سۋ قۇيىپ جۇرگەن كىشكەنتاي بالامىن. توقسابا اتام بولىمشەنىڭ باسشىسى. كوزى اشىق, سۇڭعىلا جان ەدى.
– ەي, قۇرداس, وسى الجان اتامىز نەشە اعايىندى بولعان؟ – دەدى اكەم بىردە داستارقان باسىندا جىگىت اعاسى مۇقانعا قاراي بۇرىلىپ. ونىڭ جاۋابىن مۇقاننان بۇرىن توقسابا اتام ايتتى.
– الجان اتاڭ ەكى اعايىندى. ءىنىسىنىڭ اتى – شاجا. الجاننان تۋعان ءتورت ۇل بار. ولار – سىرىمبەت, شاعىر, الامان, قيعىلىق, – دەدى نىق سويلەپ. سونىمەن قاتار مۇنى نەگە سۇرادىڭ دەگەندەي اكەمە قادالا قارادى.
– اسكەردەن جارالانىپ سەمەيدەن وتكەننەن كەيىن, قاي (ستانتسيا) بەكەت ەكەنى ەسىمدە جوق, مايدانگەر دوسىم بولماي ۇيىنە ءتۇسىردى. رۋى سىبان ەكەن. قارت اكەسى ءبىزدى قۇشاق جايا قارسى الدى. ەل-جۇرت مارە-سارە بولدى. جاۋىنگەر بالاسىنىڭ سوعىسقا ءبىر قولىن بەرىپ قايتقانىندا ولاردىڭ شارۋاسى جوق. ءسويتىپ قوجان دوسىمنىڭ شاڭىراعى شاتتىققا بولەندى.
مەنىڭ قايدان ەكەنىمدى بىلگەن قاريا «بالام, ءبىز الجان اتاڭنىڭ اتىنداعى تاۋدىڭ باۋرايىندا وتىرمىز. وسى الجان تاۋ مەن سەندەردىڭ الجان اتالارىڭنىڭ اراسىندا قانداي بايلانىس بار ەكەنىن بىلگىم كەلەدى؟» دەدى. ول كەزدە پالەندەي جاۋاپ قايتارۋ مەن ءۇشىن وڭاي ەمەس بولاتىن.
اكەمنىڭ وسى اڭگىمەسى ەسىمدە قالعان مەن ءۇش جىل بۇرىن ىزعاربەك بەكتۇرسىنوۆپەن بىرگە كاتوندى ارالاپ, قايتار جولدا الجان تاۋدى ىزدەستىرگەن ەدىم. بىراق ول ساپارىمىز ناتيجەسىز اياقتالعان-دى.
جۋىردا سەمەيدە جەرگىلىكتى ەل ازاماتتارى كوپ جينالعان ءبىر تويدا بولدىم. اڭگىمە اراسىندا الجان تاۋ تۋرالى سۇرادىم. سول كەزدە قاسقاتاي دەگەن ازامات:
– جاقىپجان, ءبىز سەن ىزدەپ جۇرگەن الجان تاۋدىڭ ەتەگىندە وستىك. وسى ءوڭىردى ءۇيسىن اعايىندار توقسان جىلدان استام ۋاقىت جايلاعان ەكەن, – دەدى نىق سەنىممەن.
مۇنداي جاڭالىقتى ەستىگەن كەزدە جۇرەگىم شىمىرلاپ, بابالارىمىزدىڭ ەل قامى, جەر قامىنا قاراي وسى ماڭدى قورعاعانى ويىما ورالدى. كوشپەندىلەردىڭ ات تۇياعىمەن قازاق ساحاراسىنىڭ كارتاسىن جاساپ, الدەنەشە مىڭ جىلدىق تاريحىن قۇلاعان قورعانداردا, جەر اتاۋلارىنا قالدىرۋى – زاڭدى قۇبىلىس. سوندىقتان وسى وڭىردە حانكەلدى اۋىلى بار دەگەندى ەستىگەندە ودان سايىن تولقىدىم. اۋىل اتاۋى الباننىڭ ىشىندەگى الجان رۋىنىڭ باتىرى حانكەلدى سىرىمبەت ۇلىنىڭ ەسىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولۋى دا ابدەن مۇمكىن عوي.
