كۇنى كەشە عانا تەلەفونمەن سويلەسكەندە ەلدىڭ بەلگىلى اقساقالى ىدىرىس قاليەۆتىڭ اسىنا قاتىسىپ, ول كىسى تۋرالى تەبىرەنە سويلەگەنىن ايتىپ, قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا ومىردە ءبارىنىڭ وتكىنشى ەكەندىگىن, سوندىقتان دا ءتىرى كۇنىڭدە سىيلاستىققا ەشنارسە جەتپەيتىنىن ورتاعا سالعان ەدى. بۇل مەنىڭ قاتار جۇرگەن سىيلاس اعامەن سوڭعى تىلدەسۋىم ەكەن. سەيىلبەك اعانىڭ 75 جىلدىق تويىن ابىرويمەن وتكىزگەنىمىز كەشە عانا سياقتى ەدى. سودان بەرى دە ءبىراز جىل سىرعىپ وتە شىعىپتى-اۋ.
اسقارالى توي يەسىن سول مەرەيلى مەرەكەدە ايماق باسشىسى قىرىمبەك كوشەرباەۆ جانە ءابىش كەكىلباەۆ, ۇزاقباي قارامانوۆ, يران-عايىپ باستاعان زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتتارى قۇتتىقتاپ ەدى. ايماق باسشىسى ەلباسىنىڭ مەرەيتوي يەسىنە ارناپ جىبەرگەن قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ بەرگەن بولاتىن. سونداي-اق وبلىستىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن جانە «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ «بەلسەندى قىزمەتى ءۇشىن» توسبەلگىسىمەن ماراپاتتاعان-دى.
وتپەلى ءومىردىڭ ازاماتتىق اسىل كۇندەرىنىڭ 60 جىلىن ات ۇستىندە وتكىزۋ شىنىندا وڭاي ەمەس. سەكەڭنىڭ ءومىرى جاستارىمىزعا ۇلگى بولارلىق كوركەم پاراقتاردان تۇرادى. ارينە اششى-تۇششىنى قاتارىنان تاتا ءجۇرىپ, ەلگە, جەرگە دەگەن قالتقىسىز ادال جۇرەگىنىڭ امىرىنەن اينىماي ەڭبەك ەتۋ باقىتى وسى سەكەڭە بۇيىردى.
سەيىلبەك شاۋحامانوۆ 1939 جىلى 15 مامىردا قىزىلوردا وبلىسى, جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ وزگەنت اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1962 جىلى قازاق مەملەكەتتىك اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن, 1982 جىلى الماتى جوعارى پارتيا مەكتەبىن بىتىرگەن.1962-1965 جىلدارى قىزىلوردا وبلىسى شيەلى اۋدانىندا «قازاۋىلشارۋاتەحنيكاسى» بىرلەستىگىندە مەحانيك, جەتەكشى ينجەنەر بولىپ قىزمەت ەتتى. قاراپايىم ينجەنەردەن وبلىستىڭ ءبىرىنشى باسشىسىنا دەيىن ءوستى. 1965-1991 جىلدارى كەڭەس وداعى كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ مۇشەسى بولا ءجۇرىپ, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ سىرداريا, تەرەڭوزەك اۋداندارىنىڭ كومسومول جاستارىنا جەتەكشىلىك ەتىپ, حاتشىلىق قىزمەت اتقاردى, 1975-1980 جىلدارى جالاعاش اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولىپ جۇمىس ىستەدى.
تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى كوك بايراق كوتەرگەن تاريحي كەزەڭدە, ياعني, 1992-1995 جىلدار ارالىعىندا ول قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى بولدى, 1998-1999 جىلدارى قازاقستان پارلامەتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقاردى.
