كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن ءوز الدىنا دەربەستىگىن العان ەلدەر اراسىندا ساياسي, ەكونوميكالىق جانە ۇلتارالىق قاتىناستاردا تەرەڭ قاراما-قايشىلىقتار ورىن العان تۇستا تمد قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايرىقشا ءرول اتقارعانى بەلگىلى. ەلباسىنىڭ بايىپتى باستامالارى تمد كەڭىستىگىندە سەنىم مەن ءوزارا تۇسىنىستىكتى نىعايتۋ, تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى جولعا قويۋ ىسىنە ەلەۋلى ىقپال ەتتى. بۇل باعىتتاعى ءىس-قيمىلدىڭ ءتۇپ-توركىنىندە دەربەستىگىن ەندى عانا العان ەلىمىزدى «سوقتىقپالى, سوقپاقسىز» جولداردان امان-ەسەن الىپ شىعىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرىن دەر كەزىندە نىعايتۋ ماقساتى تۇرعاندىعى كامىل. قوڭسىڭنىڭ قۇتى قاشىپ, ىرگەڭدە داۋ-جانجال ءورشىپ جاتسا, ەل ىشىندەگى ءىس تە بەرەكەلى بولمايتىنى بەلگىلى. سوندىقتان ەلباسى سوناۋ 1991 جىلى الماتى دەكلاراتسياسى ارقىلى نەگىزى قالانعاننان بەرى تمد ەلدەرى اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ, ينتەگراتسيالىق پروتسەستەردى دامىتۋ شارالارىنا ۇنەمى باستاماشى بولىپ كەلەدى. بۇگىندە دوستاستىق مەملەكەتتەرىمەن كوپجاقتى ينتەگراتسيالىق ءىس-قيمىل قازاقستان سىرتقى ساياساتىنىڭ ەڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى سانالادى.
قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن تمد قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ, ونىڭ قۇرىلىمىن ۋاقىت تالابىنا ساي جەتىلدىرۋدىڭ, ءوزارا ىنتىماقتاستىقتىڭ بارلىق باعىتىن قامتىعان تۇجىرىمداما مەن ونى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارى, تمد-نىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگياسى قازىرگى كۇنى اتالعان بىرلەستىكتىڭ نەگىزگى باسىم باعىتتارىن ايقىندايدى.
تمد-نىڭ ارقاسىندا مۇشە ەلدەردىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستارى ىلگەرىلەپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم باستى العىشارت بولىپ وتىر.
دۋشانبە سامميتىندە كۇن تارتىبىنە شىعارىلعالى وتىرعان ماسەلەلەردىڭ ءبىر بولىگى قاۋىپسىزدىك سالاسىنا ارنالاتىنىن ەسكەرە سويلەسەك, بۇل سامميتتە ەڭ ماڭىزدى قۇجاتتاردىڭ ءبىرى – قىلمىسقا قارسى كۇرەستىڭ 2019-2023 جىلدارعا ارنالعان بىرلەسكەن شارالارى جونىندەگى مەملەكەتارالىق باعدارلامانىڭ جوباسى قارالادى.
تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر اۋماعىندا ۇيىمداسقان قىلمىسقا جانە باسقا دا قاۋىپتى قىلمىستارعا قارسى كۇرەس جونىندەگى ۇيلەستىرۋ بيۋروسى ازىرلەگەن بۇل قۇجاتتى وسى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا مينسكىدە وتكەن دوستاستىق ەلدەرىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسى بەكىتكەن-ءدى. نەگىزىنەن بۇل باعدارلامادا ترانسشەكارالىق قىلمىسقا قارسى ارەكەت ەتۋدىڭ بارلىق باعىتتارى قامتىلعان. اتاپ ايتقاندا, ولار: ەسىرتكى قۇرالدارىنىڭ, پسيحوتروپتىق زاتتاردىڭ جانە ولاردىڭ پرەكۋرسورلارىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى كۇرەس, ادام ساۋداسى جانە زاڭسىز كوشى-قون, سونداي-اق اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسىندا جاسالىنعان قىلمىستارعا قارسى ءىس-قيمىلدار. بۇل ءىس-قيمىلدار قازىرگى ۋاقىتتا تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ جەكە باعدارلامالارىنا سايكەس جۇزەگە اسىرىلۋدا.
اتالعان باعدارلامانىڭ نەگىزگى ماقساتى – تمد-عا مۇشە ەلدەردىڭ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ حالىقارالىق-قۇقىقتىق نەگىزدەرىن ازىرلەۋ, ءتيىستى سالالاردا ۇلتتىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋ جانە ۇيلەستىرۋ, كەشەندى تۇردە كەلىسىلگەن نەمەسە بىرلەسكەن وپەراتسيالىق-پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالاردى ىسكە اسىرۋ, قىلمىسپەن كۇرەس جانە مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتەردىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋ.