حانكەلدى – ۇلى ءجۇزدىڭ البان تايپاسىنىڭ الجان رۋىنان شىققان قايراتكەر تۇلعا. جاۋجۇرەك باتىرلارمەن ۇزەڭگىلەس بولىپ قول باستاعان. اياگوز, تەسىكتاس جەرلەرىندە جوڭعارلارمەن بولعان شايقاستاردا ەرلىگىمەن ەرەكشە كوزگە تۇسكەن, اتاقتى اڭىراقاي شايقاسىندا البان جاساعىن باسقاردى. جوڭعارلارعا قارسى كۇرەستە اكەسىمەن تىزە قوسىپ, ۇلكەن ۇلى تىلەۋكە مەن نەمەرەسى رايىمبەك باتىرلار دا جاۋعا شاپقان. حانگەلدى سول كەزدىڭ جاعدايىنا وراي ۇلى ءجۇز قازاقتارىنىڭ جوڭعار باسقىنشىلىعىنا قارسى سوعىستا رەسەيگە ارقا سۇيەۋدىڭ قاجەتتىگىن دۇرىس ۇققانداردىڭ ءبىرى بولدى. وسى ماقساتتا 1733 جىلى تولە بي, قودار بي, ساتاي جانە بولەك باتىرلارمەن بىرگە ورىس مەملەكەتىنىڭ قول استىنا قاراۋعا تىلەك ءبىلدىرىپ, ورىس پاتشايىمىنا حات جازعان. بۇل العاشقى حاتتى ارالباي مەن ورازكەلدى جەتكىزسە, 1734 جىلى تاعى دا پاتشايىمعا جازىلعان ەكىنشى حاتتى پەتەربورعا تىكەلەي حانگەلدى مەن تولە ءبيدىڭ نەمەرە ءىنىسى ايتباي ەكەۋى اپارادى. ەل اۋزىنداعى اڭىزداردا ابىلاي سۇلتان جوڭعارلاردا تۇتقىندا بولعاندا, ونى بوساتۋعا تولە بي باستاپ بارعان توقسان ادامنىڭ ىشىندە حانگەلدىنىڭ بولعانى دا ايتىلادى. ول قولباسشىلىعىمەن اتى تانىلعان كەزدە ەلارالىق بىتىمگەرلىك جۇمىستارعا دا بارىپ, بىلىكتى مامىلەگەرلىگىمەن كوزگە تۇسكەن.
جوعارىداعى دەرەكتەر حانگەلدى باتىر اياگوز, تاسكەسكەن ماڭىن قالماقتاردان ازات ەتۋ جورىقتارىنا قاتىسقانىن مەڭزەيدى. ولاي بولسا, سول جىلداردان كەيىن الجان اتانىڭ تۇقىمدارى وسى ءوڭىردى جايلاعان بولىپ تۇر عوي. بۇل دەرەكتەردى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم, جارما بەكەتىنەن 15 شاقىرىم جەردە ارشالىدان باستالاتىن الجان تاۋ كوكسەركەگە بارىپ تىرەلەدى. وسى القاپتا شىنعوجا اۋىلىنان 18 شاقىرىم وتكەندە حانگەلدى بولىمشەسى بار. جەرگىلىكتى جۇرت الجان تاۋى, الجان كولىن اتاپ, ەلدى مەكەنگە حانگەلدى اتىن بەرىپتى.
قۇلاقپەن ەستىگەندى كوزبەن كورۋگە تىرىستىق. سونىمەن «الجان تاۋ قايداسىڭ؟» دەپ جولعا شىقتىق. جۇمابەكتىڭ اۆتوكولىگىمەن جارما باعىتىنا قاراي جۇيتكىپ كەلەمىز. ارشالى اۋىلىنا جاقىنداعاندا «اناۋ الدارىڭدا تۇرعان الجان تاۋى», دەپ كولىگىن كىلت وڭعا بۇردى.
