قۇقىقتىق تۇرعىدان قالاي رەتتەلۋدە؟
الەمدە ينتەرنەتتى قۇقىقتىق تۇرعىدان رەتتەۋدىڭ بىرنەشە تاسىلدەرى بار. ءبىرىنشىسى – مەملەكەت ينتەرنەتتى رەتتەۋ جۇمىسىنا ارالاسپايدى, ەكىنشى ءتاسىل – ينتەرنەتتى باسقارۋ جانە قۇقىقتىق قارىم-قاتىناستى رەتتەۋ ىسىندە (بالالار پورنوگرافياسى, تەرروريزم, ەكسترەميزم جانە ت.ب.) مەملەكەتتىڭ ارالاسۋ ۇلەسى شەكتەلەدى. ال ءۇشىنشى ءتاسىل – ينتەرنەتتى زاڭدىق رەتتەۋدىڭ قاتاڭ ءتۇرىن قولدانۋ.
قازاقستان وسى قۇقىقتىق رەتتەۋ تاسىلدەرىنىڭ ءۇشىنشى ۇلگىسىن تاڭداپ الدى. ارينە بۇل ماسەلەگە قاتىستى زاڭگەرلەر مەن مەديا ساراپشىلار قارسى پىكىرلەرىن جاريا تۇردە ءبىلدىردى. ماسەلەن, ولار ينتەرنەت ازاماتتاردىڭ ەركىن پىكىر ءبىلدىرۋ قۇقىعىن ىسكە اسىرۋعا تەحنولوگيالىق مۇمكىندىك بەرەتىن قۇرال بولۋى كەرەك دەسە, ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىڭ رەتتەۋدىڭ «جوعارىدان تومەن» ۇستانىمىن العا تارتۋى ينتەرنەت قولدانۋشىلارىنىڭ قارسىلىعىن تۋدىرۋعا اكەلەدى, بۇل جاعدايدا مەملەكەت كونتەنتتى باقىلاۋ جانە سۇزگىدەن وتكىزۋ ارتىقشىلىعىن ءوز مۇددەسىنە ساي رەتتەيتىندىگى ءسوزسىز دەگەن تۇجىرىم جاسايدى.
قازاقستان ينتەرنەتتى رەتتەۋدى شەكتەۋ ۇلگىسىن زاڭدىق تۇرعىدا بەكىتىپ وتىرۋ ءۇردىسىن سوڭعى جىلدارى ۇزدىكسىز جالعاستىرىپ كەلەدى. 2009 جىلى ينتەرنەتتەگى بارلىق سايتتار, الەۋمەتتىك جەلىلەر «بۇقارالىق اقپارات قۇرالى» دەپ زاڭدىق تۇرعىدا بەكىتىلدى. اكىمشىلىك, ازاماتتىق, قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىك ولشەمدەرى دە باق-قا تەڭەستىرىلدى. «اقپارات تۋرالى» زاڭ قابىلدانار الدىندا ەلىمىزدىڭ مەديا ساراپشىلارى مەن قۇقىق قورعاۋشىلارى بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ وڭتايلى ءتاسىلىن ۇسىنىپ كورگەن ەدى. ياعني, زاڭعا «جەلىلىك باسىلىمدار» دەگەن تۇسىنىك ەنگىزىپ, ينتەرنەتتەگى بارلىق جاريالانعان دۇنيەلەردى باق دەپ تانىماي, تەك «جەلىلىك باسىلىم» دەگەن تىركەلىم جاساعان سايتتاردى مويىنداۋ ۇسىنىلدى.
سايتتار نەلىكتەن بۇعاتتالادى؟
سوڭعى جىلدارى مەملەكەت سايتتاردى قارجىلاندىرۋ كولەمىن ارتتىردى. قازاقستان ينتەرنەت اسسوتسياتسياسىنىڭ جەتەكشىسى شاۆكات سابيروۆتىڭ ايتۋىنشا, «قازاقستاننىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى وتكەن جىلى الەۋمەتتىك جەلىلەرگە مونيتورينگ جۇرگىزەتىن جۇيەلەردى ساتىپ الۋعا قوماقتى قارجى جۇمساسا, بيىل اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار مينيسترلىگى ينتەرنەتكە مونيتورينگ جۇرگىزۋگە 2 ميلليارد تەڭگە ءبولىپ, وسى ىسكە تەندەر جاريالادى». تاعى ءبىر ايتىپ وتەرلىگى, قازاقستاندا تىيىم سالىنعان سايتتاردىڭ ءتىزىمى جوق, بار بولعان جاعدايدا دا بۇل اقپارات كوپشىلىككە قولجەتىمدى ەمەس, نەگىزىنەن العاندا مۇنداي مالىمەتتەردىڭ جاريا بولعانى دۇرىس دەر ەدىك.
