«مەن يادرولىق قارۋ دەگەن كەسەلدەن ءتىرى قالعاندار مەن قۇربان بولعاندار اتىنان ءسوز العىم كەلەدى. بۇگىن مەن يادرولىق سىناقتاردىڭ بار سۇمدىعى مەن اۋىرتپالىعىن باستان كەشىرگەن قازاقستاننىڭ اششى زارى تۋرالى ايتامىن», دەپ باستاعان ول, يادرولىق قارۋدىڭ بۇكىل ادامزاتقا توندىرگەن كەسەلى تۋرالى اڭگىمەلەپ بەردى.
ايتا كەتۋ كەرەك, اتوم جوباسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جاھاندىق يادرولىق قارۋسىزدانۋ جانە قوعامدىق ديپلوماتيا سالاسىنداعى ماڭىزدى باستاماسى. «اتوم» ءسوزى – اعىلشىن تىلىنەن اۋدارعاندا ء«بىزدىڭ ميسسيامىز – سىناقتاردى توقتاتۋ» دەگەن سوزدەردىڭ ءبىرىنشى ارىپتەرىنەن قۇرالعان.
بۇل باستامانى مەملەكەت باسشىسى 2012 جىلعى 29 تامىز – يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى وتكىزىلگەن «يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋدان – يادرولىق قارۋدان ازات الەمگە» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا جاريا ەتكەن ەدى.
وسى جوبانىڭ قۇرمەتتى ەلشىسى, يادرولىق سىناقتاردان زارداپ شەككەن 1,5 ميلليون قازاقستاندىقتاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالاتىن ك.كۇيىكوۆ بۇكىل دۇنيەجۇزى حالقىن وسى جىلعى 29 تامىز كۇنى 11 ساعات 5 مينۋتتا 1 مينۋتتىك ۇنسىزدىك جاريالاپ, يادرولىق سىناقتاردىڭ قۇرباندارىن ەسكە الۋعا شاقىرعان بولاتىن. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنداعى ەلشىلىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دە اتالعان باستاماعا ءۇن قوسىپ, ايتىلعان ۋاقىتتا ۇنسىزدىك جاريالادى.
بۇل ورايدا, 456 يادرولىق جارىلىس جاسالعان سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا بيىلعى تامىزدا 27 جىل تولعانىن ەرەكشە ايتۋعا ءتيىسپىز.
پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ بۇرىنعى كسرو باسشىلىعىنىڭ, ەلدىڭ اسكەري جۇيەسىنىڭ قىسىمىنا قاراماستان, ءوز حالقىنىڭ تالاپ-تىلەگىن ورىنداۋ ءۇشىن 1991 جىلى 29 تامىزدا سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. بۇل تۋرالى ول: «قازاقستاندىقتاردىڭ يادرولىق سىناقتارعا قارسى كوڭىل-كۇيى جويقىن بولعانى سونشالىق, ءبىز سەمەي پوليگونىن ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن, كسرو قۇلاماي تۇرىپ-اق جابۋعا قول جەتكىزدىك», دەپ جازا وتىرىپ, قازاق حالقىنىڭ سىناق پوليگونىن جابۋعا دەگەن ەرىك-جىگەرىن پاش ەتتى. 1992 جىلى مەملەكەت باسشىسى ليسسابون حاتتاماسىنا قول قويدى جانە رەسپۋبليكا قولدا بار يادرولىق قارۋىن رەسەي فەدەراتسياسىنا تابىستادى. وسىلايشا, قازاقستان باسقا ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىق ءۇشىن اشىق, بەيبىتسۇيگىش مەملەكەت رەتىندە الەمگە تانىلدى جانە وسىنىڭ ارقاسىندا الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ قولداۋىنا يە بولدى.
سەمەي پوليگونى جابىلعان تاريحي وقيعادان كەيىن وركەنيەتتى الەم ەلدەرى جاھاندىق قارۋسىزدانۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە اياق باستى.
1995 جىلى قازاقستاننىڭ قۋاتى جاعىنان دۇنيەجۇزى بويىنشا ءتورتىنشى ورىندى يەمدەنگەن يادرولىق ارسەنالدان باس تارتۋى ونىڭ الەمدەگى بەيبىتشىلىكتى جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ىسىنە قوسقان قوماقتى ۇلەسى بولدى. ال 2009 جىلعى جەلتوقساندا ەلىمىزدىڭ باستاماسى بويىنشا بۇۇ باس اسسامبلەياسى 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالادى.
