جاڭا رەفورما: ءۇمىت پەن كۇدىك

بارشاعا ايان, ەلىمىزدە حالىق دەنساۋلىعى مەن ەمدەۋ ساپاسىن جاقسارتىپ, جەتىلدىرۋ ماقساتىندا 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى (بۇدج) ەنگىزىلىپ, جۇمىس باستالىپ كەتتى. ارينە, جاڭا باستالعان رەفورما جايىندا مەديتسينا قاۋىمداستىعى اراسىندا دا, تۇرعىندار اراسىندا دا ارقيلى اڭگىمەلەر ايتىلۋدا. ويتكەنى, جاڭا جۇيە ەڭ اۋەلى الدىن الا ءبىر-ەكى وبلىستا تاجىريبەدەن وتكىزىلىپ, اتقارۋ تەتىگى حالىققا ءتۇسىندىرىلىپ, ەڭ بولماسا العاشقى ۋاقىتتا كەزەڭ-كەزەڭمەن كىرىستىرۋ ويلاستىرىلماعان سوڭ, بىردەن ەنگىزىلگەن كەزدە قاربالاسى مەن ءوز قيىندىعىن الا كەلەرى حاق. كەيبىر عالىمدارىمىز اۋقىمدى باعدار­لا­ما­نىڭ تۇپكى يدەياسىمەن كەلىسكەنىمەن, ىسكە اسىرۋ تەتىگى تولىق زەرتتەلىپ, عىلىمي نەگىزدەلمەگەن ءارى بۇگىنگى قولدا­نىس­تاعى قۇرال-جابدىق, ماتەريالدىق بازانىڭ جاڭا جۇيە­نى ەنگىزۋگە قاۋقارى قانشالىقتى جەتەتىنى ەسكەرىلىپ, ەسەپتەلمەگەندىكتەن اسىعىس جاسالعان جوبا دەگەندى دە العا تارتادى. دەنساۋلىق – ادامنىڭ دا, قوعامنىڭ دا بايلىعى. رەفورما مينيسترلەر ءۇشىن ەمەس, حالىق ءۇشىن جاسالادى. الايدا, ول دۇرىس جۇرگىزىلمەسە قيىندىعىن تارتاتىن بىرىنشىدەن – حالىق, ەكىنشىدەن, قىرۋار قاراجات شىعارعان – مەملەكەت. ادەتتە, مۇنداي ۇلكەن باعدارلاما ەنگىزىلگەندە قاۋپى مەن تاۋەكەلى قاتار جۇرەدى. ويتكەنى, قابىلدانعان رەفورما, باعدارلامالار قاعاز جۇزىندە ساقاداي-ساي بولعانمەن, بىراق جۇزەگە اسىرۋعا كەلگەندە الشاقتىققا, سايكەسسىزدىككە ۇرىنۋى ىقتيمال. وعان دالەل, بۇعانعا دەيىن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا ءدال وسىلاي ەلدى دۇرلىكتىرىپ باستالىپ, ارتى قۇردىمعا كەتكەن بىرنەشە رەفورمادان بەتى قايتىپ قالعان جۇرتشىلىقتىڭ بيىلعى جىلدىڭ باستى ساۋالىنا اينالىپ, باس اۋىرتىپ وتىرعان جاڭا جۇيەگە ۇلكەن ءۇمىت ارتقانىمەن, ازىرگە كۇدىگىنىڭ باسىمداۋ بولىپ جاتقانى دا سودان شىعار. بۇگىندە جوعارىدا ايتقانداي, جاڭا جۇيە جايىندا حالىقتىڭ ماعلۇماتى كەمشىن بولعاندىقتان دا دارىگەر مەن اۋرۋحانانى تاڭداۋدىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ, اۋىلدان قالاعا, وبلىس ورتالىعىنا سابىلىپ كەلىپ, بىردەن وزدەرى قالاعان ەمدەۋ ورىندارىنا بارىپ, ەسىك الدىنان قايتىپ, ابىگەرگە ءتۇسىپ جاتقاندارى قانشاما. رەداكتسياعا تەلەفون شالىپ: “بۇلاي ساندالعانشا, بۇرىنعى ۇيرەنگەن جۇيەمىز جاقسى ەدى...” دەپ شالا ب ۇلىنگەندەر دە بار. ەندەشە, ءبىز بۇگىنگى ماقالامىزدا كوپشىلىك وقىرمانعا ەنگىزىلىپ وتىرعان بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى جايىندا ماعلۇمات بەرە وتىرىپ, ونىڭ ۇتىمدى جانە ءالسىز تۇستارىنا, ياعني دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا مودەلى نە بەرەدى دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەۋگە تىرىستىق... ەنگىزىلىپ وتىرعان بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – پاتسيەنتتىڭ دارىگەردى جانە مەديتسينالىق مەكەمەنى ەركىن تاڭداۋعا, ەمدەۋ مەكەمەلەرى اراسىندا باسەكەلەستىك ورتا قۇرۋ مەن مەدي­تسي­نالىق قىزمەت كورسەتۋ ءۇردىسىنىڭ اشىق­تىعىنا نەگىزدەل­گەن. ونى ىسكە اسىرۋ ءۇش باعىت بويىنشا جۇزەگە اسىرىلماق: دەنساۋ­لىق ساقتاۋ جۇيەسىندە اكىمشىلىك رەفورما جۇرگىزۋ; مەديتسينا قىزمەت­كەر­لەرىنىڭ ساپاسىن ۇزدىكسىز كوتەرۋ; دەنساۋ­لىق ساقتاۋ جۇيەسىن قارجىلاندىرۋدى جەتىلدىرۋ, حالىققا مەديتسينالىق كومەكتى جاقىنداتۋ. ۇلتتىق جۇيە ەكى كەزەڭگە ارنالعان. 1-ءشى كەزەڭ – 2010-2015 جىلعا دەيىن – پسي­حياتريالىق, جۇقپالى, تۋبەركۋلەز اۋرۋ­لارىن قوسپاعان­دا, اۋرۋلاردى ەمدەۋ كەزىندە ستاتسيونارلىق جانە ستاتسيوناردى الماس­تى­راتىن كومەكتىڭ شەڭبەرىندە تەگىن مەدي­تسي­نالىق كومەكتىڭ كەپىلدى كولەمىنە بىرىڭعاي اقى تولەۋشىنى قۇرۋ. 2-ءشى كەزەڭ – 2016-2020 جىلعا دەيىن – مەملەكەتتىڭ, جۇمىس بەرۋشى جانە ازاماتتاردىڭ جەكە جانە قوعامنىڭ ساۋلىعى ءۇشىن ورتاق جاۋاپكەر­شىلىگى تەڭگەرىلىمىن بەلگىلەۋ. دارىگەر قالاي تاڭدالادى؟ جوعارىدا ايتقانداي, بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى بويىنشا كەز كەلگەن قازاقستان ازاماتى دارىگەردى ءوز قالاۋىمەن ەركىن تاڭداۋعا قۇقىلى. ياعني, تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدى كولەمى شەڭبەرىندە العاشقى مەديتسينا­لىق-ساني­تارلىق كومەك مەكەمەلەرىنە (ەمحانالار­عا) ازاماتتاردى تىركەۋ ءبىر عانا اۋماقتىق-اكىم­شى­لىك بىرلىك تۇرعىسىندا تۇراقتى جانە ۋاقىتشا تۇراتىن مەكەن-جاي بويىنشا جۇزەگە اسادى. پاتسيەنت تەك ءبىر عانا مەكەمەگە تىركەلە الادى. ونىڭ قۇجاتى ەمحانانىڭ تىركەۋ تالونى بولىپ تابىلادى. ال تىركەۋ جىلىنا ءبىر رەت, 1 قاڭتاردان 1 اقپانعا دەيىن جۇرگىزىلەدى. الايدا, ءبىزدىڭ اۋىلداعى اعايىنداردىڭ كوپشىلىگى دارىگەردى ءوز ەركىمەن تاڭداۋ قۇقىن ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن تۇكپىرىنەن كەلىپ, ءوز­دەرى­نە ۇناعان دارىگەرگە قارالا بەرەمىز دەپ تۇسىنەتىن سىڭايلى. جوق, ولاي ەمەس. ءبىرىن­شىدەن, اۋىل ادامدارى قالانىڭ ەمحاناسىنا تىركەلە المايدى. ولار جەرگىلىكتى جەردەگى اۋماقتىق قاعيداتتار بويىنشا تىركەلەدى. جالپى, دارىگەردى تاڭداۋعا اۋىلدىقتاردان گورى, قالالىقتار­دىڭ مۇمكىندىگى مول. ويتكەنى, اۋىلداعى اعايىندار بەتىنە قاراپ وتىرعان جالعىز دارىگەردەن باسقا كىمدى تاڭداماق؟ جاقىندا الماتى قالالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى ەركىن دۇرىمبەتوۆ بارلىق سالالىق ماماندارى­نىڭ باسىن قوسىپ, جۋرناليستەرمەن ءوت­كىزگەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا جاڭا جۇيە­گە قاتىستى ءبىراز جايتتارعا تۇسىنىكتەمە بەرگەن-ءدى. باسقارما باستىعىنىڭ ايتۋىن­شا, ەگەر ءوزىڭىز تۇراتىن تۇراقتى مەكەن-جايعا قاراستى ەمحانانىڭ دارىگەرلىك قىزمەتىنە كوڭىلىڭىز تولماسا, قالاداعى باسقا قالاعان مەديتسينا­لىق مەكەمەگە تىركەلە الاسىز. ول ءۇشىن جەكە كۋالىك, ستن (رنن), ءوتىنىش, بۇرىنعى ەم­حانا­دان ءتىر­كەۋ­­دەن شىققانىڭىز تۋرالى تالون قاجەت. ەگەر قالا تۇرعىنى بۇعانعا دەيىن تىركەلگەن ەمحاناسىن وزگەرتكىسى كەلمە­سە, قايتا تىركەلۋدىڭ قاجەتى جوق. ال قالاعا باسقا وبلىستان, جاقىن اۋىلدان, ياكي شەتەل­دەن جۇمىسقا كەلگەن ازاماتتار بولسا, الدى­مەن ءتيىستى زاڭ ورنىنا (ادىلەت مينيستر­لى­گىنە) بارىپ, تىركەلگەنى جونىندە قۇجات الادى. مىنە, سول قۇجاتپەن كەز كەلگەن قالاعان ەمحاناعا, قالاعان دارىگەرىنە تىركەلە الادى. ەكىقابات ايەلدەر مەن بالالارعا تىركەلگەن مەكەن-جايىنا قاراماستان مەديتسينالىق كومەك كورسەتىلەدى. باسقارما باستىعى وڭتۇستىك شاھاردىڭ ەمدەۋ مەكەمەلەرى بۇدج بويىنشا مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋگە نەگىزىنەن دايىن ەكەندىگىن جەتكىزە كەلىپ, كەيبىر پاتسيەنتتەر تۇسىنبەۋشىلىك سالدارىنان بىردەن اۋرۋحاناعا جاتۋعا بولماسا انىق­تاما بيۋرو­سىنا بارعانى جايلى فاكتىلەر­دىڭ كەزدەسىپ, ونداي ادامدارمەن ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەنىن ءمالىم ەتتى. ءبىر ەسكەرتە كەتەرلىگى, بۇدج بويىن­شا ەمحاناعا تىركەلۋ مەرزىمى بيىلعى جىلعا 20 اقپانعا دەيىن ۇزارتىلدى. مەديتسينالىق ەمدەۋ مەكەمەسى قالاي تاڭدالادى؟ جالپى ستاتسيونارعا جاتۋ ءۇش مەدي­تسينا­لىق كورسەتكىش ارقىلى جۇزەگە اسادى. ءبىرىن­شىسى, العاشقى مەديتسينالىق-سا­نيتار­لىق كومەك پەن مەديتسينالىق مەكە­مە ماماندارى­نىڭ جولداماسى; ەكىنشىسى, جەدەل مەديتسينا­لىق كومەك قىزمەتى مەن سانيتارلىق اۆيا­تسيا; ءۇشىنشىسى, شۇعىل اۋىرعان جاعدايدا ناۋ­قاستىڭ ءوز اياعىمەن كەلۋى. پاتسيەنت تەگىن مەدي­تسينالىق كومەك­تىڭ كەپىلدى كولەمىنىڭ شەڭبەرىندە ستاتسيو­نارلىق ەمدەۋدى تاڭداۋ ءۇشىن كەز كەلگەن اككرەديتتەلگەن مەملەكەت­تىك جانە جەكە مەنشىك اۋرۋحانانى تەك تۇرعى­لىقتى مە­كەن-جايى بويىنشا ەمەس, قازاق­ستاننىڭ كەز كەلگەن اۋماعىنان تاڭداي الادى. ماسەلەن, الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانىنىڭ تۇكپىردەگى جامانتى اۋىلى­نىڭ تۇرعىنى ءوزى قالاعان كلينيكادان مەدي­تسي­نا­لىق كومەك العىسى كەلەدى دەلىك. ول ءۇشىن نە ىستەۋى كەرەك؟ ءبىرىن­شىدەن, جولداماعا قول جەت­كىزەدى. ال جولداما قالاي بەرىلەدى؟ الدى­مەن العاشقى مەدي­تسينالىق-سانيتارلىق كومەك بەرۋ مەكەمە­سىنىڭ دارىگەرى (اۋىل­دىق دارىگەر­لىك ام­بۋلاتوريا نەمەسە فاپ) ناۋقاسقا جول­داما جازىپ, اۋدان­دىق ەمحاناعا جىبەرە­دى. ونداعى مامان-دارىگەر ناۋقاس­تىڭ اۋرۋ بەلگىلەرىن باي­قاپ, قاجەتتى اناليز­دەر وتكىزىپ, تەكسەرى­لۋگە نۇسقاۋ بەرەدى. بۇل تەكسەرىلۋلەر مىندەتتى تۇردە ءوزى بارعان ەمحانادا وتكى­زىلۋى ءتيىس. ويتكەنى, جولدامامەن بىرگە ناۋقاستىڭ دايىن اناليزدەرى دە قوسا تىگىلەدى. سوسىن ءدارى­گەر دايىن اناليز­دەرگە, ناۋقاستىڭ جاع­دايىنا قاراپ, قانداي جولمەن ەمدەۋ كەرەك­تىگىن شەشەدى. ەگەر ناۋقاستىڭ اۋرۋى كۇردەلى بولماسا, وندا جەرگىلىكتى جەردەگى اۋداندىق اۋرۋحانادا, بولماسا كۇندىزگى ستاتسيوناردا ەمدەلۋ ۇسىنىلادى. بۇرىنعى­داي “تەكسەرى­لىپ الايىن, جاتىپ “سيستەما” سالدىرىپ الايىن” دەپ سەبەپسىزدەن سەبەپسىز ەم-دومعا, مايدا-شۇيدە سىرقاتقا باعدارلا­مادا جول جوق. جاڭا جۇيەدە ناۋقاس اۋرۋ­حا­نانى تاڭداسا, ءوز كەزەگىندە اۋرۋحانا اۋرۋدى (بولەزن) تالعاپ قابىلدايدى. تەك پاتولوگياسى اۋىر جاعدايدا عانا جولداما تولتىرىلادى. ماسەلەن, جامانتىلىق ناۋقاستىڭ اۋرۋى – وتتەگى تاستى الدىرۋ بول­سىن دەلىك. اۋداندىق ەمحانا دارىگەرى جولدامانى تولتىراردا الماتى, استانادا ونداي وپەراتسيا جاسايتىن 5 كلينيكا بار, سونىڭ بىرەۋىن تاڭداڭىز دەۋى كەرەك. پاتسيەنت اۋرۋحانانى تاڭداعان سوڭ, جولدامادا ءوزىنىڭ قالاعان كلينيكاسىندا ەمدەلۋگە كەلىسىم بەرەتىنىن كورسەتەدى. سودان كەيىن دارىگەر اۋرۋدىڭ كودىن كورسەتىپ, ونى جاڭادان قۇرىلعان مەديتسي­نالىق اقپاراتتىق-تالداۋ ورتالىعى جانىنداعى (ماتو) جاتقىزۋ بيۋروسىنا (بيۋرو گوسپيتاليزاتسي) وتكىزىپ, كۇتۋ پا­راق­شاسىن الادى. ماتو بولسا ەلەكترون­دىق جۇيەمەن وبلىستىق, سوسىن رەسپۋب­ليكالىق ماتو-عا استاناعا جىبەرەدى. ءسويتىپ, كودىڭىزدى ەكى-ءۇش (مۇمكىن 4-5-7) كۇن كۇتەسىز. سودان كەيىن عانا اۋرۋدىڭ كودى مەن ناۋقاستىڭ كودى كورسەتىلگەن جولدامانى, اناليزدەردى الىپ, ءوزىڭىز قالاعان كلينيكاعا باراسىز. ەگەر كليني­كادا ورىن بولماسا, وندا ءسىزدى كەزەككە قويادى. ءبىر ەسكەرەتىن جايت, ەگەر جولدا­ماڭىز ون كۇنگە دەيىن انىقتالماسا, اناليزدەردى قايتا تاپسىرۋعا تۋرا كەلەدى. بۇل ءتارتىپ نە ءۇشىن قاجەت؟ بۇرىن قالاي ەدى, ناۋقاس اۋرۋحاناعا جاتادى, ەرتەسىنە اناليز وتكىزسە, كەلەسى كۇنى ساراپتاماسىن الىپ, سودان كەيىن ەم قولداناتىن. ال مۇندا قولىندا دايىن ءاناليزى بار ناۋقاسقا ستاتسيو­نارعا جاتقان كۇننەن ەم-دوم جۇرگىزىلىپ, ۋاقىت ۇنەم­دەلمەك. جالپى العاندا جاڭا جۇيەنىڭ تاعى ءبىر ماقساتى – ەمحاناداعى ەم-دوم­دى, كۇندىزگى ستاتسيوناردى جولعا قويىپ, كۇشەيتىپ, اۋرۋحاناداعى توسەك سانىن قىسقارتىپ, از ۋاقىتتا ساپالى ەم جۇرگىزۋ. ماسەلەن, قازاقستان الەمدە ستاتسيو­نارلىق توسەك سانى جونىنەن الدىڭ­عى ورىن الادى. بۇگىندە ەلىمىزدە 127 مىڭ­نان اسا توسەك بار ەكەن. بىراق, وكىنىشكە وراي, بىزدە سانى كوپ بولعانى­مەن, ساپا تومەن. سونىمەن جامانتىلىق ناۋقاس №7 اۋرۋحانانى قالاپ, وپەراتسيا جاسالدى دە­لىك. وندا وپەراتسيانىڭ قالاي وتكەندىگى جونىندە ساراپتاما جاسالادى. ايدىڭ اياعىندا وسى وپەراتسياعا تولەنەتىن تولەم­اقى الماتى قالا­سىنا تۇسەدى. ءسويتىپ, بۇرىندارى قالاداعى اۋرۋحانالارعا تەگىن جاتۋعا قولى جەتىمسىز اۋىل ادامدارى, ەندى جاڭا رەفورما بويىنشا وسىنداي جولمەن ەمدەلمەك. ماسەلەن, رەسپۋبليكالىق مە­ديتسينالىق اق­پاراتتىق-تالداۋ ورتالىعى الماتى وبلىستىق فيليالى دەرەگىنە سۇيەنسەك, 2010 جىلدىڭ 4 اقپانىنا 802 جولدامانىڭ 624-ءى اۋىل تۇرعىندارىنا بەرىلگەن. ولاردىڭ 53-ءى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ورتالىقتارعا جولدانسا, ونىڭ 47-ءسى اۋىل ادامدارى. سونداي-اق وبلىستىق اۋرۋحاناعا جىبەرىلگەن 495 ناۋقاستىڭ 268-ءى اۋىلدىقتار. ال الماتى قالاسىندا №12 