«الپامىس باتىر» جىرىن جاتقا ايتىپ, جەڭىمپاز اتانۋعا 1300-دەن اسا ۇمىتكەر تىلەك ءبىلدىردى. ءار اۋداننان ءۇش جەڭىمپازدان ىرىكتەلىپ, وزا شاۋىپ كەلگەن 24 جۇلدەگەر وقۋشى قالالىق سىننىڭ قاتالداۋ بولاتىنىن قازىلار القاسىنىڭ قۇرامىنا قاراپ-اق بايقادى. ۇلتتىق جوبانى قولداپ, ەرتە كوكتەمنەن باستاپ جىر جاتتاپ جۇزدەن جۇيرىك اتانىپ كەلگەن تالاپتى وقۋشىلاردىڭ ونەرىنە اكادەميك ومىرزاق ايتباەۆ, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ءۋاليحان قاليجان, پروفەسسور, ادەبيەتشى-عالىمدار تىنىسبەك قوڭىراتباەۆ, تەمىرحان تەبەگەنوۆ, سەرىك قوراباي ۇلى, «الماتى اقشامى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى قالي سارسەنباي تورەلىك جاسادى.
«تۇلپار ءمىنىپ, تۋ العان» ۇلتتىق جوباسى نەسىمەن قۇندى؟ ەپوستىق جىر-داستاندار – قاعازبەن قاتتالماعان, جىلناماسى جوق تاريحىمىزدىڭ اۋىزشا جەتكەن سيپاتتاماسى, ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدىڭ اۋقىمدى ءبىر بولىگى. بۇگىنگىدەي بالا ساناسىنىڭ ءار تالشىعىن بۇكىلعالامدىق تور شەڭگەلدەپ تۇرىپ شىرماپ العان كەزەڭدە ونىڭ تاريحي, كوركەم, پالساپالىق ماڭىزىن ۇمىتتىرماي, بابالار اماناتتاپ كەتكەن جادىگەردىڭ ءار جولىن كوزدىڭ قاراشىعىناي ساقتاپ, بويعا سىڭىرۋگە ءار قازاق قۇمبىل بولۋى ءتيىس. ەرلىككە, وتانسۇيگىشتىككە باۋليتىن باتىرلار جىرىنىڭ مازمۇنىن عانا ەمەس, ماڭىزىن دا ءبىلىپ ءوسۋ ءار جەتكىنشەككە مىندەت دەيمىز. الايدا اعىل-تەگىل اقپارات زامانى باتىرلار جىرىن جاتتاپ وسپەك تۇگىلى, ونىڭ بار ەكەنىن دە ۇمىتتىرىپ بارا جاتقانداي. مەكتەپ باعدارلاماسى اياسىندا عانا امالسىز وقىپ, باسقا ۋاقىتتا ونىڭ رۋحاني بايلىقتىڭ باستاۋىندا تۇرعان قۋاتىن سەزىنبەيتىندەر كوپ. تەگەۋرىندى تەحنولوگيانىڭ تاساسىندا قالىپ بارا جاتقان اۋىز ادەبيەتىنىڭ ءىنجۋ-مارجانى ەندىگى جەردە ەشكىمگە دە قاجەت ەمەس دەپ قارايتىندار بار. ەندەشە ەپوستىق جىرعا, باتىرلار جىرىنا قۇرمەتتى ارتتىرۋ ءۇشىن ىنتالاندىرىپ جاتتاتۋدىڭ, قىزىقتىرىپ وقىتۋدىڭ ءادىس-امالدارى قاراستىرىلسا, قۇبا-قۇپ. «تۇلپار ءمىنىپ, تۋ العان» ۇلتتىق جوباسىنىڭ وسىنداي پايىم تۇرعىسىنان قولعا الىنعانى انىق. جوبا جەتەكشىسى, اقىن سەرىك سەيتماننىڭ ايتۋىنشا, «تۇلپار ءمىنىپ, تۋ العان» بايقاۋى وقۋشىلار اراسىندا كىتاپ وقۋدى, ونىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ باتىرلىق ەپوستارىن ناسيحاتتاۋ, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ شىعارماشىلىق جانە زياتكەرلىك قابىلەتىن دامىتۋعا جاعداي جاساۋ, وقۋشىلاردى حالىق پوەزياسىنا, اسىل مۇراعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىككە جانە پاتريوتيزمگە تاربيەلەۋ, نامىسشىلدىق, قايسارلىق قاسيەتتەرگە باۋلۋ, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانى مۇعالىمدەرىنىڭ بەدەلىن كوتەرۋدى ماقسات تۇتادى.