2010 جىلى قازاقستانداعى سىناق الاڭىن ارالاعان سول كەزدەگى بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن «مەن ەلباسى ن.نازارباەۆقا سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى باتىل شەشىم قابىلداعانى ءۇشىن تەرەڭ قۇرمەت سەزىمىمدى بىلدىرەمىن», دەپ پىكىر ايتقان ەدى.
2010 جىلى ساۋىردە ۆاشينگتون قالاسىندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتە اقش پرەزيدەنتى ب.وباما ەلباسى ن.نازارباەۆتى «الەمدىك كوشباسشىلار ءۇشىن جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىندەگى ۇلگى تۇتار تۇلعا رەتىندە» اتاي وتىرىپ, ونىڭ وسى سالاداعى قىزمەتىنە جوعارى باعا بەرگەن بولاتىن. وسى فورۋمدا ءسوز سويلەگەن باس حاتشى پان گي مۋن دا قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ سالاسىنداعى ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ, سەمەيگە ءۇمىت سيمۆولى دەگەن اتاۋ بەرگەن ەدى.
2011 جىلى قازاندا استانا جانە سەمەي قالالارىندا «يادرولىق قارۋسىز الەم ءۇشىن» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار ءوتتى. اتالعان باسقوسۋلارعا بۇۇ, ەقىۇ, شىۇ, ەاەو, ماگاتە, ت.ب. حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى, يادرولىق قارۋسىزدانۋ مەن ونى تاراتپاۋ ماسەلەسىنە ۇلەس قوسقان الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياسي قايراتكەرلەر, حالىقارالىق جانە وتاندىق ۇەۇ مەن باق وكىلدەرى قاتىستى. كونفەرەنتسيا قورىتىندىسى بويىنشا «يادرولىق قارۋسىز الەم ءۇشىن» دەپ اتالاتىن استانا دەكلاراتسياسى قابىلداندى. جيىنعا قاتىسۋشىلار قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ سالاسىنداعى جاھاندىق پروتسەسكە قوسقان زور ۇلەسىن تاني وتىرىپ, بارشا مەملەكەتتەردى قىسقا مەرزىم ىشىندە يادرولىق قارۋدى تولىق جويۋعا باعىتتالعان ءتيىستى قادامدار جاساۋعا شاقىردى.
ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 2016 جىلعى كوكتەمدە ۆاشينگتون قالاسىندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتە جاريا ەتىلىپ, بۇۇ رەسمي قۇجاتىنا اينالعان «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەستى ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋعا قارسى اۋقىمدى باستامالارىنىڭ ءبىرى بولدى. بۇل قۇجات حالىقارالىق ساياسي توپتار ىشىندە كەڭ رەزونانس تۋعىزىپ, ساراپشىلار ونى جاھاندىق قاۋىپسىزدىك جولىندا ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋدىڭ بىرەگەي مودەلى دەپ اتادى.
قۇجاتتا «بارشا ادامزات ءححى عاسىرعا جاھاندىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ءداۋىرى رەتىندە ءۇمىت ارتتى. بىراق بۇگىندە بۇل ەلەس ساعىمعا اينالۋى ىقتيمال. الەمگە تاعى دا قاتەر ءتونىپ تۇر جانە ونىڭ اۋقىمىن ەسكەرمەۋگە بولمايدى. جانە بۇل قاتەر – جاھاندىق سوعىس!» دەپ اتاپ كورسەتىلەدى. ن.نازارباەۆ حالىقارالىق قاتىناستارداعى تۋىنداپ جاتقان جانجالداسۋ قاتەرىن ايتا وتىرىپ, «سوعىستىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ – ادامزاتتىڭ ەڭ كۇردەلى وركەنيەتتىك مىندەتى» ەكەنىنە اسا ءمان بەرەدى.