ارينە وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارى دۇنيەگە كەلىپ, بالالىق شاعىن سۇم سوعىسقا ۇرلاتىپ, جالاڭاياق, جاماۋ-جاماۋ كيىممەن, اش قۇرساق بولىپ وسكەن بالا ۇرپاقتان بۇگىنگى اتا ۇرپاققا اينالۋ بارىسىن قازىرگى ورتا بۋىن وكىلدەرى جاقسى بىلەدى دەپ ويلايمىن. سول بۋىننىڭ ورتاسىندا ءوزىنىڭ نار تۇلعاسىمەن حالىق جۇگىن قاجىماي كوتەرگەن اتپال ازاماتىمىز سەيىلبەك شاۋحامان ۇلى سول بۋىننىڭ وكىلى.
سەكەڭ وسى ۇزاق, قيىن, بەينەتى مەن زەينەتى الما-كەزەك كەلگەن تايتالاستى عۇمىرىندا, داڭق پەن داقپىرتقا بوي الدىرماي, تابيعي مىنەز قالپىن ەش وزگەرتپەي, ءوزى مەجەلەگەن بيىككە «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسىپ» جەتتى. ەگەمەندىگىمىز بەن ەلدىگىمىزدىڭ العاش قالىپتاسۋ بارىسىنداعى تار جول, تايعاق كەشۋدە ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالاردى تۇڭعىش ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ, مەملەكەتتىگىمىزدى نىعايتۋعا بەلسەندى ۇيىتقى بولعان تۇلعالاردىڭ ء بىرى بولىپ, تاۋەلسىز ەلدىڭ تۇعىرىن بەكەمدەۋگە ايرىقشا ەڭبەك ەتتى.
ەڭبەك قىزىل تۋ, «قۇرمەت بەلگىسى», «حالىقتار دوستىعى» وردەندەرىمەن, بىرنەشە مەدالدارمەن ماراپاتتالعان. قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 10 جىلدىعى قارساڭىندا وتاندىق «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى اتاندى. قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ قۇرمەت گراموتالارىمەن ماراپاتتالعان. حورەزمنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. قىزىلوردا وبلىسى, جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ «عاسىر ادامى».
سەكەڭە وسىناۋ ءومىر, حالقى, ءوزىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولدارى قانداي قىمبات, قادىرلى بولسا, ونى قالام ۇستاپ قاعازعا تۇسىرۋدە دە ەرەكشە ەڭبەك ەتە ءبىلدى. جاي عانا قايراتكەر ەمەس, قالامىن دا قولىنان تاستاماعان كورنەكتى تۇلعاعا اينالدى. «قايراتكەر», «باقىتىڭدى باعالاي ءبىل», «پارىز بەن پاراسات», «التىن الما, اقىل ال», «ەر قاناتى», ت.ب. كوپتەگەن كىتاپتار جازدى. ۇلت تاريحى مەن تاعدىرىنا تولعانىپ, وزىنەن كەيىنگى بۋىنعا وشپەس ونەگە قالدىردى.
ءوزىنىڭ ۇزاق جىلدىق ومىرىندە باسىپ وتكەن جولدارىن اعامىز ءبىر كۇنگىدەي جەڭىل, باقىتتى سەزىنسە كەرەك. ويتكەنى «باقىتىڭدى باعالاي ءبىل» اتتى كىتابىندا: «ومىردە جولىم بولدى!» دەپ اعىنان اقتارىلادى. ايتۋعا وڭاي شىعار, بىراق سەكەڭ عۇمىرىنىڭ قيىندىقتارىن بىرەۋ بىلەدى, بىرەۋ بىلمەيدى. وسى ورايدا وتكەن كۇنگە تاعى ءبىر كوز تاستايىقشى.
