وسىدان بىرەر جىل بۇرىن «التاي – التىن بەسىك, اتا جۇرت» دەگەن كىتابىمنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. سول تۇساۋكەسەر تۋرالى ينتەرنەتكە شىققان اقپاراتقا رەسەيدىڭ ۆولوگدا جاعىنان ءبىر وقىرمان «پري چەم زدەس كازاحستانسكي پيساتەل؟ التاي ي كازاحستان: كاكايا زدەس لوگيكا؟» دەپ جازىپ جىبەرىپتى. قازاق ازاماتتارىنىڭ اراسىندا دا ءبىلىمدى, نامىسشىل جىگىتتەر بارشىلىق قوي. الگى كەلىنشەككە دالەلدى تۇردە ءبىر ازامات جاۋاپ قايتارعان ەكەن. التاي – ءتورت مەملەكەتپەن شەكتەسىپ جاتقان, تورتەۋىنە دە تيەسىلى ەكەنىن جازىپ, كارتاسىنا دەيىن سالىپ, جاۋاپ قايتارىپتى.
كوردىڭىز بە؟ التاي دەسە, وزگە جۇرت ورە تۇرەگەلىپ, تۇتاستاي وزىنە تارتقىسى كەلەدى. التاي 4 مەملەكەتپەن – رەسەي, موڭعوليا, قىتاي جانە قازاقستانمەن شەكتەسەدى. ءبىر قىزىعى – وسى التايدىڭ ءتورت جاعىندا دا قازاقتار تۇرادى! ءيىسى تۇركىنىڭ اتا جۇرتى التايدى ءتىپتى كورەيلەر, جاپوندار دا اتا جۇرتى سانايدى. «التايدان شىققانبىز» دەپ ازۋلارىن ايعا بىلەيدى. سوندىقتان التايداي كيەلى جەرگە بەلگى سالىپ قويعانىمىز وتە دۇرىس بولدى دەپ ەسەپتەيمىز.
ەجەلگى كيەۆ رۋسىنەن جەر ءجانناتىن ىزدەپ, تورعايداي توزىپ, ارىپ-اشىپ موناحتار كەلگەن زامانداردا التايدى كوكتۇرىكتەر مەكەن ەتكەن. سودان بەرى التىن التاي بارشا تۇركىنىڭ اتا جۇرتى, التىن تامىرى, ءاز بەسىگى بولىپ كەلەدى.
زىريان اۋدانى مەن قالاسىن التاي دەپ اتاۋ – ءتۋريزمدى دامىتۋعا دا ۇلەس قوسادى. سەبەبى الگى التايعا اعىلىپ جاتاتىن تۋريستەردىڭ بارلىعى التاي دەگەن اتاۋعا ەرىكسىز ەلەڭدەرى ءسوزسىز. ءارى زىريان – ءور التايدىڭ ەڭ ءبىر قۇنارلى, قارى قالىڭ بولسا دا قىسى جايلى, جازى جايماشۋاق ءوڭىرىنىڭ ءبىرى.
1791 جىلى التاي وڭىرىنەن گەراسيم زىريانوۆ دەگەن ينجەنەر ءتۇرلى مەتالدار شىعاراتىن كەن ورنىن اشقاننان كەيىن وسى اتاۋ بەرىلگەن ەكەن. جالپى, حVIII عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي التايدىڭ ءار جەرىندە جەر استى پايدالى قازبالارى كوپتەپ تابىلىپ, تاۋ-كەن كاسىپورىندارى ومىرگە كەلە باستادى. سوعان بايلانىستى شىعىس قازاقستانعا قونىس اۋدارۋشىلار سانى دا جىلدان جىلعا ارتا ءتۇستى. ول زامانداردا رەسەيگە قاراستى وڭىرلەردەن تابىلعان قىمبات باعالى مىس كەنىشتەرى پاتشانىڭ وتباسى مەن مەملەكەت مونوپولياسىندا بولاتىن. وسى رەتپەن التايداعى كەن ورىندارى دا تۇگەلىمەن ەليزاۆەتا پەتروۆناعا سىيعا تارتىلادى. سويتكەن زىرياننىڭ قازىرگى قالپى دا بالەندەي ەمەس ەكەنىن وسىدان-اق اڭعارۋعا بولار.
ءتىپتى بۇگىنگى كۇنى عالامتورداعى ۆيكيپەديادا دا, زىريان حالقى نەگىزىنەن ورىس تىلىندە سويلەيدى دەپ جازىلىپتى. ال 2010 جىلعى دەرەك بويىنشا, زىريان قالاسىنىڭ 78,18 پايىزى ورىس ۇلتىنان دەپ كورسەتىلگەن ەكەن. سوندىقتان زىرياننىڭ التاي اتالۋى بارشامىز ءۇشىن زور قۋانىش بولىپ وتىر.
جالپى, شىعىس قازاقستاندا تاۋەلسىزدىك العالى بەرى دە مۇرتى سىنباي تۇرعان اتاۋلار ءجيى كەزدەسەدى. مىسالى, گلۋبوكوە مەكەنىن قازاقتار ەجەلدەن اقتاستى دەپ اتايتىن, ءالى كۇنگە اراسىندا اتالىپ جاتادى. مىنە, وسىلاردىڭ بارلىعىن بىرتىندەپ قازاقشالاپ الساق, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
الىبەك اسقاروۆ,
جازۋشى