ەمحانانىڭ 10 اقپانداعى مالىمەتى بويىن­شا, ستاتسيونارعا 254 ادام جولداماعا قول جەتكىزسە, ونىڭ 157-ءسى كودپەن, 97-ءسى جەدەل جاردەم ارقىلى جاتقان. كۆوتامەن ەمدەلۋگە كەلسەك, ونىڭ جولداماعا ەش قاتىناسى جوق. ياعني, كۆوتا اۋدان, وبلىس دەڭگەيىندە جاسالىنبايتىن كۇردەلى وپە­راتسيا, ەمدەرگە بەرىلەدى. كەلەشەكتە جاڭا جۇيە رەتكە كەلگەن جاعدايدا كۆوتانىڭ دا “كۇنى” ءبىتۋى مۇمكىن دەگەندى ايتادى... جاڭا جۇيەنىڭ ۇتىمدى جاقتارى نەمەسە كۇتىلەتىن ناتيجەلەر بىرىنشىدەن, ەلەكتروندى اقپاراتتىق جۇيەنى جانە سالالىق ستاتيستيكانى دامىتۋ نەگىزىندە قازىرگى دەنساۋلىق ساقتاۋ سۋبەكتىلەرىن باسقارۋ قاعيداتتارى ەن­گىزىلەدى. ياعني, قازاقستاندا تۇراتىن حالىق­تىڭ ەسەبى الىنىپ, تىركەلىپ, ءوزىنىڭ اتى ايعاقتاپ تۇرعانداي بىرىڭعاي ورتا­لىقتاندىرىلعان جۇيە قالىپتاسپاق. وندا ءاربىر ازاماتتىڭ بۇكىل ساراپتاما ءناتي­جەلەرى – سالىنعان ۆاكتسينادان باستاپ, قانىنىڭ توبى, قانداي اۋرۋمەن اۋىرعا­نى, دارىگە اللەرگياسى بار ما, ت.ب. اۋرۋ تاريحى جازىلعان ناۋقاستىڭ جەكە كودى جاساقتالادى. ەگەر ءسىز قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن تۇكپىرىندە ءجۇرىپ اياق استىنان اۋىرا قالساڭىز, بولماسا ايتىپ كەلمەيتىن ءتۇرلى اپات, وقىس وقيعالاردان مەرتىكسەڭىز, دەرەۋ كومپيۋتەردەن ناۋقاستىڭ قايدا تۇ­را­تىنى, بۇرىنعى اۋرۋ-سىرقاۋى جايىندا بارلىق انىقتامانى الىپ, بىردەن ەم قولدانا بەرەدى. دەمەك, قازاقستان اۋما­عىندا كەز كەلگەن پاتسيەنت قاي وڭىردەن ەكەندىگىنە قاراماستان, تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدى كولەمىن الۋىنا قۇقىلى. سونداي-اق, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى شالعايداعى ەلدى-مەكەنگە دەيىن جاپپاي كومپيۋتەرلەنگەن جاعدايدا شەتەلدەگىدەي دارىگەر سىرقاتناماسىن تولتىرۋدان, قانشاما قاعازباستىلىقتان قۇتىلىپ, ناۋ­قاستى ەمدەۋگە, كاسىبي بىلىكتىلىگىن كوتەرۋگە ۋاقىتى مۇمكىندىك بەرمەك. ەمدەلۋشىلەر دە بۇرىنعىداي دارىگەردىڭ تۇسىنىكسىز جازۋىنا باس قاتىرمايدى, قاجەتتى انىقتاما, ساراپتامانى تايعا تاڭبا باسقانداي كومپيۋتەردەن شىعارىپ بەرەدى. ارينە, ازىرگە “اۋىلى الىستاۋ” بۇل تەتىك تولىق ىسكە اسۋى ءۇشىن ۋاقىت تا, وراسان اۋقىمدى جۇمىس تا اتقارىلۋى ءتيىس. ەكىنشىدەن, پاتسيەنتتىڭ ۋچاسكەلىك ءدارى­گەر مەن مەديتسينالىق ەمدەۋ مەكەمە­سىن ەركىن تاڭداۋىن قامتاماسىز ەتۋى. ياعني, قاجەت بولعان جاعدايدا دارىگەردىڭ جولدا­ماسىمەن پاتسيەنت رەسپۋبليكا اۋماعىندا ەمدەلۋگە كەز كەلگەن بەيىندى اۋرۋحانانى ءوز قالاۋىمەن تاڭدايدى. ەگەر بۇرىندارى اۋىل ادامدارى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ۇلتتىق ورتا­لىقتار مەن عىلى­مي-زەرتتەۋ ينستيتۋت­تارىن­دا سونشاما قيىندىقپەن كەلەتىن كۆوتامەن ەمدەلسە, جاڭا جۇيەدە العاشقى مەديتسي­نالىق-سانيتارلىق كومەك جانە مەديتسي­نالىق ۇيىم ماماندارىنىڭ جولدا­ماسىمەن دە ستاتسيونارلىق كومەك الاتىن بولادى. ۇشىنشىدەن, مەديتسينالىق قىزمەتتەردى كورسەتۋدىڭ باسەكەلەستىك ور­تاسىن قالىپ­تاستى­رادى. دەمەك, مەديتسينا­لىق مەكەمەلەر ارا­سىندا ءوزارا باسەكە تۋ­ماق. ول ءۇشىن ۇكىمەت ولار­دى جەكە مەن­شىك, مەملەكەتتىك مەكەمە دەمەي, بارىنە بىردەي قاراجات ءبولىپ, حالىققا اقى­سىز مە­ديتسينالىق كومەك كورسەتۋ جۇيەسىن دا­مىتادى. مۇن­داي جاعدايدا ەمدەۋ مە­كەمەلەرى دە, دارىگەرلەر دە ساپالى قىزمەت كورسەتۋگە, بىلىكتىلىكتەرىن ارت­تىرۋعا تىرىسادى. تورتىنشىدەن, تەگىن مەديتسينالىق كومەك­­تىڭ كەپىلدى كولەمىنە كىرەتىن جەدەل جانە شۇعىل مەديتسينالىق جاردەممەن اۋرۋحاناعا تۇسكەن ناۋقاستى اياعىنا دەيىن ەمدەپ شىعارماق. بەسىنشىدەن, مەديتسينا­لىق قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا اشىق, سى­بايلاس جەمقورلىققا قارسى ورتا قۇرى­لىپ, بۇل رەتتە فورمالدى ەمەس ءتو­لەم­دەر دەڭ­گەيى ايتارلىقتاي تومەندەمەك. ماسە­لەن, ناقتىلانباعان (نەوبوسنوۆان­نىي) دياگ­نوزبەن جولداما بەرىلسە, ناۋ­قاستى اۋ­رۋحاناعا جاتقىزبايدى. ەسەسىنە سول جول­دامانى