العاش رەت ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان ۇلتتىق جوبا 1-ورىن العان جەڭىمپاز بالاعا بىردەن 1 500 000 تەڭگە جۇلدە تاعايىندادى. مۇنشاما قوماقتى جۇلدە قورى بۇرىن-سوڭدى بىلىمگە قاتىستى بايقاۋلاردا بولعان ەمەس. وزگە سىنىپتاستارى الا جازداي دوپ تەۋىپ, دۋماندى جازدىڭ قىزىعىنا تويماي, سەيىل-سەرۋەننەن قولدارى تيمەي جۇرگەندە بۇل بالالار 110 بەتتەن تۇراتىن «الپامىس باتىردى» جاتتادى. راس, اۋداندىق دەڭگەيدەگى جارىستاردا انىق بايقالعان, جىر جاتتاعان وقۋشىلاردىڭ قارىم-قابىلەتى, ءبىلىم دەڭگەيى, مۇمكىندىگى بىردەي ەمەس, ءارتۇرلى. كەي مەكتەپتىڭ وقۋشىسى جاتتاپ العان ون بەتتى دە مالدانىپ تۇردى, ونىمەن سالىستىرعاندا, ەلۋ بەت جاتتاعاندارعا ەلجىرەي قارادىق, بالا جەتىستىگى جەلپىنتپەي قويسىن با, كەيبىرەۋى «70 بەت جاتتادىم» دەگەندە, دەلەبەسى قىزعان جۇرت ناعىز دارابوزدى كورگەندەي دابىرلاسىپ قالدى. مىسالى, ىرىكتەۋ سىنىندا اۋەزوۆ اۋدانىنان قاتىسىپ, جەڭىمپاز بولعان نۇرتۇلعا ءادىل ۇلى بايقاۋ تۋرالى ەستي سالا, قولىنا تۇسكەن «الپامىس باتىر» جىرىنىڭ 30 بەتىن جاتتاپ العان سوڭ عانا تالاپ بويىنشا سۇلتانبەك اققوجاەۆتىڭ نۇسقاسىمەن جاتتاۋ كەرەگىن بىلگەننەن كەيىن جاڭا نۇسقامەن جالعاستىرىپ اكەتكەن. بۇرىنىراقتا ادەبي بايقاۋلارعا قاتىسىپ جۇرگەن بالالاردىڭ مانەرلەپ وقۋدىڭ شەبەرى ەكەنى بايقالعانىمەن, «الپامىس باتىردى» ايتۋعا كەلگەندە ول ماقامنىڭ جارامايتىنى ءبىلىنىپ تۇردى. «بۇرىنعى وتكەن زاماندا, جيدەلىبايسىن جەرىندە, قوڭىرات دەگەن ەلىندە, ءبايبورى دەگەن باي شىقتى ...» دەگەن العاشقى شۋماق باستالعاندا-اق ءبىرىنىڭ تاڭدايى تاقىلداپ تاقپاقتاتىپ شىقسا, ءبىرى باياعىنىڭ ءبيىنىڭ وبرازىنا كىرىپ, بايسالدى اۋەزبەن اندەتە جونەلەدى. ءبىر مەكتەپتەن وننان اسا بالا كەلسە, ەندى ءبىر مەكتەپتەن بار-جوعى ەكى-ءۇش بالا عانا قاتىستى. قولىنا قامشى ۇستاپ, قالقان اسىنىپ, ۇلتىق كيىم كيىپ «تۇپنۇسقاعا» جاقىنداپ كەلگەندەرگە مەكتەپ فورماسىمەن تۇرعانداردىڭ جەڭىستى قولدان الدەن بەرىپ قويعانداي جاسقانا قارايتىن قالىپتارى كۇلكى شاقىرماي قويمادى. ءۇش-ءتورت شۋماعىن ايتقان سوڭ تورەشىلەردىڭ ءبىرى ءۇزىپ جىبەرىپ, ورتا تۇسىنان جاڭا شۋماقتى وقىپ «جالعاستىر» دەسە, «كەشىرىڭىز, اعاي, مەن ول بەتىن جاتتاعام جوق» دەيدى. «قانشا بەت جاتتادىڭ؟» «ون بەت». جىر قۇدىرەتى دەگەن سول, باۋىرى جازىلىپ شاپقان جۇيرىكتەردىڭ جارىسىن تاماشالاعانداي ارقالانىپ وتىرعان تىڭداۋشى جانكۇيەر ون بەتتىڭ وزىنە دە ءماز بولىپ قالادى. باياعىدا جىر-داستانداردى تاڭدى تاڭعا ۇرىپ جاتقا سوققاندار مەن قۇلاق قۇيقاسى شىمىرلاپ, كىرپىك ىلمەي تىڭداعانداردىڭ كۇيىن شامالاپ تۇسىنگەندەي كۇي كەشەسىڭ. حالىق ادەبيەتىنىڭ باستاۋىنان قانىپ ىشكەن مىقتى جازۋشىمىز مۇحتار ماعاۋين «بەكەت باتىر» جىرىن مەكتەپكە بارماي تۇرعاندا-اق جاتقا ايتقانىن ماقتانىشپەن جەتكىزىپ ەدى. ال مىناۋ بايقاۋ وشكەن ونەردىڭ زاماناۋي سيپاتپەن كورىنگەن جاڭا جارقىلى عانا.