80-جىلداردىڭ سوڭىنداعى جاعداي ءالى كۇنگە كوز الدىمىزدا. بۇكىل ەل كولەمىندە تۇرالاۋ بايقالدى. دۇكەن سورەلەرى جىپ-جىلماعاي. كەڭەستىك اقشاعا الاتىن تاۋار جوق. اناۋ جەتپەيدى, مىناۋ جەتپەيدى, بارلىعى تاپشى. ءار جەردە جۇمىسشىلار, تەمىرجولشىلار دۇرلىگۋدە. قىزىلوردانىڭ شاعىن تاكسي پاركى شۋ-شۇرقاننىڭ ۇياسىنا اينالدى. وبكومنىڭ الدىندا كولىكتەرىن ءتىزىپ تاستاپ شەرۋگە شىقتى. «باسشى ۇنامايدى, ءوز قالاۋىمىزبەن سايلاپ الۋىمىز كەرەك!» قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنا قارايتىن ءتۇرى جوق, اعىلعان ارىز, توقتاماس ايقاي. الاساپىران جاعداي قالىپتاستى.
وبكومنىڭ جاڭا ءبىرىنشى حاتشىسى سەيىلبەك شاۋحامانوۆ مىنە, وسىلايشا قىپ-قىزىل شوقتىڭ ۇستىندە تۇردى.
ءا دەگەننەن جاڭا باسشى ءوزى بىلەتىن, ءوزى تانيتىن ەلدىڭ سان-سالالى جۇمىسىن باعدارلاپ, دىلگىر ماسەلەلەردى شەشۋگە بىلەك سىبانىپ كىرىستى. حالىقتىڭ ءۇمىت شىراعى جانا باستاعان ساتتە, كەڭەس وداعى تارادى. شارۋاشىلىق قايتا كۇيزەلىسكە تاپ بولىپ, قۇلدىراۋدىڭ كوكەسى ەندى باستالدى. وسىنداي قيىن-قىستاۋ ءولىارا شاقتا حالىقتىڭ ءبارى «قۇتقارسا وسى قۇتقارادى-اۋ» دەپ شاۋحامانوۆقا ۇمىتپەن جاۋتاڭدادى.
كۇندىز كۇلكى, تۇندە ۇيقىدان ايىرىلعان سەكەڭ ەل ەڭسەسىن كوتەرۋگە بارىنشا اتسالىستى. جان جۇرەگىمەن كۇيىنىپ ەڭبەك ەتتى. اقپارات قۇرالدارى مەن اينالاسىن دايەكتى وي-ورامدارىمەن ۇستامدىلىققا, سابىرعا شاقىردى. اقىل مەن قايراتتى سەرىك ەتتى. بويىندا قازاقتىڭ ءدىلى مەن ءداستۇرى تۇنىپ تۇرعان, ءسوز ساپتاۋى بولەك, سوزىمەن دە, ىسىمەن دە باسقانى يلاندىرىپ سويلەيتىن وعان باسقالار قۇرمەتپەن قاراي باستادى. ول جۇرتتى قالاي تۇسىنسە, جۇرتى دا ونى سولاي ىستىق ىقىلاسپەن قابىلدادى. وسىلايشا سەيىلبەك وسى ءوڭىردىڭ باستى يدەولوگىنا اينالدى. تۇلعاسى كۇن سايىن بيىكتەي بەردى. حالىقتىڭ تالاي مۇقتاجى شەشىمىن تاپتى.
كەڭەستىك جۇيە تاراعانعا دەيىن ول وبلىستىق كەڭەستىڭ توراعاسى قىزمەتىن ءبىرىنشى حاتشىلىققا قوسىپ اتقارعان بولاتىن. كومپارتيا تاراعاننان كەيىن وبلىستىق كەڭەستىڭ توراعاسى بولدى. ودان كەيىن وبلىستىڭ تۇڭعىش اكىمى بولىپ تاعايىندالدى. ءبىر ورىنتاقتا وتىرىپ, ونىڭ لاۋازىمى اۋىسقانمەن ادامدىق كەلبەتى, ەلگە دەگەن شىنايى كوڭىلى مەن ەڭبەگى ەش وزگەرمەدى.
وزىنەن بۇرىنعىلاردى وزىنە قالاي ونەگە ەتسە, وزىنەن كەيىنگىلەرگە دە سونداي ونەگەلىك, ىزگىلىك كورسەتىپ ابىز اقساقالعا اينالدى.