ەلىمىزدىڭ زاڭناماسىندا زاڭ بۇزۋشىلىق نىساناسىنا جەكە ادامدار كوبىرەك ىلىنەدى, ياعني ونىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءوز پاراقشاسىندا جازىلعان اقپاراتتار جانە باسقا پايدالانۋشىنىڭ جازعان جازباسىنا قالدىرعان كوممەنتاري مازمۇنى كوبىرەك باقىلاۋعا الىنادى. رەسەي زاڭىندا بۇعاتتاۋ ىسىندە كوپ جاعدايدا سايتتاردىڭ اقپاراتتارى باقىلاۋ تەزىنەن وتەتىندىگى بايقالادى. بۇل سوزىمىزگە «اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيا ماسەلەلەرى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭنامالىق اكتىلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭىنداعى 36-باپ قوسىمشا دالەل بولا الادى. وسى باپتىڭ 5-1 تارماعى نەگىزىندە ەندى تىركەلمەگەن قولدانۋشىلار قازاقستاندىق ينتەرنەت-رەسۋرستاردا بۇركەنشىك اتپەن پىكىر قالدىرا المايدى. كوپشىلىككە قولجەتىمدى ەلەكتروندى اقپاراتتىق رەسۋرستاردىڭ يەلەرى قولدانۋشىنىڭ اقپاراتتارىن «ەلەكتروندى ۇكىمەت» پورتالىندا يدەنتيفيكاتسيا نەمەسە SMS-يدەنتيفيكاتسيا جاساعانى تۋرالى ەكەۋارا جاساعان جازباشا كەلىسىمشارت بولعان جاعدايدا عانا جاريالاي الادى.
زاڭداعى بۇل جاڭا نورما اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار ءمينيسترى داۋرەن اباەۆتىڭ ايتۋىنشا, الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى قولدانۋشىلاردىڭ ءبىر-ءبىرىن بەيادەپ سوزدەرمەن بالاعاتتاۋ, الەۋمەتتىك جانە ۇلتارالىق جانجال تۋدىراتىن مازمۇنداعى كوممەنتاريلەر قالدىرۋ دەرەكتەرىنىڭ كوبەيۋىنەن پايدا بولعان. سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىلارى كوممەنتاريدى جالعان اتپەن بۇرىنعىداي قولدانا بەرەدى, تەك پورتال يەلەرى بۇركەنشىك اتپەن كىمنىڭ تىركەلگەنىنەن حاباردار بولىپ وتىرادى.
بۇل باعىتتا ەلىمىزدە ناقتى شارالار اتقارىلىپ جاتىر. الەۋمەتتىك جەلىدە ويلانباي جازعان ءبىر ءسوزى ءۇشىن تەمىر توردىڭ ار جاعىنان شىققان ازاماتتاردىڭ سانى ارتا ءتۇستى. 2016 جىلدىڭ سوڭعى ەكى ايىندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ 22 جاستاعى تۇرعىنى الەۋمەتتىك جەلىدە ۇلتارالىق شيەلەنىس تۋدىردى دەگەن كۇدىكپەن 3 جىلعا سوتتالسا, ششۋچە قالاسىنىڭ تۇرعىنى تەرروريزمدى ناسيحاتتاعانى ءۇشىن 6 جىلعا تۇرمەگە قامالدى. بۇل, ارينە الاڭداتاتىن ماسەلە. اسىرەسە وقۋشىلار مەن جاستار ءۇشىن. الەۋمەتتىك جەلىدە «ەرىگىپ» وتىرعان ولار ويلانباي جازعان ءبىر ءسوزى ءۇشىن ءومىر بويى وپىق جەۋى مۇمكىن.
ەلىمىزدە قازىرگى كەزدە ءداستۇرلى باق-تا نەمەسە الەۋمەتتىك جەلىدە بولسىن ادامداردىڭ ءبىر-ءبىرىن سوزبەن قورلاپ, ار-نامىسىنا ءتيىپ, بەيادەپ سوزدەر ايتقان جاعدايلارى ءجيى كەزدەسەدى. ماسەلەن, «گاككۋ» تەلەارناسىندا «Follow Wars» دەپ اتالاتىن باعدارلاما بار. وندا ەلىمىزدىڭ تانىمال ادامدارى, كوپ جاعدايدا شوۋ-بيزنەس وكىلدەرى الەۋمەتتىك جەلىدە وقىرمانداردىڭ وزدەرى تۋرالى جازعان جاعىمسىز پىكىرلەرىنە نەمەسە وزدەرىنە قاتىستى سىني پىكىرلەرگە تىكەلەي ەفيردە جاۋاپ بەرەدى. كەزەكتى ءبىر سانىندا تانىمال پروديۋسەر قوناق بولىپ, وزىنە جەلى ارقىلى بەيادەپ ءسوز جازعان قولدانۋشىعا بىلاپىت سوزبەن جاۋاپ قايتاردى. كورەرمەندەر بۇل ءىس-ارەكەتى ءۇشىن پروديۋسەردى قاتتى سىنادى. نەگىزى مۇنداي جايتتاردىڭ وتاندىق تەلەەفيرلەردەن نەمەسە الەۋمەتتىك جەلىلەردەن ورىن الۋى كوپشىلىكتىڭ ار مەن ۇياتى جانە زاڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتەرىن تەرەڭ سەزىنبەۋلەرىنەن تۋىنداسا كەرەك.
كەز كەلگەن تۇلعانىڭ جەكە ارنالار اشىپ, وزدەرىنىڭ بەينە, اۋديو تۋىندىلارىن ينتەرنەت جەلىلەرى ارقىلى الەمگە تاراتا الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولعانى بەلگىلى. بۇل ورايدا اۆتورلىق قۇقىقتى ساقتاماعان كەز كەلگەن ادامدى جاۋاپكەرشىلىككە تارتىپ, زاڭ الدىندا جاۋاپقا تارتۋ قيىندىق تۋدىرمايدى. بۇعان ەلىمىزگە تانىمال رەجيسسەر الينا مۇستافينانىڭ جەكە بەينەروليگىن رەسەيلىك «پەرۆىي كانال» تەلەارناسى رۇقساتسىز قولدانعانىن انىقتاعانى مىسال بولا الادى. رەسەيلىك جۋرناليستەر ۋرگانت پەن پوزنەر جۇرگىزەتىن «ۆ پويسكاح دون كيحوتا» باعدارلاماسىندا الينانىڭ YouTube ارناسىندا جاريالاعان كاتالونيا تۋرالى روليگى پايدالانىلعان.
ارنايى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە جۇگىنەر بولساق, 2016-2017 جىلداردا ينتەرنەتتەگى زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى بىلايشا جىكتەپ كورسەتۋگە بولادى: بىرىنشىدەن, ينتەرنەتتە تەرروريزمدى ناسيحاتتاۋ; ەكىنشىدەن, ءداستۇرلى ەمەس ءدىني اعىمداردىڭ ءىسىن ناسيحاتتاۋ; ۇشىنشىدەن, ۇلتارالىق شيەلەنىستى تۋدىرۋ; تورتىنشىدەن, قازاقستاننىڭ تۇتاستىعىنا قول سۇعۋ.
قازاقستان ازاماتتارىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردى قولدانۋ ۇلەسىندە ايتارلىقتاي سەرپىن جوق: 2015 جىلى – 56%; 2016 جىلى – 66,6%; 2017 جىلى – 65,7%. ال ەلىمىزدەگى ينتەرنەت جەلىسىن جاڭادان پايدالانۋشىلاردىڭ ءوسىمى تۇراقتى دەۋگە بولادى: 2014 جىل – 17,3; 2015 جىل – 26; 2016 جىل – 21; 2017 جىل – 23,1%.
ەندىگى كەزەكتە ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ قولدانىلۋ ۇلەسى تۋرالى ءسوز ەتسەك. Beeline.kz-ءتىڭ حابارلاۋىنشا, 2017 جىلدىڭ قازان ايىنداعى مالىمەت تومەندەگىدەي: ۆكونتاكتە الەۋمەتتىك جەلىسىنىڭ قولدانۋشىلار سانى – 4 ملن, Facebook – 3,3 ملن, Instagram – 3 ملن. مەسسەندجەرلەر اراسىندا WhatsApp الدىڭعى ورىندا, قولدانۋشىلار سانى – 2,5 ملن, Telegram – 2 ملن, Viber – 1 ملن.
بلوگەرلەردىڭ ءباسى نەگە جوعارى؟
ەلىمىزدەگى ينتەرنەتكە قاتىستى ويلانتاتىن ماسەلە, قازىرگى تاڭدا بيلىك وكىلدەرى مەملەكەتتىڭ قارجىسىن كاسىبي مەديالىق سالاعا ەمەس, بلوگەرلەرگە ءبولۋدى ءجون سانايدى. بۇل ورايدا «بيلىك بۇگىندە ساراپشىلار قوعامداستىعى نەمەسە مەديالىق سالانى ەمەس, الەۋمەتتىك جەلىلەردى, ناقتىراق ايتساق, ءوز سالالارىندا كاسىبي ەمەس ادامدارعا تاپسىرىس بەرىپ, ولاردى قارجىلاندىرۋ ءىسىن باستاپ كەتتى. نەگىزىندە, مەملەكەت تەك كاسىبي سالانى رەتتەۋى كەرەك. شەنەۋنىكتەرمەن ارالاسقاندا كوز جەتكىزگەنىم, ولاردىڭ بەلگىلى ءبىر ادامداردىڭ سوزدەرىنە سىلتەمە جاساپ سويلەيتىنى. بۇل ونىڭ جەلىنىڭ ىقپالىندا كەتكەندىگىن كورسەتەدى, ونىڭ وزىندىك كوزقاراسى جوق جانە جەكە ساراپشىلىق باعام جاساي المايدى. شىنداپ كەلگەندە قارجىنى ساۋاتتى تۇردە قولدانۋعا بولادى. نەگىزى, اقشانى بلوگ-پوستقا ەمەس, جاڭالىق ءۇشىن مەديالىق باسىلىمعا تولەگەن ۇتىمدىراق بولار ەدى» دەيدى قازاقستان ينتەرنەت اسسوتسياتسياسىنىڭ جەتەكشىسى شاۆكات سابيروۆ.
قازىرگى كەزدە كاسىبي جۋرناليستەردەن بلوگەرلەردىڭ ءباسى نەگە جوعارى دەسەڭىز, ونىڭ ءبىر ۇشىعى جازۋشى دميتري شيشكيننىڭ «ەلىمىزدەگى كوپتەگەن مەملەكەتتىك ورگاندار گازەتتەرمەن قالاي جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگىن بىلمەيدى. گازەتكە كەلىپ, «ماعان ىڭعايلى ەتىپ جازىپ بەر» دەپ ايتا المايدى. ال بلوگەرگە ونداي ۇسىنىس جاساۋعا بولادى» دەگەن سوزىندە جاتىر.
ەۋرازيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى داۋرەن ابەننىڭ پىكىرى نازار اۋدارارلىق: «بىلىمدىلىك پەن ساياسي بەلسەندىلىك تۇرعىسىنان العاندا كوزىقاراقتى اۋديتوريا Facebook جەلىسىنە ءتان. Facebook ۇكىمەتكە ءتيىمدى قىزمەت اتقارۋمەن قوسا, ساياسي بەلسەندى ازاماتتارعا وزدەرىنىڭ قارسىلىقتارىن كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرە وتىرىپ, بۋ شىعارۋشى (پارووتۆود) جانە نايزاعاي تارتقىش (گرومووتۆود) قۇرالداردىڭ ءرولىن اتقارىپ وتىر. بىراق بۇل ەكىۇشتى تاياق سياقتى. الەۋمەتتىك جەلىدەگى وتكىر ءارى ىمىراسىز پىكىرتالاستار ادامداردىڭ بويىندا ساياسي ۇردىستەرگە قاتىسىپ, مەملەكەتتىك ساياساتقا ىقپال ەتىپ جاتقانداي جالعان اسەرگە بولەيدى, ولار وتىرىك ەلەستىڭ جەتەگىندە وتىرادى, وسى ارقىلى جالعان (ەرزاتس) ازاماتتىق قوعام قۇرىلادى. وسى سەبەپتى دە الەۋمەتتىك جەلىلەر كوپ جاعدايدا قوعامدىق پىكىردى مانيپۋلياتسيالاۋ باعىتىندا پايدالانىلادى».
سوندىقتان ەلىمىزدە ينتەرنەت كەڭىستىكتى زاڭدىق تۇرعىدان رەتتەۋ ماسەلەسى ناقتىلانباعان, جالپىلاما سيپاتى باسىم ەكەنىن ايتقىمىز كەلەدى. سونىمەن قاتار زاڭ بۇزۋشىلىق نىساناسىنا الەۋمەتتىك جەلىدەگى جەكەلەگەن ادامداردىڭ جازبالارى الىنا بەرمەي, سايتتاردا جاريالانعان اقپاراتتاردىڭ مازمۇنىن باقىلاۋ تەزىنەن وتكىزۋ ىسىنە باسىمدىق بەرىلسە دۇرىس بولار ەدى. مەملەكەت, ينتەرنەت قولدانۋشىلار جانە قىزمەت ۇسىنۋشىلار بىرلەسە وتىرىپ, كوپشىلىكتىڭ پىكىر ەركىندىگىنە قول سۇقپايتىنداي رەتتەۋ شارالارىن ويلاستىرىپ, ءارى بالالاردى ينتەرنەتتەگى زياندى اقپاراتتاردان قورعاۋدىڭ جۇيەسىن قۇرۋى قاجەت.
ورىنتاي وشانوۆا,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت
الماتى