پرەزيدەنت الەمدى يادرولىق جانە باسقا دا جاپپاي قىرىپ جوياتىن قارۋدان ازات ەتۋگە شاقىرادى. اڭگىمە يادرولىق ارسەنالدان باس تارتۋ تۋرالى عانا ەمەس, قىرىپ-جوياتىن قارۋدىڭ جاڭا تۇرلەرىن جاساۋعا ارنالعان عىلىمي جاڭالىقتاردى پايدالانۋعا تولىق تىيىم سالۋ جونىندە بولىپ وتىر. بۇل ءۇشىن بۇۇ قىرىپ جوياتىن قارۋدى جاساۋ جانە جەتىلدىرۋ ءۇشىن پايدالانىلۋى مۇمكىن عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ ءتىزىلىمىن جۇرگىزۋدى ۇسىندى.
وعان قوسا, مانيفەستە جەر شارىندا بەيبىتشىلىكتىڭ ورنىعۋ ايماقتارىن ۇلعايتۋ, جاھاندىق قاۋىپسىزدىككە قاتەر توندىرەتىن ءميليتاريزمدى ەڭسەرۋ قاجەتتىگى باسا ايتىلدى. ن.نازارباەۆ اسكەري بلوكتارعا بۇۇ تۋى استىندا مەملەكەتتەردىڭ بەيبىتشىلىك, تۇراقتىلىق, سەنىم مەن قاۋىپسىزدىك جولىنداعى جاھاندىق كواليتسياسىن قارسى قويۋ كەرەكتىگىن اتاپ كورسەتەدى.
سونداي-اق قۇجاتتا سوعىستار مەن جانجالداردىڭ تۇبەگەيلى سەبەپتەرىن جويۋ ءۇشىن بۇۇ-نىڭ 100 جىلدىعى مەرەيتويى قارساڭىندا «جاھاندىق ستراتەگيالىق باستاما-2045» اتتى جوسپاردى ازىرلەۋ ۇسىنىلدى. ءسويتىپ ەلباسىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەستى دۇنيەجۇزىن ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ سالاسىنداعى اتقارعان ىلگەرىندى ىستەرى تۋرالى حاباردار ەتىپ, يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ ءۇشىن كەلەشەكتە قانداي شارالاردىڭ اتقارىلۋى ءتيىس ەكەنىن جىكتەپ بەردى.
جوعارىدا ايتىلعان, جەر جۇزىندە بەيبىتشىلىكتىڭ ورناۋىنا كەپىل بولاتىن يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارت وسىدان 21 جىل بۇرىن قابىلدانىپ, بارلىق ەلدەرگە قول قويۋ ءۇشىن بەرىلگەن ەكەن. بۇگىندە شارتقا 183 ەل قول قويعان, 164 ەل ونى راتيفيكاتسيالاعان. ياعني الەمنىڭ توقسان پايىزدان استام مەملەكەتتەرى يادرولىق سىناقتاردىڭ بولماۋىن قالايدى. الايدا شارت كۇشىنە ەنۋى ءۇشىن ونى ءالى 44 ەل راتيفيكاتسيالاۋى كەرەك.
بۇۇ مىنبەرىنەن ءسوز سويلەگەن, يادرولىق زۇلماتتىڭ كەسىرىنەن ءتانى مۇگەدەك, جانى جارالى قازاق بالاسى – ك.كۇيىكوۆ: «يادرولىق قارۋدىڭ كۇللى قۇرباندارى اتىنان مىسىر, ءۇندىستان, يران, يزرايل, سولتۇستىك كورەيا, قىتاي, پاكىستان جانە اقش سياقتى ەلدەردىڭ كوشباسشىلارى مەن زاڭ شىعارۋشىلارىنا ءوتىنىش بىلدىرۋگە رۇقسات ەتىڭىزدەر: يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا قول قويىپ, راتيفيكاتسيالاڭىزدار, كەلەشەك ۇرپاعىمىز ءۇشىن يادرلولىق سىناقتاردىڭ قاۋىپتى بولمايتىنىنا كەپىلدىك بەرىڭىزدەر. وسىنىڭ ۋاقىتى كەلدى», دەپ باتىل مالىمدەدى.
يادرولىق سىناقتاردىڭ سۇمدىعىن باسىنان وتكەرگەن بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ, بەيبىت ءومىر ءسۇرۋدى كوكسەگەن بارلىق وركەنيەتتى ادامزاتتىڭ قالاۋى دا وسى!
كارىم كوكىرەكباەۆ,
قازاقستاننىڭ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى
