جۇمىسىمىزدا ەشقانداي ۇساق-تۇيەك بولماۋى ءتيىس

كەشە اقوردادا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ توراعالى­عى­مەن پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ, ۇكىمەتتىڭ باس­شىلىعىمەن كەڭەس بولىپ ءوتتى, دەپ حابارلادى قازاقستان رەس­پۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. كەڭەس جۇمىسىنا پرەمەر-مينيستر كا­رىم ءماسىموۆ, سەنات ءتور­اعاسى قاي­رات ءمامي, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ با­س­شى­سى اسلان مۋسين, ۇكىمەت مۇشەلەرى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارى قاتىستى. كەڭەستى اشقان مەملەكەت باسشىسى ءبۇ­گىندە 2011 جىلى اتقارىلعان جۇمىس­تار­دىڭ الدىن الا قورىتىندىسى شىعارىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. بيىلعى جىل وتە ما­ڭىز­دى, ەرەكشە جانە تابىستى بولدى. قا­زاق­ستان ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن جاقسى كورسەتكىشتەرمەن اياقتايدى. ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ناقتى ءوسىمى جىلدىڭ قو­رى­تىندىسى بويىنشا 7,3 پايىزدى قۇرايدى, حالىقتىڭ جان باسىنا شاققانداعى قايتا ەسەپ 11 مىڭ اقش دوللارىنا جەتەدى. حالىقارالىق رەزەرۆتەر جيىنتىعى 75 ميلليارد اقش دوللارىنان اسادى. جىل اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن تابىستى بولدى – ءونىم ءوسىمىنىڭ كولەمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 25,5 پايىزدى, ال قۇرىلىس سالاسىندا – 3 پايىزعا دەرلىك, ونەركا­سىپتە 4 پايىزعا جۋىق كورسەتكىشتى قۇرادى, ال ساۋدا مەن كولىك سالالارىندا دا ءوسىم بار. پرەزيدەنت قازىرگى ۋاقىتتا يندۋس­تريا­لاندىرۋ كارتاسىنا 9,6 تريلليون تەڭگەنى قۇرايتىن 609 جوبا ەنگىزىلگەنىن اتاپ كور­سەتتى. ەكى جىلدىڭ ىشىندە نىسانداردى ىسكە قوسۋدىڭ ەسەبىنەن 90 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلدى. مىڭداعان ادامدار تيىسىنشە تابىس پەن جوعارى بىلىكتى جۇمىسقا يە بولدى. بۇرىن قازاقستاندا ەشقاشان ءونىم شىعارىپ كورمەگەن 106 ءوندىرىس يگەرىلدى. مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بوي­ىنشا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلا باستادى. 389 نىسان بويىنشا 53 مىڭ ۇلەسكەردىڭ پروبلەماسى شەشىمىن تاپتى. بۇل زور ءمانى بار مەملەكەتتىك شەشىم بولدى. 2010 جىلدان باستاپ «بيز­نەس­تىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ بارىسىندا جالپى سوماسى 240 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 750 جوبا ماقۇل­دان­دى. بۇل تاعى جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋى, ەكونوميكانىڭ جاندانۋى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ سونداي-اق الەۋ­مەت­تىك سالادا وڭ ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلگەنىن اتاپ ءوتتى. جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 5,3 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان «سا­لا­ماتتى قازاق­ستان» دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ءجۇ­زەگە اسىرىلا باستادى. بۇل باعدار­لا­مادا انا مەن بالا ءولىمىن, اۋرۋ دەڭگەيىن تومەندەتۋ جونىندە ناقتى ينديكاتورلار قامتىلعان. پرەزيدەنت مەرەيتويلىق جىل – ەكونو­مي­كا­نىڭ ودان ءارى جىلدام ءوسىمى مەن حالىق­تىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ ارتۋ جىلى بول­عانىن اتاپ ءوتتى. قازاقستاندىقتار 2012 جىلدى قاناعاتتانۋشىلىق جانە بو­رى­شى­نىڭ ورىندالعاندىق سەزىمىمەن قارسى الۋى مۇمكىن. – دەگەنمەن, ءبىز شەشىلمەگەن ماسەلەلەر بارىن ايتۋعا ءتيىسپىز. ماڭعىستاۋ وبلى­سىن­داعى وقيعا كۇللى قازاقستان ءۇشىن ايتارلىقتاي سىناق بولدى. مەرەيتويلىق جىلى بىزگە قاتەر ءتوندى. ماقساتى ءبىزدىڭ قوعامدا الەۋمەتتىك, ۇلتارالىق, دىنارالىق جانە باسقا دا الاۋىزدىقتى تۋدىرۋ بولدى. قازىر تەك ونىڭ شىعۋ سەبەپتەرىن عانا ەمەس, سونداي-اق وسى وقيعالاردى ۇيىمداستىرۋ­شىلاردى تابۋ ءۇشىن تەرگەۋ جۇرگىزىلۋدە. ءبىزدىڭ الدىن الا بىلۋىمىزشە, مۇنىڭ ار­تىن­دا ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتار تۇر­عان, ولار اقشانى بولىسكەن, ولارعا وزدە­رى­نىڭ «ىزدەرىن» جاسىرۋ قاجەت بولعان, سوعان بايلانىستى ءورت قويىلعان. ءبىز مۇنىڭ بارلىعىن جان-جاقتى انىقتايمىز. ءبىز مۇنىڭ ارتىندا كىم تۇرعانىن, ول «ءىز» شەت ەلدەن كەلگەنىن, ەلدىڭ ىشىندە قانداي ءبۇل­دىرۋ ارەكەتتەرىن جۇرگىزگەنىن بىلەمىز. بار­لىق وسى فاكتىلەر بويىنشا باس پروكۋراتۋرا ءتيىستى ورگاندارمەن بىرىگىپ, بارىنشا ەگجەي-تەگجەيلى تەرگەۋ جۇرگىزۋى ءتيىس. باستى سەبەپ, ۇكىمەتتىك شەنەۋنىكتەر, «سامۇرىق-قازىنا» باسشىلىعى جانە وسى ەڭبەك كيكىلجىڭىن تىكەلەي شەشۋگە قاتىسى بارلار جاۋاپسىزدىق كورسەتتى, ءىس جۇزىندە ناقتى اداسۋشىلىققا جول بەردى. سوندىقتان قازىر بارلىعى وسى وقيعالاردان ساباق الۋلارى ءتيىس. باس پروكۋراتۋرا نازارىن قىلمىستىق ىستەردى اشىق, ادال جۇرگىزۋدى جانە وسى تارتىپسىزدىكتەردى ۇيىمداستىرۋشىلار مەن ارانداتۋشىلاردىڭ بارلىعىن قاتال زاڭ بويىنشا جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋدى قام­تاما­سىز ەتۋ قاجەتتىگىنە تاعى دا اۋدارا­مىن. سونىمەن قاتار, وسى وقيعالار بويىن­شا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءجونىن­دەگى جاۋاپكەرشىلىكتى پرەزيدەنت اكىمشى­لى­گى مەن مەملەكەتتىك حاتشىعا تاپسىرامىن جانە جۇكتەيمىن, – دەدى پرەزيدەنت. مەملەكەت باسشىسى جەرگىلىكتى جەرلەردەگى اكىمدەردىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزدى ءمانى بار پروبلەمالىق ماسەلەلەردى جەدەل شەشۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى. مەرەكە كەلە جاتىر, بىراق جەرگىلىكتى جەرلەردەگى شەنەۋنىكتەر بوساڭسىماي, جۇمىس جۇرگىزۋلەرى قاجەت. جۇمىستا ەشقانداي دا ۇساق-تۇيەكتىك بول­ماۋى ءتيىس. وسى كەزەڭدە بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدىكتەر الدىندا تۇرعىن ۇيلەردى جىلۋ­مەن, سۋمەن, گازبەن ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتۋ, الەۋمەتتىك ءمانى بار باعىتتار بويىنشا باسقا دا ماسەلەلەردى شەشۋ مىندەتى تۇر. قىس بيىل سۋىق بولادى. سونداي جاعدايدا بارلىق وبلىستا, قالالار مەن اۋىلداردا بارلىق كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ ءمىنسىز جۇمىسى قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس. جىلىتۋ ماۋسىمىندا بۇل ماسەلە اكىمدەردىڭ قاتاڭ باقىلاۋىندا بولۋى كەرەك. كولىك قىزمەتى, ساۋدا-ساتتىق ناقتى قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس. ءاربىر اكىم ەشقانداي دا اۋرە-سارساڭ بول­ماۋى ءۇشىن ازاماتتاردىڭ شاعىمىنا نا­زار اۋدارىپ, ولاردىڭ وتىنىشتەرى بويىن­شا بارلىق ماسەلەنى جەدەل شەشۋى قاجەت. جەرگىلىكتى باق پروبلەمالار تۋرالى جانە ولاردى شەشۋ جونىندە اتقارىلعان جۇ­مىستار بويىنشا اقپاراتتاردى كوپتەپ بەرۋى قاجەت. پرەزيدەنت كەلەسى جىلى ءبارى دە الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ جاڭا تولقىنىنىڭ باستالۋىن كۇتىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. قازاقستان بۇعان بۇرىننان داي­ىن­دالۋدا. الايدا, ەگەر داعدارىس باستا­لىپ كەتسە, وندا بۇل ءجايت ەشكىم ءۇشىن دە, ورتالىق دەڭگەيدە دە, جەرگىلىكتى دەڭگەيدە دە, اڭداۋسىزدا ۇستىنەن تۇسكەندەي بولماۋى ءتيىس. ۇكىمەت الەمدىك ەكونوميكاداعى جاع­داي­دىڭ دامۋ ۇردىستەرىنە مونيتورينگ جاساۋ جونىندەگى جۇمىستاردى ايتارلىقتاي كۇشەيتۋى قاجەت. بۇل سونداي-اق پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەن وزگە دە ورگاندارعا قا­تىس­تى. داعدارىس جانە ونى ەڭسەرۋدىڭ ءارتۇرلى ستسەناريلەرىن پىسىقتاۋ قاجەت. – داعدارىس جاعدايىندا بىزگە ەرەكشە ىجداعاتتى بولۋ كەرەك, ەڭ الدىمەن, بۇل مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇلتتىق كوم­پا­نيالاردىڭ شىعىسىنا قاتىستى. ولار قىمبات تۇراتىن شۋلى ءىس-شارالاردى, تا­نىس­تىرىلىمداردى, حالىقارالىق كونفە­رەن­تسيالاردى وتكىزۋدەن باس تار­تۋ­لا­رى ءتيىس. وندايدىڭ بارلىعىن توقتاتۋ قاجەت, – دەپ اتاپ ءوتتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. پرەزيدەنت قاڭتاردان باستاپ قازاقستان رەسەي مەن بەلارۋستىڭ قاتىسۋىمەن ءبىر­تۇ­تاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك (بەك) اياسىندا جۇ­مىس ىستەي باستايتىنىن اتاپ ءوتتى. ول قازاقستاندىق كاسىپورىندار الدىندا جاڭا مۇمكىندىكتەر تۋعىزىپ, ءونىم وتكىزۋدە جاڭا رىنوكتار اشادى. سونىمەن بىرگە, وتاندىق كاسىپورىندار ءبىزدىڭ سەرىكتەستەرىمىزبەن بىرگە جاڭا باسەكەلەستىك الاڭعا ەنەدى. قا­زاق­ستاندىق وندىرۋشىلەر مۇنداي باسەك­ە­لەس­تىككە دايىن بولىپ, ودان مىقتى ءارى نى­عايىپ شىعىپ, بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمى اۋماعىنداعى باسەكەلەستىككە دايار بولۋ­لا­رى ءتيىس. ۇكىمەت بەك جۇمىسىنداعى ەرەجەلەر, بارلىق ارتىقشىلىقتار مەن تاۋە­كەل­دەر جايلى ناقتى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن ۇي­ىمداستىرۋى قاجەت. ەشقانداي بۇگىپ قا­لۋ­شىلىق بولماۋى كەرەك. ەلىمىز ءۇشىن پاي­داسى بار ماسەلەنىڭ ءمانىن تۇسىنبەي سىناۋ­شى­لىق ءجون ەمەس. بۇل جۇمىس, اسىرەسە, شا­عىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىنە باعىت­تا­لۋى كەرەك. ۇكىمەت, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى جانە ۆەدومستۆولار وسى بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋگە ءتيىس. پرەزيدەنت يندۋستريالاندىرۋ باعدار­لاماسى قازىر قولعا الىپ وتىرعانداي, باستى نازاردا بولا بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. بارلىق جەردە, ۇكىمەتتە دە, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردا دا جىلىنا ەكى رەت بايانداما جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. مۇنى نەگىزگى مىندەت دەپ ساناۋ قاجەت. مەملەكەت باسشىسى ءاربىر مينيستر وسى كەزەڭدە ءوز سالاسىنىڭ جاي-كۇيى مەن جۇمىسى ءۇشىن دەربەس جاۋاپكەرشىلىكتە بولاتىنىن اتاپ كورسەتتى. اۆيارەيستەر, پويىزداردىڭ توقتاپ قالۋى كولىك جانە كوممۋنيكاتسيالار مينيسترىنەن سۇرالادى. جىلۋ جۇيەسىندەگى اپات ءۇشىن اكىمدىك جاۋاپتى بولادى. پرەزيدەنت پرەمەر-مينيسترگە ءار مينيسترلىك پەن ۆەدومستۆونىڭ بارلىق جۇ­مى­سىن جەكە باقىلاۋىنا الۋدى تاپسىردى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇكىمەتتىڭ, مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ بارلىق باسشى قىزمەتكەرلەرى, بارلىق اكىمدىكتەر ءۇشىن جاڭاجىلدىق جانە وزگە دە مەملەكەتتىك مەرەكەلەردە دەمالىسقا شەتەلدىك ساپارعا شىعۋعا تىيىم سالدى. – مەرەكەنى ەلدە, ءوز حالقىڭمەن اتاپ ءوتۋ كەرەك. بۇل الداعى جاڭا جىلعا عانا ەمەس, سونداي-اق بارلىق ۇلتتىق جانە مەملەكەتتىك مەرەكەلەرگە دە قاتىستى, – دەپ اتاپ ءوتتى پرەزيدەنت. مەملەكەت باسشىسى سايلاۋالدى كەزەڭ­دە اكىمدەر ورتالىق سايلاۋ كوميس­سيا­سىمەن بىرگە اشىق, ءادىل جانە تازا سايلاۋ وتكىزۋ ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاساۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ولار سايلاۋ كوميس­سيا­لارى­نىڭ ءمىنسىز جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋلەرى ءتيىس. قازاقستان ازاماتتارى پارلامەنتتىك سايلاۋدىڭ جانە وعان وزدەرىنىڭ قاتىسۋلارىنىڭ ءمان-ماعىناسىن تۇسىنۋلەرى كەرەك. قازاقستاندىقتاردى سايلاۋ ۋچاسكەسىنە كەلىپ, وزدەرىنىڭ ازاماتتىق پارىز­دا­رىن ورىنداۋعا شاقىرۋ وتە ماڭىزدى. – حالىقتىڭ يگىلىگى جولىنداعى ءبىزدىڭ بارلىق باعدارلامامىزدىڭ ودان ءارى جۇزەگە اسۋى جانە تىنىشتىعىمىز ءبىزدىڭ قانداي پارلامەنتتى تاڭدايتىنىمىزعا بايلا­نىس­تى بولادى. داعدارىس پەن تۇراقسىزدىقتىڭ بولۋى مۇمكىن جاعدايىندا, ءبىز ءوز حال­قىمىزدىڭ بىرلىگىن ساقتاپ, ودان ءارى نى­عاي­تۋىمىز قاجەت. بۇل تاقىرىپ ۇدايى كوڭىل اۋدارۋدى جانە بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزۋدى تالاپ ەتەدى, – دەدى پرەزيدەنت. مەملەكەت باسشىسى سايلاۋالدى كەزەڭ­دە ۇلتتىق جانە ءدىني كارتانى ويناعىسى كەلەتىندەر ءاردايىم تابىلىپ قالاتىنىن اتاپ ءوتتى. مۇنداي ارەكەتكە باتىل تويتا­رىس بەرۋ قاجەت. بۇل ءبىزدىڭ قاعيداتتارعا قاراما-قايشى كەلەتىنىن, تۇراقتىلىققا, مەملەكەتتىڭ دامۋىنا, ءبىزدىڭ تاۋەلسىز­دى­گىمىزگە قاراما-قايشى كەلەتىنىن ۇعىندىرۋ قاجەت. كۇللى ەلىمىز بويىنشا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ اكتيۆى جىگەرلى جۇمىس جۇرگىزۋلەرى ءتيىس. – سايلاۋ قوعامدى ءبىزدىڭ باستى قۇن­دى­لىعىمىز – تۇراقتىلىق, بىرلىك, كەلىسىمنىڭ اينالاسىنا توپتاستىرۋ فاكتورى بولۋى ءتيىس. تەك سونىڭ ناتيجەسىندە عانا ءبىز العا جىلجيمىز. مەن بۇل تۋرالى ەل تاۋەلسىز­دى­گىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي جاساعان باياندامامدا تولىق ايتتىم. قازىر ادامدارعا, ولاردىڭ مۇددەسىنە جاقىن بولۋ ءۇشىن, حالقىمىز مەرەكەنى جاقسى اتاپ ءوتۋى جانە ءبىز سايلاۋالدى كەزەڭنەن جاقسى ءوتۋى­مىز ءۇشىن, ەلدىڭ ءار كۇنگى تىنىس-تىرشىلىگى ءۇزىلىپ قالماۋى ءۇشىن جۇمىلا جۇمىس ىستەۋىمىز قاجەت, – دەدى پرەزيدەنت. كەڭەستىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مەملەكەت باسشىسى بىرقاتار ناقتى تاپسىر­مالار بەردى. سۋرەتتى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.