بەرگەن ەمحانانىڭ باس دارىگەرىنە ايىپپۇل سالىنادى. سوندىقتان باس ءدارى­گەر­دىڭ ءوزى ونداي زاڭسىزدىققا بار­ماۋعا تىرىسادى. التىنشىدان, دەنساۋلىق ساقتاۋ­عا بولىنگەن مەملەكەتتىك بيۋدجەت پەن حالىقتىڭ قاراجاتىن, ونىڭ ىشىندە ستا­تسيو­نارلىق توپتى وڭتايلاندىرۋعا نەگىز­دەل­گەن قاراجاتتى پايدالانۋدىڭ ءتيىمدىلى­گىن ارتتىرۋ. وسى ورايدا ۇكىمەتتىڭ قاۋلى­سىمەن ارنايى قاراجاتتىڭ ءبولىنۋىن قاداعالايتىن اۋماقتىق بولىمشەلەرى بار مەديتسينالىق قىزمەتكە اقى تولەۋ كومي­تەتى قۇرىلدى. ول كوميتەت اۋرۋحانالاردىڭ سوڭعى ناتيجەگە – ناۋقاستىڭ جازىلىپ شىعۋىنا قول جەتكىزۋىن ەسكەرە وتىرىپ قارجىلاندىرادى. ەگەر اۋرۋى قايتا قابىنسا نەمەسە ناۋقاس قايتىس بولسا, ياكي تالاس تۋدىرعان جاعدايدا ەكسپەرت اناليز جاساپ بارىپ تولەمدى شەشەدى. بۇدان “اق­شا پاتسيەنت سوڭىندا جۇرەدى” دەگەن قاعيدا جۇزەگە اسىرىلماق. ياعني, اقشا سوڭعى ناتيجەگە, ناقتى شىعىنعا تولەنبەك. جەتىنشىدەن, بۇدج شەڭبەرىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قار­جى مەديتسينالىق ۇيىمداردىڭ ورنالا­سۋىنا قاراماستان سالىستىرمالى كوەف­فيتسيەنت قولدانىلعان بىردەي بازالىق تا­ريفپەن تولەنبەك. ماسەلەن, بۇعانعا دەيىن جان باسىنا شاققانداعى تەگىن مەديتسينا­لىق كومەكتىڭ كەپىلدى كولەمىن قارجىلان­دىرۋدا ايتارلىقتاي ايىرما­شى­لىقتار ورىن العان. ايتالىق, قا­راعاندى وبلى­سىندا ناۋقاستىڭ ءبىر ەمدەلۋىنىڭ باعاسى 88,6 مىڭ, ال وڭتۇستىك قازاقستان وبلى­سىندا 41 مىڭ تەڭگەنى قۇراعان. بۇل رەتتە مەديتسينالىق قىز­مەتتەر­دىڭ قولدانىس­تاعى تاريفتەرىنىڭ ايقىندىعى, اشىق­تىعى بولماي وتىر: اۋرۋدىڭ تۇرىنە جانە مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋگە باي­لانىستى ناقتى شىعىندارعا قاراماستان, سىرقات ەمدە­لۋىنىڭ ورتاشا باعاسى 55,1 مىڭ تەڭگەنى قۇراعان. ال ۇلتتىق جۇيەدە مەملەكەت دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىنە بولىنەتىن قاراجاتتىڭ ءبارىن ءبىر جەرگە جيناماق. ءسويتىپ, قاي جەردە كوبىرەك ەمدەلسە, سول جەرگە اقشا كوبىرەك بولىنبەك. سەگىزىنشىدەن, مەملەكەتتىڭ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋدى قامتاماسىز ەتپەك. ولاي دەيتىنىمىز, سوڭعى التى جىلدا مەم­لە­كەت دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا قاراجات اياماي, 2004 جىلى 130 ملرد., 2009 جىلى 472,8 ميلليارد تەڭگە ءبولىپ, كەپىلدى تەگىن مەديتسي­نا­لىق كومەك كورسەتۋدىڭ قارجىلىق قورىن 273,1 ملرد. تەڭگەگە جەتكىزگەنمەن, بىراق سول قاراجاتتاردىڭ دۇرىس يگەرىل­مەۋىنەن, 2008 جىلى بولىنگەن قاراجاتتىڭ 35 ميللياردى جۇمسالماي, مەملەكەتكە قايتارىلدى. Cونداي-اق, وراسان كوپ قاراجاتقا كەرەكتى-كەرەكسىز جابدىقتار, جاڭا تەحنولوگيالار ساتىپ الىنىپ, ولارمەن جۇمىس جاسايتىن مامانداردىڭ جوقتىعىنان, بولماسا قاجەتتى بولشەكتەرى جوقتىقتان بوسقا تۇرعاندارى قانشاما. تاعى ءبىر ماسەلە, كەيدە قاراجات شىعارىپ وقىتقان مامان­داردىڭ وزىمىزدە جۇمىس ىستەپ كەتۋىنە شەتەلدەگىدەي قۇرال-جابدىق­تار بولماي شىعادى. ودان دا بىزدەگى بار تەحنولو­گيانى ۇيرەتۋ ءۇشىن شەتەلدەن مامان شاقىرتىپ وقىتۋ ءتيىمدى بولار ەدى. توعىزىنشى, مەديتسينالىق مەكەمەلەر­دىڭ قىزمەتىن باسقارۋدا نارىقتىق تەتىكتەر كەڭىنەن قولدانىلماق. ونىنشىدان, كەيبىر فارماتسەۆتيكالىق فيرمالار ءدارى-دارمەك­پەن الىپساتارلىققا بارسا, جاڭا جۇيەدە وندايعا جول بەرىلمەيدى. بۇل جەردە ءبارى زاڭدى, باعاسى قاتال قاداعا­لانادى. سوندا “انا ءدارى, مىنا ءدارى جوق” دەگەن بول­ماۋى مۇمكىن. ويتكەنى, باس ءدارى­گەر­لەر ون­داي ىسىراپشىل­دىققا بارماۋعا تىرىسادى ون بىرىنشىدەن, اككرەديتتەۋ, تاۋەلسىز ساراپشىلاردى تارتۋ. مينيسترلىك جاڭا جۇيەنى ەنگىزۋدىڭ الدىندا جانتالاسا اككرەديتاتسيا وتكىزدى. ياعني, ەمدەۋ مە­كەمە­لەرىندەگى قولدانىستاعى قۇرال-جابدىقتاردان نە بار, نە جوعىن, سونداي-اق, مەملەكەت مەدي­تسينا مەكەمەلەرىن ۇستاپ تۇرۋدا كوممۋ­نالدىق قىزمەتكە جۇمسالا­تىن قاراجاتتىڭ ەسەبىن الدى. بۇل دا ءبىر