ءوز كىتاپتارىندا دىنمۇحامەد قوناەۆتان باستاپ ءابىش كەكىلباەۆ, ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, ماقتاي ساعديەۆ, تاكەي ەسەتوۆ, ەركىن اۋەلبەكوۆ, ەلەۋ كوشەرباەۆ, ەلامان جۇنىسباەۆ, سۇلەيمەن سەيىتوۆ, ەرجىگىت بوزعۇلوۆ, كوبەيسىن يساەۆ, ت.ب تۇلعالار مەن ەڭبەك ادامدارى شايماعانبەت ەسوۆ, امانكەلدى قۇدايبەرگەنوۆ, جاڭابەرگەن احاتوۆ سىندى يگى-جاقسىلاردىڭ ءومىرىن قالامىمەن ورنەكتەدى. ءسويتىپ ول ادامي وي شىڭىنىڭ بيىگىنە كوتەرىلىپ ۇلكەنگە «قۇرمەتتى ءىنى», كىشىگە «اياۋلى اعا» بولىپ قالىپتاستى.
وسىنداي ادامدىق, اعالىق, اتالىق تۇلعاعا كەيىنگى كەزدە اللانىڭ اق پارىزىن ورىنداۋ قوسىلىپ, ونىڭ كەلبەتىن ودان ءارى اشا ءتۇستى. قاجىلىق ساپارعا بارىپ كەلگەننەن كەيىنگى باسقوسۋدا شاۋحامانوۆ جاستار الدىندا: «قاجىلىق ساپارىنان العان اسەرىمدى سوزبەن جەتكىزۋ قيىن. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى اللا تاعالا ادامزات بالاسىنا يسلامنىڭ پارىزدارىن ءوزىنىڭ دانالىعىمەن ءبولىپ بەرگەن. ياعني, ناماز وقۋ, ورازا ۇستاۋ, زەكەت بەرۋ. ال قاجىلىقتىڭ ءجونى ءبىر بولەك. قاجىلىقتى وتەۋ مەنىڭ سوناۋ جىلداردان بەرگى ارمانىم. مەن ول ءۇشىن 6 جىل كولەمىندە دايىندالدىم. بەس ۋاقىت نامازىمدى وقىپ, ورازا ۇستادىم. جانە مۇنى اللا تاعالام ماعان ءناسىپ ەتتى. قاجىلىق بارىسىندا اپتاپ ىستىقتا جالاڭاياق قاسيەتتى توپىراقتى باسىپ, ميلليونداعان ادامنىڭ اراسىندا ءجۇرىپ قۇلشىلىق جاسادىق. ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعى مەن ىنتىماعى ءۇشىن دۇعا تىلەدىك. ىلايىم سىزدەرگە دە اللا قاجىلىقتى ءناسىپ ەتسىن!», دەپ اعالىق تىلەگىن ارناعان بولاتىن. بۇدان ۇلكەن ءسوز بولا ما؟!
سەكەڭنىڭ اۋزى دۋالى ابىز اقساقالعا اينالۋىنىڭ ارجاعىندا وسىنداي تەكتىلىك جاتىر دەگەن ويدامىن. مۇنى اعامىزدىڭ ءسوز ساپتاۋ مانەرىنەن ۇنەمى بايقاپ ءارى ءسۇيسىنىپ جۇرەتىنمىن. تاراتىڭقىراپ ايتار بولسام, قاعازعا قاراپ سويلەۋدى كاسىپ ەتپەگەن س.شاۋحامانوۆ جاڭىلۋدى بىلمەيتىن, توگىلىپ تۇرعان شەشەن, كوسىلىپ تۇرعان كوسەم, باتا ءسوزدىڭ ءدۇلد ۇلى. ول اعىلىپ, توگىلىپ سويلەگەن كەزدە تىڭدارمانىن بەي-جاي قالدىرمايدى. ساباقتى ءسوزىنىڭ, ايتقان ويىنىڭ ارناسىنا تارتىپ, تىڭداۋشىسىن ۇيىتاتىن.