سونداي-اق قۇجاتقا سايكەس اقپاراتتىق جانە عىلىمي ىنتىماقتاستىققا, پەرسونالدى وقىتۋداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى, مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا, حالىقارالىق ۇيىمدارمەن سەرىكتەستىكتى دامىتۋعا بارىنشا كوڭىل بولىنەتىن بولادى.
بۇدان بولەك وسى باسقوسۋ كەزىندە 2018 جىلى تمد-عا توراعالىق ەتكەن تاجىكستاننىڭ ەسەبى تىڭدالىپ, بىرلەستىكتىڭ وسى جىلعى اتقارعان قىزمەتى سارالانباق.
سامميت بارىسىندا, سونىمەن قاتار مەملەكەتتەر باسشىلارى شاعىن قۇرامدا ينتەگراتسيالىق بىرلەستىك اياسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل تۋرالى پىكىر الماسادى ءارى دوستاستىققا توراعالىق ەتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاپ, تمد-نىڭ كەزەكتى وتىرىسىنىڭ وتەتىن كۇنى مەن ورنىن بەلگىلەيدى دەپ كۇتىلۋدە.
سوڭعى اقپاراتتارعا قاراعاندا, ۇيىمعا 2019 جىلى تۇرىكمەنستان تاراپى توراعالىق ەتپەك. وسىعان بايلانىستى تۇرىكمەنستان تمد-نىڭ الداعى جىلعا ارنالعان دامۋ تۇجىرىمداماسىن جاريالاۋى ءتيىس.
تاعى ءبىر ايتا كەتەر جايت, جيىندا 2020 جىلى 1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 75 جىلدىعىن مەرەكەلەۋگە قاتىستى دايىندىق جانە ولاردى وتكىزۋ شارالارىنىڭ جوسپارى تۋرالى شەشىمنىڭ جوباسى, سوعىس ارداگەرلەرى مەن ولارعا تەڭەستىرىلگەندەردى الەۋمەتتىك تۇرعىدا قولداۋ ماسەلەلەرى قارالماق.
بۇعان قوسا, 1948 جىلعى 10 جەلتوقساندا قابىلدانعان ادام قۇقىقتارىنىڭ جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسىنىڭ 70 جىلدىعىنا بايلانىستى مەملەكەتتەر باسشىلارى ارنايى مالىمدەمە قابىلدايدى دەپ كۇتىلۋدە. ونىڭ ماتىنىندە اتالعان دەكلاراتسيانىڭ ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن كوتەرمەلەۋ جانە قورعاۋ سالاسىنداعى امبەباپ ستاندارتتاردى ناقتىلايتىن ماڭىزدى قۇجات ەكەنى اتاپ كورسەتىلەدى. سونداي-اق وندا ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇلتتىق كۇش سالۋدىڭ ماڭىزدىلىعى, ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى ءوزارا ءتيىمدى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى ايتىلادى.
سامميتتە 2021 جىلدى تمد اۋماعىندا ساۋلەت جانە قالا قۇرىلىسى جىلى دەپ جاريالاۋ جانە دۋشانبە قالاسىنا 2021 جىلى دوستاستىقتىڭ مادەني استاناسى مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانادى دەپ كۇتىلۋدە. سونداي-اق باسقوسۋدا كوشپەندىلەردىڭ دۇنيەجۇزىلىك ويىندارىنا جانە شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ 90 جىلدىعىنا قاتىستى ءتيىستى جوبالار قاراستىرىلماق.
ارىپتەستىكتىڭ كەڭ ءورىسى
بۇگىندە تمد مەملەكەتتەرى ءوزارا ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى نىعايتا ءتۇسۋى قاجەتتىگىن, ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتەتىن جاڭا رەسۋرستاردى ىزدەستىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن تەرەڭ تۇسىنەدى. وسى ورايدا تمد كولەمىندە قىزمەت كورسەتۋدىڭ ەركىن ساۋداسى كاسىپكەرلەر ءۇشىن زور مۇمكىندىكتەر تۋعىزۋدا. بۇل مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىسىن جاڭا ساپاعا كوتەرەدى.
تمد-نىڭ بۇعان دەيىنگى سامميتتەرىندە تالقىلانعان ماسەلەلەردە, قابىلدانعان شەشىمدەردە, سونىڭ ناتيجەسىندە قولعا الىنعان اۋقىمدى شارالاردا ۇيىم قىزمەتىنىڭ قاۋىپسىزدىك, قورعانىس, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى بىرلەسكەن ءىس-قيمىل, عارىشتى بەيبىت ماقساتتا زەرتتەۋ جانە پايدالانۋ, مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق باعىتتارى جان-جاقتى قاراستىرىلىپ كەلدى. وسى ورايدا مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ كەڭەسى ءتيىستى وكىلەتتىكتەردى ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ, ءتيىستى مينيسترلىكتەردىڭ, شەكارا اسكەرلەرى قولباسشىلارىنىڭ كەڭەستەرىنە, سونىمەن قاتار ەكونوميكالىق كەڭەسكە بەرۋ ارقىلى تمد-نى دامىتۋدىڭ نەگىزگى ستراتەگيالارىنىڭ تالاپتارىن ورىنداۋ جۇيەلى تۇرلە جۇزەگە اسىرىلۋدا.
وتكەن سامميتتە 2020 جىل – 1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 75 جىلدىعى دەپ جاريالانىپ ءارى ۇيىمعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ وتباسى ينستيتۋتىن جانە ءداستۇرلى وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى قولداۋى جونىندەگى مالىمدەمەسى قابىلدانعان بولاتىن. سونداي-اق مۇشە ەلدەر ىشكى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسى تۋرالى ەرەجەگە وزگەرىس ەنگىزۋ, قىلمىستىق جولمەن تاپقان تابىستاردى زاڭداستىرۋعا, تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋ مەن جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتۋدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىنىڭ, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ىنتىماقتاستىعىنىڭ تۇجىرىمدامالارى تۋرالى شەشىمدەر شىققان-دى.
وسى ارادا ايتا كەتەر جايت, وسىدان ءۇش جىل بۇرىن, ياعني 2015 بۋرابايدا وتكەن تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ كەڭەسىندە قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ تمد-نى ترانسفورماتسيالاۋعا باعىتتالعان بىرقاتار باستاما كوتەرگەن بولاتىن. اراعا ءبىر جىل سالىپ, دالىرەگى, 2016 جىلى قىركۇيەك ايىندا بىشكەك قالاسىندا ۇيىمداستىرىلعان تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ كەڭەسىندە ن.نازارباەۆ ۇسىنعان باستامالاردىڭ نەگىزىندە دوستاستىقتى بۇگىنگى ۋاقىتقا بەيىمدەۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان بولاتىن. ال 2017 جىلعى سوچي سامميتىندە ەلباسى كوتەرگەن ماسەلەلەر تولىق قولداۋ تاپتى.
ايتا كەتكەنىمىز ءجون, قازاقستان تاراپى تمد-عا 2015 جىلى توراعالىق ەتتى. توراعالىق تۇسىندا قازاقستان تمد قىزمەتىن ءوزارا تۇسىنىستىك پەن بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدى نىعايتۋعا, حالىق تۇرمىسىن جاقسارتۋعا, ءوزارا قارىم-قاتىناستى ودان ءارى دامىتۋعا بايلانىستى ماڭىزدى شارالاردى جۇزەگە اسىردى.
بۇگىنگى تاڭدا حالىقارالىق ۇيىمنىڭ كۇش-جىگەرى تمد-نى ودان ءارى دامىتۋ, ونىڭ الەمدىك قوعامداستىقتاعى ابىرويىن كوتەرۋ, بىرلەستىك اياسىندا كەلىسىلگەن شارالاردى ىسكە اسىرۋ, تمد كەڭىستىگىندەگى ىنتىماقتاستىق ۇدەرىستەرىنە ساياسي قولداۋ كورسەتۋ, تەرروريزمگە, ەكسترەميزمگە, ەسىرتكى زاتتارى مەن پسيحوتروپتى زاتتاردىڭ زاڭسىز اينالىمىنا, ادام ساۋداسىنا جانە زاڭسىز كوشى-قونعا قارسى كۇرەس سالاسىنداعى ارىپتەستىكتى دامىتۋعا باعىتتالىپ وتىر.
سونىمەن قاتار ساۋدا-ەكونوميكا, كولىك-ترانزيت, وتىن-ەنەرگەتيكا سالالارىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلداردى جەتىلدىرۋ شارالارى دا ۇيىمنىڭ باستى نازارىنداعى شارۋالار. وسى ورايدا تمد مەملەكەتتەرىنىڭ قارجى-ەكونوميكا سالاسىنداعى وزەكتى مəسەلەلەردى شەشۋ جونىندەگى بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارى, حالىقارالىق بايلانىس تاسىمالىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىنداعى تمد ەلدەرى اۋماعىنداعى كولىك قاۋىپسىزدىگى ستراتەگياسى, تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان ايماقارالىق جəنە شەكاراارالىق ىنتىماقتاستىق تۇجىرىمداماسى زور ماڭىزعا يە.
قورىتا ايتقاندا, تمد – مۇشە ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق بايلانىسىن دامىتىپ قانا قويماي, ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋعا دا ءوز ىقپالىن تيگىزىپ وتىرعان بىرلەستىك. ونىڭ مول تاجىريبەسى ەاەو جانە شىۇ سىندى بەدەلدى ۇيىمداردىڭ جۇمىسىنا دا وزىندىك وڭ اسەرىن تيگىزىپ وتىرعانىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. وسى ورايدا تمد-نىڭ بەدەلى مەن بىرەگەيلىگى, حالىقارالىق قارىم-قاتىناستاعى ماڭىزدى ورنى, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ ماقساتىنداعى قادامدارى اتاپ كورسەتىلۋى ءتيىس.
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان»