سەكسەنگە يەك ارتقان سەرىكقازى اعامىز شارۋاشىلىقتا ۇزاق جىلدار مەحانيزاتور بولعان ەكەن. الجان تاۋدىڭ سۋلى, نۋلى ءبىر پۇشپاعىن سامات ءىنىسى جايلاسا, ەكىنشى تۇسىندا سەكەڭنىڭ شارۋا قوجالىعى تۇر. «قاراكول ماڭىنداعى توعاي اراسىنداعى ەسكى بەيىتتى جاسى جۇزدەن اسقان اكەم الجاننىڭ بەيىتى دەۋشى», دەپ اڭگىمەسىن باستادى سەرىكقازى اقساقال. بۇل سوزدەن كەيىن بىزدە تاعات قالمادى. دەرەۋ سول ماڭعا قادام باستىق. نەتكەن سۇلۋ ءوڭىر, تاۋ مۇلگىپ تۇر, ەتەگىندە قاراكول. شەتىن توعايلى قامىس كومكەرگەن... مىنە, توعاي ءىشىن قاق جارىپ, اتالعان بەيىتكە دە جەتتىك. قورىمنىڭ جان-جاعى تاسپەن قالانعان, سۋدان الىس, كولەمدى, جايلى جەرگە جەرلەنگەن. قايران بابام! جەردىڭ جانناتىندا جاتىر ەكەنسىز دەپ كۇبىرلەدىم.
تاريحي جازبا دەرەكتەرگە قاراساق, 1785 جىلى كاپيتان اندرەەۆتىڭ «ورتا ءجۇزدىڭ سيپاتتاماسى» اتتى ەڭبەگىندە ۇلى ءجۇزدىڭ قونىستانعان ورنىن بىلاي كورسەتەدى: «تارباعاتاي تاۋىنان قىتاي شەكاراسىنا دەيىنگى جەردە جازدا تارباعاتاي, ال قىستا توقتاتاۋ اڭعارىنا دەيىنگى ارالىقتا مىناداي رۋلار كوشىپ-قونىپ جۇرەدى: 1. جاڭابي باستاعان سۋاندار 3500 ءتۇتىن; 2. قوڭىربورىك دالى داۋلەت باستاعان 400 ءتۇتىن; 3.قىزىلبورىك ءاجىباي اقىن 1940 جىلى جازدا قاڭلىباي, تاستەمىر, التاي باستاعان 300 ءتۇتىن; 4. شاپىراشتى قويسويماس قاراشا باستاعان 1500 ءتۇتىن; 5.اتانباي باستاعان قىزاي 700 ءتۇتىن; 6. قاراباس باستاعان اقباراق, اقبولات 600 ءتۇتىن, سادىق باستاعان قاڭلى 120 ءتۇتىن. اتالعان قازاقتار جەر شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ بيداي, ارپا جانە تارى سەبەدى.
بيەكە بي باستاعان سەگىز-سارىلار 600 ءتۇتىن, الامان باستاعان الجاندار 450 ءتۇتىن, اياگوز بەن قاراقول وزەندەرىنىڭ ارالىعىندا بەردىقوجا باستاعان شانىشقىلىلار 300 ءتۇتىن, جولدىباي شىمىرباي باستاعان جالايىرلار 600 ءتۇتىن, يگىلىك بي باستاعان قاسقاراۋلار 500 ءتۇتىن, سۇيىندىك باستاعان قىرمىشتار 100 ءتۇتىن, بايعابىل وتەپ باستاعان جانىستار 100 ءتۇتىن» دەپ كورسەتەدى (اريستوۆ ا. ۋسۋني ي كيرگيزى يلي كاراكيرگيزى. بيشكەك, 2001. 419-420-بەتتەر.). جەتىسۋدى ۇلى ءجۇز قازاقتارىنىڭ ەجەلدەن مەكەن ەتىپ كەلە جاتقانىن ءى.جانسۇگىروۆ «جەتىسۋ» دەگەن ەڭبەگىندە بىلاي دەپ كەلتىرەدى: «جەتىسۋدى ورىس الار تۇسىندا لەپسى, التىن-ارىق, اقسۋ, ماقانشى بويلارىندا شاپىراشتى, سارى ءۇيسىن دەگەن ەلدەر قونىستانعان ەدى. كۇركىلدەكتىڭ (اياگوز) قۇيعانىنان وسى كۇنگى قونىسىنا دەيىن قاراتال, كوكسۋ بويىندا جالايىر ءجۇرۋشى ەدى. وسى كۇنگى ىلە كوپىردەن ورگە قاراي قۇلجاعا شەيىن بەتى اشىق وزەننىڭ ەكى جاعىن ورىستەپ, ۇلى ءجۇزدىڭ البان-سۋانى جاتۋشى ەدى. تالاس سۋىنىڭ كەۋدەسىنەن تومەن قاراي, شۋدىڭ بويى, قوردايدىڭ اياعىن باسا دۋلات قونىستاندى» (جانسۇگىروۆ ءى.جەتىسۋ 1730-1916. الماتى: تسەننىە بۋماگي, 2001. 10-ب.). بەلگىلى عالىم ح.ارعىنباەۆ ءوز زەرتتەۋ ەڭبەگىندە بىلاي دەگەن: «...نايماندار ءحVىىى عاسىردىڭ اياعى مەن ءحىح عاسىردىڭ باسىندا اياگوز, كوكپەكتى, اقسۋ وزەندەرىنە, تارباعاتاي تاۋىنىڭ ەتەگى مەن جوتالارىنداعى جايىلىمدارعا كوشكەن دە, ودان دا اسىپ الاكول مەن ساسىقكول جانە تەنتەك, شىلىكتى, لەپسى, اقسۋ وزەندەرى توڭىرەگىندەگى جايىلىمدارعا قونىس اۋدارىپ, قاراتال وزەنىنە دەيىن جەتكەن. وڭتۇستىك بالقاش ءوڭىرى, الاكول كولى, جوڭعار الاتاۋى جانە قاراتال وزەنى ارالىعىندا جاتقان جەر ءۇشىن ورتا ءجۇز بەن ۇلى ءجۇز كوشپەلىلەرى اراسىندا داۋ-داماي بولىپ تۇرعان» (ارعىنباەۆ ح., مۇقانوۆ م., ۆوستروۆ ۆ. قازاق شەجىرەسى حاقىندا.- الماتى: اتا مۇرا, 2000. 317-ب.). مىنە, اتالعان مالىمەتكە قاراي وتىرىپ, رەسەي يمپەرياسى وتارلاۋ بارىسىندا قازاقتار اراسىنا ىرىتكى سالىپ, جەر داۋى مەن بارىمتانى ءورشىتىپ, ءبىر-بىرىنە قارسى ايداپ سالعان جىمىسقى ساياساتىن ىسكە اسىرعانىن تەرەڭ ۇعىنا تۇسەمىز.
قاراكولدىڭ جايلى جاعالاۋىنا ورنالاسقان الجان اتا بەيىتىن كورىپ, كوڭىلىمىز كوتەرىلىپ قۋانىشقا كەنەلدىك. ارشالىعا سونداي سەزىممەن ورالدىق.
ءحVىى عاسىردىڭ ءۇشىنشى شيرەگىندە, ءدۇربىت-ويرات, مانچجۋر-تسين يمپەرياسىنا قارسى قاھارماندىقپەن شايقاسقان, تورعاۋىتتاردىڭ تاس-تالقانىن شىعارعان وسى جيىرما جىلدىق سوعىستا اتقا قونعان قابانباي, ءمۇيىزدى وتەگەن, نۇرالى حان, ابىلپەيىز سۇلتان, قانجىعالى بوگەنباي, ەرالى سۇلتان, ءادىل سۇلتان, ورىس سۇلتان, جانتاي بايان, مالايسارى, ولجاباي, كەرەي جانىبەك, شاپىراشتى ناۋرىزباي, كوكجارلى باراق, رايىمبەك, جاپەك, بەردىقوجا, تىلەۋكە, ساعىمباي, سىرىمبەت, ەر ءاجىباي, بايعوزى, شىنقوجا, ايباس, ت.ب. باتىرلار تىزە قوسقان.
بۇل رەتتە الجان ۇرپاعى رايىمبەكتىڭ قولباسشىلىق ىسكەرلىگى ۇشان-تەڭىز. تاريحشىلارعا ءالى دە زەرتتەۋگە قاجەت تۇستارى مول. الجان ۇرپاعى حانگەلدى باتىر جايلى جازبالار از, زەرتتەۋ جوق. الايدا بۇقار, ۇمبەتەي, ءشادى تورە, جاڭگىر جىرلارىندا باتىرلار بەينەسى بار. ءىلياس ەسەنبەرلين, ءابىش كەكىلباەۆ, قابدەش ءجۇمادىلوۆ سومداعانداي تۇلعالاردان حانكەلدى مەنمۇندالاپ تۇرعان جوق پا؟
استانادان دوسىم نەسىپبەك ايت ۇلى تەلەفون سوقتى:
– جاقىپجان, اياگوز ايماعىنداعى جىگىتتەر حابارلاستى. حانگەلدى باباڭنىڭ جاتقان جەرىن ىزدەپ ءجۇر ەكەنسىڭ. مەن ول تۋرالى بىلەمىن. ناعاشىلارىما ءجيى بارامىن. ناعاشىم بەيىت ارالاپ, «مىناۋ حانگەلدى باتىردىڭ بەيىتى, ۇمىتپا. حانگەلدى باتىر وسى جەردى قالماقتان ازات ەتكەن باباڭ», دەپ قۇلاعىما قۇيعان. باتىر جاتقان قورىمدى ساعان كورسەتەمىن. بىراق, بەكەر ەمەس. بايگە تۇلپارىڭدى ازىرلە, – دەدى جايدارىلانا ك ۇلىپ.
اياگوز ايماعى شۇرايلى, قۇنارلى. جاۋ كوزى كوك شالعىندى قىسى جۇمساق جەرگە تۇسەدى ەمەس پە؟ جوڭعار, قىتاي اسكەرلەرىنە قارسى توعىز رەت كەسكىلەسكەن شايقاس بولعان. سول سوعىستاردا حانگەلدى باتىر دا وسى ايماقتى, ياعني تاسكەسكەن, اياگوز, جارما اۋماعىن جاۋدان تازارتۋعا اتسالىسقان. وزىنە دە توپىراق وسى جاقتان بۇيىرعان. رايىمبەكتىڭ ءۇش ءجۇز جىلدىق مەرەكەسىن تويلاعاندا حانگەلدى بابامىزدىڭ جەرلەنگەن جەرى قازاق دالاسىنىڭ قاي جەرىندە ەكەنىن تابا الماي تۇيىققا تىرەلۋىمىزدىڭ باستى سەبەبى دە وسى بولسا كەرەك.
حانعا كەڭەس بەرىپ, ۇلى ءجۇز ساربازدارىن شەشۋشى ۇرىستارعا ازىرلەگەن حانگەلدى بابامىز وسىلايشا اقشاۋلىنىڭ ەتەگىندە, اي وزەنىنىڭ بويىندا ماڭگىلىك مەكەنىن تاپقان كورىنەدى.
– اكەڭىزدىڭ پويىزدان تۇسكەن ستانساسى قاراقويتاس بولۋى كەرەك. ويتكەنى سول ستانسادان الجان تاۋى انىق كورىنەدى, – دەدى بىزبەن اڭگىمەلەسكەن مەكتەپ ۇستازى, تاريحشى رىسقايشا قايرانوۆا. مەن اسقاقتاپ كورىنگەن الجان تاۋعا, اتالارىمىزدىڭ رۋحىنا باسىمدى ءيدىم.
البەتتە, ءبىزدىڭ بۇل ساپارىمىزداعى كەزدەسكەن ازاماتتارمەن اڭگىمەدە ايتىلعان جايتتار ءالى دە زەرتتەي ءتۇسۋدى قاجەت ەتەتىنى انىق. اتىراۋ مەن التايدىڭ اراسىنداعى ۇلى دالانىڭ سالقار ءتوسىن جاۋدان قورعاۋ ءۇشىن زامانىندا ەڭكۋ-ەڭكۋ جەر شالعان باتىر بابالاردىڭ باسى قايدا قالمادى؟! ولاردىڭ جاي تاپقان بەيىتتەرىنىڭ بۇگىنگە جەتىپ, ەلگە بەلگىلى بولعانىنان, جەل مەن جاڭبىردىڭ, ۋاقىتتىڭ سورابىمەن جوعالىپ, ۇرپاعىنا بەلگىسىز بولىپ قالعاندارى دا كوپ ەكەنى راس. ولاي بولسا, وسى ماقالاعا ارقاۋ بولعان جايتتار قوسىمشا تاريحي دەرەكتى قۇجاتتارمەن دالەلدەنىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولعانى.
جاقىپجان نۇرعوجاەۆ