«الپامىستى» ايتىپ, جۇلدەگە تالاسقانداردىڭ اراسىندا ورىس تا, كارىس تە, ۇيعىر دا بولدى. الپىس بەت جىردى جاتقا ايتقان ناۋرىزباي اۋدانىنىڭ وقۋشىسى نيكولاي شۋت الەۋمەتتىك جەلىنىڭ كۇشىمەن ءاپ-ساتتە تۇتاس قازاق ۇلتىنا ۇناپ قالدى. مىنە, وسىنداي قىزىعى مەن شىجىعى قاتار جۇرگەن جارىس الپىس تۇگىلى «سەكسەن, توقسان بەتتەردى» شاڭ قاپتىرىپ, شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرماي ءجۇز بەت جىردى تولىق جاتتاعانداردى عانا مارەگە توپتاستىردى. تايجارىسقا تايسالماي كەلگەندەردىڭ بار ىقىلاس-ىنتاسى كۇندىز-ءتۇنى قولىنان كىتابى تۇسپەي جاتتاعان ۇزىن-سونار جولداردى ۇمىتىپ قالماۋعا باعىتتالعانداي. بالا بولسا دا ۇستازىنىڭ ءۇمىتىن, مەكتەبىنىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنەدى. ۇستاز دەمەكشى, «تۇلپار ءمىنىپ, تۋ العان» بايقاۋىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ميلليوندى قانجىعاسىنا بايلاعان جەڭىمپاز وقۋشىنى باپتاعان تالىمگەرى انگليانىڭ وكسفورد قالاسىندا ءۇش اي ءتىل ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ورتالىعىنان اعىلشىن ءتىلىن تەرەڭ مەڭگەرىپ قايتارۋعا جىبەرىلەدى. ەكىنشى ورىن العان وقۋشىنىڭ مۇعالىمى – ەكى اي, ءۇشىنشى ورىن – ءبىر اي ءتىل ۇيرەنۋگە مۇمكىندىك الادى. جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋ مىندەتتەلىپ جاتقان كەزەڭدە بۇل مۇعالىم ءۇشىن دە تاپتىرماس مۇمكىندىك ەكەنى ءسوزسىز.
سونىمەن, بايقاۋدىڭ ءۇش جەڭىمپازى دا الماتى قالاسىنىڭ ءبىر عانا اۋدانىنان – قازاعى قالىڭ قونىستانعان الاتاۋ اۋدانىنان شىقتى. ەندى ءبىر اۋداننان ءۇش بىردەي ۇستاز وكسفوردتقا اتتانادى. جەڭىمپاز وقۋشىلار مەن ۇستازدار: 1-ورىن ارۋجان ءابساتتار (تالىمگەرى مايرا ايىپحانقىزى), 2-ورىن ابىلاي بەرداشەۆ (ايجان وسپانبەكوۆا), 3-ورىن بەكزات شارداربەك (فاريدا سۇلەيمەنوۆا) بيىلعى بايقاۋدىڭ مىقتىلارى بولدى. ال ىنتالاندىرۋ سىيلىعىنىڭ يەگەرلەرى بولىپ شىڭعىسحان ارميا, مانشۇك ارىستانبەك, سانات عيزات ۇلى تانىلدى.
ەندىگى جەردە جىردى جۇلدە ءۇشىن ەمەس, ءوزى ءۇشىن جاتتايتىنداردىڭ قاتارى كوبەيىپ, اۋقىمى كەڭەيسە, كومەسكى تارتقان ونەردىڭ شوعىن مازداتۋدى كوزدەگەن بايقاۋ ماقساتىنىڭ ورىندالعانى.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