بىتكەن ءىس بولدى. ون ەكىنشىدەن, تۇپكى ناتيجەگە باع­دارلانعان, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ سارالانعان ەڭبەكاقى جۇيەسى ەنگىزىلەدى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ساپاسى جوق ەمدەۋ ورىندارى, بىلىكسىز ءدارى­گەرلەر قىسقارماق. دەمەك, باعدارلامادا دارىگەرلەر وزدەرىنىڭ دەڭگەيىن بايقايدى ءارى بايقاتادى. سوندا ولار­عا قانشا جالاقى تولەۋ كەرەكتىگى وزىنەن ءوزى شىقپاق. ەگەر ءدارى­گەر وزىندىك جۇمىس جا­ساپ, جاڭادان شىق­قان اسەرى ءتيىمدى ءدارى­لەردى, وزىق ءادىس-ءتاسىل­دەردى وقىپ, ءبىلىپ, ىزدەنىپ قولدان­باسا, كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرماي, ۇيرەنگەن ءبىر ءدارىنى جازا بەرسە, ارينە, قىس­قارادى. ەندىگى جەر­دە الماتىعا بىلىك­تىلىگىن ارتتىرۋعا وقۋعا جولدانعان ما­ماندار كوبىنە قىدى­رۋعا, دەمالىپ قايتۋعا, سەرتيفي­كاتتى اق­شا بەرىپ ساتىپ الۋعا كەل­مەيتىن بولادى... جاڭا جۇيەنىڭ   ءالسىز جاقتارى بىرىنشىدەن, ونسىز دا سىن كوتەرمەيتىن شالعاي اۋىلداعى ءدارى­گەرلىك ام­بۋلا­توريا, فەلد­شەرلىك-اكۋشەر­لىك پۋنكتتەردىڭ (فاپ) جۇمىستارى ناشار­لاپ, تاعى دا كۇيزەلىسكە ۇشىراۋى ىقتيمال. ال وڭتاي­لاس­تىرۋ كەزىندە وتكەن رەفورمادا فاپ-تار­دى, اۋىل­دىق اۋرۋحانا­لاردى جاۋىپ تاستاعا­نى­مىز وزىمىزگە بەلگىلى. ولاردىڭ ورنىن ءالى تولتىرا الماي جات­قاندا, جاڭا جۇيە جاعدايىندا بۇرىنعى كۇندەرىنە جەتە الماي قالۋى ءمۇم­كىن. بالكىم, ەلىمىزدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالا­­سىنىڭ جۇمىسىن جولعا قويىپ, حالىق­تىڭ دەنساۋلىعىن جاق­سارتامىز دەسەك, ەڭ الدىمەن الەم مە­ديكتەرى وسىدان وتىز جىل بۇرىن مويىندا­عان (الماتى دەكلا­را­تسياسى), ءالى دە مويىنداپ وتىرعان العاش­قى مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ مە­كەمەلەرىنىڭ بازاسىن كۇشەيتىپ, جۇمىسىن وڭتايلى ۇيىم­د­استى­رۋ قاجەت شىعار. ءيا, “انا شارۋام, مىنا شارۋام ءبىتسىن” دەپ ءجۇرىپ, قۇلاعاندا ءبىر-اق دارىگەرگە باراتىن ءبىزدىڭ حالىققا ءوز دەنساۋلىعىنا جاۋاپتى بولۋىن مىندەتتەۋ­دى 2015 جىلدان ەمەس, بۇگىننەن باستاۋ كەرەك. ماسەلەن, شەتەلدە ەمدەلۋ وتە قىم­بات تۇرعاندىقتان ولار ءوز دەنساۋلىعىن ساقتاپ, قورعايدى, اۋىرماۋ­دىڭ جولىن ىزدەيدى. سالاماتتى ءومىر سالتىمەن اينا­لىسىپ, ىشىمدىك ىشپەيدى, تەمەكى تارتپاي, جول ەرەجەلەرىن مۇقيات ساقتايدى. ايەلدەر شاقىرتپاي-اق جىل سايىن تەكسەرۋدەن وتەدى. بىزدە ول قىزمەت تەگىن بولسا دا كەلىپ قارال­مايدى. ايەلدەر كونسۋلتاتسياسىنا جۇكتىلىك­تىڭ سوڭعى ايلارىندا عانا قارا­لىپ, بوسانۋعا پەر­زەنت­حاناعا اياقتارى ءىسىنىپ, قان قىسىمدارى كوتەرىلىپ كەلىپ جاتقانى. ەندەشە, كودەكستە جازىلعانداي, ءوز دەن­ساۋ­­لىعى­مىزعا دەگەن جاۋاپكەرشى­لىك­تى, ءما­دەنيەتى­مىزدى كوتەرۋگە كۇش سالۋىمىز كەرەك. ەكىنشىدەن, جاڭا جۇيەنىڭ نەگىزگى ماقساتى – مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ جۇيەسىنىڭ باسەكەلەستىگىن ارتتىرا وتىرىپ, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ دەلىنگەن. جوعارىدا ءبىز جۇيەنىڭ ۇتىمدى جاعى “اقشا پاتسيەنتتىڭ ارتىندا جۇرەدى” دەدىك. ەندى جەرگىلىكتى جەردەگى باس دارىگەرلەر اۋىلداعى ستاتسيوناردى ساقتاپ قالۋ, اقشانى سىرتقا جىبەرمەۋ ءۇشىن ءارتۇرلى جاعدايلارعا بارۋى مۇمكىن. سونداي-اق, قاي ناۋقاستىڭ بىلىكتى مامان­عا, جاقسى اۋرۋحاناعا قارالىپ ەم العىسى كەلمەيدى دەيسىڭ. ال جاقسى اۋرۋحانا سوزىلمالى ەمەس. نە ىستەيدى, باياعى تامىر-تانىستىقپەن اقشا بەرۋدىڭ جولىن ىزدەيدى. وعان قارعا تامىرلى قازاقتىڭ اعايىن-تۋعانى, جوعارىدان سوعىلاتىن تەلەفون شالۋشىلاردى قوسىڭىز. اۋىرى جانىنا باتقان ادام جولدامانى دا, كەزەكتى دە كۇتپەيدى. ءسويتىپ, جولداما الۋدى جەدەل­دەتۋدە پاراقورلىق بۇرىنعىدان دا ءورشۋى ىقتيمال. ەگەر بۇرىندارى ناۋقاس ءبىر ادامنىڭ قولىن مايلاسا, ەندى جولدامانى تولتىراتىن دارىگەرگە, سوسىن اقپاراتتىق-تالداۋ ورتالىعىنداعى مامانعا, سوسىن اۋرۋحاناعا جاتۋعا كەزەك كۇتپەس ءۇشىن, سو­سىن ەمدەيتىن دارىگەرگە بەرۋگە تۋرا كەلەدى. وتكەن جىلى بەس وبلىستىڭ تۇرعىندارى­مەن جاسالعان ساۋالدامادا ولاردىڭ 44 پايىزى “دارىگەرلەرگە اقشا بەرسەڭ جاقسى قارايدى” دەپ جاۋاپ بەرگەن. ويتكەنى, ءبىزدىڭ مەنتاليتەت, پسيحولو­گيامىز سولاي. ۇشىنشىدەن, ناۋقاستىڭ دارىگەردى, اۋرۋ­حانانى تاڭداۋىنىڭ ەرەجەسى جەتىلدىرىل­مەگەن. ماسەلەن, دارىگەرلەردىڭ دە, مە­ديتسينالىق ۇيىمداردىڭ دا دايىندا­لۋىنا, بىزدەردە “مىناداي-مىناداي بار” دەگەندەي, وزدەرىن جارنامالاۋعا مۇمكىن­شىلىك بەرىلمەدى. اۋرۋحانالار دا سولاي. تورتىنشىدەن, اۋرۋحانالارعا جاتقىزۋ بيۋروسىنىڭ جۇمىسى جەتىلدىرىلمەگەن. مىنانى قاراڭىز, بارلىق بوس توسەك ورىن جونىندە اقپارات تۇسكە دەيىن بەرىلەدى, ال اقپارات قۇرۋعا ەرتەڭىنە جەتىپ, ناۋقاس كەلگەنشە توسەك ورىنعا باسقانى جاتقى­زادى. ءسويتىپ, ناۋقاس بىرنەشە كۇن بوس ورىن كۇتۋگە ءماجبۇر بولۋدا. بەسىنشىدەن, تەگىن مەديتسينالىق كومەك­تىڭ كەپىلدى كولەمىن پايدالانۋ ءۇشىن ءار ازامات تۇراقتى نەمەسە ۋاقىتشا تۇرىپ جاتقان مەكەن-جايمەن ەمحاناعا تىركەلۋگە مىندەتتى دەدىك. ەگەر بۇدج-مەن باسقا ەمحانانى تاڭداپ, تىركەلگەن جاعدايدا, ناۋقاس ۋچاسكەلىك دارىگەردى ۇيگە شاقىرۋ قۇقىنان ايىرىلادى. ماسەلەن, ءسىز اقساي­دا تۇرىپ, دوستىق داڭعىلىنداعى №5 قالالىق ەمحاناعا تىركەلسەڭىز, ۋچاسكەلىك دارىگەردىڭ قالانىڭ ءبىر شەتىنەن ەكىنشى­سىنە بارۋعا ەش مۇمكىندىگى دە, مۇرشاسى دا جوق. ياعني, جۇيەدە دارىگەردى تاڭداۋدا ارا قاشىقتىق الشاقتىعى مەن مامان جەتىسپەۋشىلىگى ەسكەرىلمەگەن. ايتالىق, الماتى قالاسى بويىنشا اككرەديتتەۋدەن سۇرىنبەي وتكەن №12 ەمحا­ناعا 10 اقپانعا دەيىن ءار ءتۇرلى جاعدايمەن رەسمي تۇردە 791 ادام كەلىپ تىركەلىپ, 77 ادام باسقا ەمحانالارعا كەتكەن. ايتالىق, سول تىركەلگەندەر اراسىندا ديسپانسەرلىك ەسەپتەگى­لەرمەن, مۇگەدەكتەر, تۋبەركۋلەز, ونكولوگيا­لىق ناۋقاستارمەن ۋچاسكەلىك دارىگەردىڭ جۇمىس ىستەۋى تىپتەن قيىنداي­دى. اسىرەسە, جۇقپالى اۋرۋمەن اۋىرعان ناۋقاستىڭ ۇيىنە بارىپ, اۋرۋ كوزىن زالال­سىز­داندىرۋ كەرەك بولادى. جالپى № 12 ەمحا­نا 62 مىڭ ەرەسەك, 22 مىڭ بالاعا مەديتسي­نا­لىق قىزمەت كورسەتەدى. ەندى وعان قالا­نىڭ ءار ايماعىنان تىركەلگەن 791 ادامدى قوسىڭىز. كەيدە پاتسيەنتتەردىڭ تەلەفون­دا­رى وزگەرىپ جاتادى, سوندا كولىكپەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن, ۋچاسكەلىك دارىگەر قايتپەك؟ ال بۇرىنعى جۇيە بويىنشا قالاي ەدى. ۋچاسكەلىك دارىگەر وزىنە بە­كىتىل­گەن 5-6 كوشە تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلى­عى­نا جاۋاپ بەرەتىن. ەگەر دارىگەرگە ديس­پانسەرلىك ەسەپتەگى پاتسيەنت قاجەت بولسا, تەلەفونمەن حابارلاسا الماسا, ەسىگىنە قاعاز جازىپ قالدىرسا دا, تاۋىپ الىپ بايلا­نىساتىن. رەتى كەلگەندە ايتا كەتەلىك, الماتى قالاسىندا بۇگىنگى كۇنگە 210 دارىگەر جەتىس­پەسە, ونىڭ 66-ى بالالار پەدياترى, 112-ءى ۋچاسكەلىك دارىگەرلەر. ال جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن 800-گە جۋىق اق حالاتتى مامان­نىڭ بيىل 50-ءى الماتىداعى مەديتسينالىق جەدەل جاردەم ستانساسىنا جۇمىسقا ورنالاسقان بولسا, رەسپۋبليكا بويىنشا مەديتسينا سالاسى 4 مىڭ دارىگەرگە ءزارۋ بولسا, اۋىلدىق جەرلەردە 3 مىڭعا جۋىق مامان جەتىسپەيدى. جاۋاپسىز سۇراق كوپ, بىراق رەفورما بار. التىنشىدان, مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ تاريفتەرىن تەڭەستىرۋدە دە ونىڭ تەحنولو­گيا­سى جەتىلدىرىلمەگەن, بۇرىنعى جوعارعى تاريفپەن جۇمىس ىستەپ كەلگەن اۋرۋحانالار بۇل جاعدايدا قيىنشىلىققا ۇشىراۋى ىقتيمال. جەتىنشىدەن, بۇعانعا دەيىن دەن-ساۋ­لىق ساقتاۋ سالاسى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجىلان­دىرى­لىپ, اۋداندىق, قالا­لىق, وبلىستىق اكىمدىككە دە قاراي­تىن. ۇلتتىق جۇيە بويىنشا مينيسترلىك بۇكىل بيۋدجەتتى ءوز قولدارىنا الىپ وتىر. ەسەسى­نە بۇل جەردە دەنساۋلىق سالاسىنا جەرگى­لىك­تى اكىمدىكتەر­دىڭ جاۋاپكەرشىلىگى باسەڭ­سىپ قالماي ما؟ اكىم دە ءوز تۇرعىن­دارى­نىڭ دەنساۋلىعىنا جاۋاپ بەرۋلەرى كەرەك ەمەس پە؟ سەگىزىنشىدەن, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى­نىڭ پىكىرىنشە, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق با­زا جەتىلدىرىلمەگەن. ولاردىڭ كوپشىلىگى جىل اياعىندا, قاراشا, جەلتوقسان ايلا­رىن­دا شىققاندىقتان, ياعني تولىق تانى­سىپ, قول­دارىنا تيمەگەندىكتەن جۇيەنىڭ ۋاقىتىندا جۇمىس ىستەۋ كەتۋىنە ءوز كەدەر­گىلەرىن تيگىزۋدە. ماسەلەن, اۋرۋحانانىڭ ستاتيستيكا بولىمىندە وتىرعان ماماندار­دىڭ جاڭا جۇيە نەگىزىندەگى جۇمىستى اتقارۋعا ەش مۇمكىندىگى جوق. سوندىقتان بۇگىندە دارىگەرلەر مەدي­تسينالىق ستاتيستي­كالىق كارتانى وزدەرى تولتىرۋدا. ستاتكار­تا دەگەنىمىز نە؟ ءار ناۋقاستىڭ اۋرۋ­حانادا جاتقان ۋاقىتتا ىشكەن ءدارىسى, امپۋلا­سىنىڭ مولشەرىن ەسەپتەپ شىعارادى. مىنە, سول جۇمىستى قازىر دارىگەرلەر اتقارۋ­دا. ونىڭ ءبارى ۋاقىت. سوندىقتان مۇنداي تەحنيكالىق جۇمىستى مەدبيكە­لەرگە, بولماسا مەديتسينالىق ءبىلىمى بار ماماندارعا جۇكتەپ, ونسىز دا ناۋقاستار­مەن جيىرەك كەزدەسۋگە ۋاقىتى جەتپەيتىن دارىگەرلەردى بوساتۋ ورىندى بولماق. بۇيرىق, قاۋلى قاشاندا تالقىلانبايدى, ورىندالادى. ونىڭ ۇستىنە بۇل ۇكىمەتتىك باعدارلاما. مەملەكەت باسشىسى دا ەكونوميكالىق رەتتەۋ مەن ىنتالاندىرۋدى ەنگىزۋدى, قارجىلىق مودەلدى وزگەرتۋ ارقىلى ازاماتتار مەن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيتىن دەنساۋلىق ساقتاۋ مودەلىن ازىرلەۋگە تاپسىرما  بەرگەنى وزىمىزگە بەلگىلى. ءيا, قاشاندا قالىپتاسىپ, جۇمىس ىستەپ جاتقان جۇيەگە رەفورما ەنگىزۋ وڭاي شارۋا ەمەس. اسىرەسە, الەۋمەتتىك سالانىڭ ەڭ كۇردەلى دە جاۋاپتىسى  – مەديتسيناعا. قالاي دەسەك تە, وسى سالاعا جاسالعان رەفورمالاردىڭ ءبىر جولى بولماي-اق قويدى. ءبىر جاعىنان ونىڭ ءوز دەڭگەيىندە جۇرمەۋىن ماماندار شەتەلدىك جۇيەگە سۇيەنىپ, نەگىزىن سولاردان الاتىنىمىز­بەن تۇسىندىرەدى. بۇل جولى قازاقستان كانادا, اۆ­ستراليا مەملەكەت­تەرىمەن گەوگرافيالىق, دەموگرافيا­لىق جاعىنان ۇقساس بولعاندىقتان, وسى ەلدەردىڭ جۇيەسىنە سۇيەندىك دەگەندى العا تارتادى. باسقاسىن ايت­پاعاندا, ەكونوميكاسى, جاڭا تەحنولوگياسى قارىشتاپ دامىعان, مەديتسينا سالاسى جاپپاي كومپيۋتەرلەنگەن, حالىقتىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا دەگەن مەنتاليتەتى جوعارى ەلمەن ءوزىمىزدى سالىستىرۋ وڭايعا سوعا قويار ما ەكەن؟ نەگە بىزگە وسى ون سەگىز جىلدىڭ ىشىندە ەكونوميكالىق جاعدايىمىز, جەرىمىز ۇلكەن بولعانمەن تۇرعىن­داردىڭ ورنالاسۋ تىعىزدىعى, جىلدىڭ ءتورت مەزگىلى بولاتىن جەردىڭ دە, ەلدىڭ دە ارتىقشىلىقتارى, ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىمىز, حالىقتىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا دەگەن ساۋاتى ەسكەرىلىپ, اپتىقپاي, اسىقپاي باسقا بالاما باعدار­لامالاردى دا تالقىلاپ, قوعامدىق ۇيىمداردى دا تىڭداپ, دەپۋتاتتار دا اتسالىسىپ, كەسىپ-ءپىشىپ, ءبىر-ەكى جىل تاجىريبەدەن وتكىزىپ, ءپىسىرىپ بارىپ ءوزىمىزدىڭ قازاقستاندىق مودەلىمىزدى جاساماسقا؟! مەملەكەتتىڭ نەگىزگى بايلىعى – حالىق. حالىقتىڭ باستى داۋلەتى – دەنساۋلىق. جاقىندا الماتى تەلەكانالىندا “جاڭا جۇيە مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ ساپاسىن كوتەرە مە, جوق پا؟” دەگەن ساۋالعا تەلەكورەرمەندەردىڭ ءجۇز پايىزى “جوق” دەپ داۋىس بەرۋى ويلانتاتىن جايت. ەندەشە, ەندى عانا ەنگىزىلىپ, قولدانىسقا تۇسكەن بۇل جۇيە تۋرالى ناقتى قورىتىندى جاساۋ ەرتەرەك. بىراق, ايتەۋىر جاقسى-جاماندى جۇمىس ىستەپ, ۇيرەنگەن بۇرىنعى جۇيەمىزگە جەتە الماي قالماساق بولعانى. قورقاتىنىمىز – ءار ءتۇرلى شەشىلمەگەن ماسەلەلەر كوبەيىپ كەتسە, جاعداي ودان دا ۋشىعىپ كەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان, ونداي جايتتار ۋاقىتىندا كاسىبي, ساپالى تۇردە شەشىلسە. ءيا, ۇلكەن جۇمىس باستالىپ كەتتى. “كوش جۇرە تۇزەلەدى” دەگەن قازاقپىز عوي, جۇرە تۇزەلۋىنە ءۇمىت ارتالىق. گۇلزەينەپ سادىرقىزى.