سونداي-اق ول كىسىنىڭ بويىندا ادامدى وزىنە تارتىپ تۇراتىن الدەقانداي ءبىر تىلسىم جىلىلىق بار-تىن. اراكىدىك قىزىلوردا جاققا جولىمىز ءتۇسىپ, ءىسساپاردا بولعان كەزىمىزدە اعامىزدىڭ قولتىقتان دەمەپ, بابىمەن ايتاتىن اڭگىمەسى قانداي ەدى, شىركىن. سول كەزدە سۇحباتقا مەيىرىم شۋاعى توگىلگەن اۋراسى ارالاسىپ, ادامدى ودان سايىن قاناتتاندىرىپ جىبەرەتىن. سونداي ساتتەردە سەكەڭ باسىنان وتكىزگەن ۇلكەن ومىرلىك مەكتەپ ايتار سوزگە دە, ىقىلاس-پەيىلگە دە تۇزدىق بولىپ, سەزىمىڭدى سەرگىتە تۇسەتىن. ويعا جۇيرىكتىك پەن سوزگە شەشەندىك توعىسقان تۇستا اعامىز قاسيەتتى قازاق ءتىلىنىڭ ۇشان-تەڭىز مۇمكىندىكتەرىن قاپىسىز تانىتىپ, ويدى تياناقتاپ جەتكىزۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ, تاڭ-تاماشا قالدىراتىن.
سەيىلبەك شاۋحامانوۆ وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى رەتىندە ارداگەرلەر ۇيىمىن ۇجىمداستىرىپ, ەلدىڭ اۋىزبىرشىلىگىن ساقتاۋدا, سالاۋاتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋدا سان قىرلى جۇمىستار اتقاردى. وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ وڭدى جۇمىسى ورتالىق كەڭەستە ماقۇلدانىپ, تاجىريبەسى رەسپۋبليكاعا تاراتىلدى.
جارى جۇپاركۇل, پەرزەنتتەرى – ناعيما, فاتيما, نۇرلان, شولپان, ۇلبوسىن, نەمەرەلەرى – ادىلەت, قۇدىرەت, دىنمۇحاممەدتەردىڭ ورتاسىندا سايالى بايتەرەكتەي ءبۇرىن جارىپ, جاپىراعىن جايدى. اكەسى شاۋحامان – 95 جاس, اناسى ايناكۇل 85 جاس جاسادى. ال اعامىز امان بولسا الداعى جىلى 80 جاسقا تولار ەدى.
سەكەڭ شىنىمەن دە باقىتتى ءومىر سۇرگەن ادام. ۇكىدەي ۇلبىرەگەن ءتورت قىزى – ءتورت قۇبىلاسى. كوزىنىڭ قاراشىعىنداي نۇرلانى قولتىعىنان دەمەۋشىسى, ءسۇيىپ قوسىلعان قوساعى جۇپارك ۇلى – وتباسىنىڭ جەبەۋشىسى ءارى بەرەكەسى بولدى. ادام ۇرپاعىمەن باقىتتى دەگەن ءسوز وسىنى مەڭزەسە كەرەك.
بۇگىن اسىل اعا تۋرالى وتكەن شاقتا جازۋعا, ايتۋعا ءماجبۇرمىز. دەي تۇرعانمەن ونىڭ اتقارعان قىزمەتى, حالقىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى قوماقتى. سوندىقتان دا ول كىسىنىڭ ەسىمى مەن ەڭبەگى زامانداستارىنىڭ جادىندا ماڭگى ساقتالاتىنىنا سەنىمدىمىن. اعامىزدىڭ پەيىشتە نۇرى شالقىعاي!
ومىرزاق وزعانباەۆ,
پروفەسسور, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ارداگەرلەر ۇيىمى ورتالىق كەڭەسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى
