بابالارىمىز «اۋرۋ استان» دەپ الدەقاشان ايتقان. تاماعىن تالعاماي تاتپاعان قازاق سارى جايلاۋدا سارى قىمىزىن ساپىرىپ, قاتىعى مەن ىرىمشىگىن جاساپ, قۇرت قايناتىپ, ماي شايقاپ, ومىرلىك قۋات كوزىن تابيعاتتىڭ وزىنەن الدى. ۋاقىت اعىمىنا ساي بۇل ءداستۇر كەلمەسكە كەتتى دەمەسەك تە, جۇرتتىڭ بارىندە بىردەي تابيعي تاماقتاردى تۇتىنۋ مۇمكىندىگى جوق. بۇگىنگى دامىعان تەحنولوگيالار زامانىندا ادامزاتتىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتى مۇلدە باسقا ارناعا بۇرىلدى. الەمدىك زەرتتەۋ بويىنشا 65 جاسقا دەيىن ءولىم قۇشقانداردىڭ 12 پروتسەنتى قاتاڭ ديەتا, شامادان تىس تاماقتانۋ, زياندى تاعامداردى ءجيى تۇتىنۋدان تۋىنداعان اۋرۋلاردىڭ سالدارىنان كوز جۇمعاندار. قيمىل-قوزعالىس كۇرت ازايىپ, ارتىق كالوريا, اعزاعا دۇرىس سىڭبەگەن تاماق سەمىزدىككە شالدىققانداردىڭ سانىن ارتتىرعان. عالىمدار ارتىق سالماقتىڭ 98 پروتسەنتى تاماقتان, تەك 2 پروتسەنتى عانا ەندوكرينولوگيا مەن جۇيكە جۇيەسىنە بايلانىستى ەكەنىن, ادام بويىنداعى 4 كيلو ارتىق سالماق ءومىر ءسۇرۋ مەرزىمىن ءبىر جىلعا قىسقارتاتىنىن دالەلدەپ وتىر. ەڭ وكىنىشتىسى, سەمىزدىككە ۇشىراعانداردىڭ باسىم بولىگى كامەلەت جاسىنا تولماعان جەتكىنشەكتەر. رەسمي مالىمەت بويىنشا, الەمدە 170 ميلليون بالانىڭ سالماعى 100 كيلودان ارتىق. ماماندار بۇل كەسەل ادام اعزاسىنا زياندى قانىققان ماي قىشقىلدارىنىڭ, ءارتۇرلى دامدەۋىشتەر مەن ترانسمايلاردىڭ وشاعى سانالاتىن فاستفۋد ونىمدەرىن, ءتۇرلى گازدى سۋسىنداردى شامادان تىس تۇتىنۋدىڭ سالدارى ەكەنىن ايتادى.
جاسىراتىنى جوق, بۇگىندە اتىنان ادام جاڭىلاتىن ءتۇرلى فاستفۋدتار, شەتەلدىڭ جىلدام دايارلاناتىن تاعامدارى مەن جارتىلاي فابريكات ونىمدەر ومىرىمىزگە دەندەپ ەنىپ كەتتى. ونىڭ ءبىر عانا دالەلى, سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدەگى فاستفۋد تاعامدارىن ساتۋ كولەمى 45 پروتسەنتكە, فاستفۋد مەيرامحانالارى 47 پروتسەنتكە, ال وندا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ سانى 29 پروتسەنتكە وسكەن. جۋىردا عانا وتاندىق تەلەارنالاردىڭ بىرىندە كەلتىرىلگەن مالىمەتكە سۇيەنسەك, قازاقستاندىقتار جىلىنا تەك فاستفۋد تاعامدارىنا 260 ميلليون دوللار قاراجات جۇمسايتىن كورىنەدى. فاستفۋدتىڭ اتاسى سانالاتىن ءتۇرلى بۋرگەرلەردىڭ قۇرامىنداعى اروماتيزاتور, بوياعىشتار, انتيوكسيدانت پەن كونسەرۆانتتار, دامدەۋىشتەر ءبىر ءدامىن تاتقان جاندى باس تارتا المايتىن جاعدايعا جەتكىزەدى. اعزاعا اسا قۋات بەرمەسە دە باۋىر مەن جۇرەككە, قان تامىرلارىنا ماي بولىپ جينالادى. تەز تويدىرادى ءارى جەپ وتىرعان ادامنىڭ كوڭىل كۇيىن جاقسارتادى. دارىگەرلەر مەن ماماندار قانشا جەردەن دابىل قاقسا دا تىسكە جۇمساق بولعانىمەن اجالعا اپاراتىن اۋرۋلاردىڭ اپانىنا بالاناتىن بۇل تاعامداردان تىيىلاتىن ءتۇرىمىز جوق. مۇنداي ونىمدەردى ۇزدىكسىز تۇتىنۋ سەمىزدىك, اتەروسكلەروز, گيپەرتونيا, گاستريت, حولەستسيستيت, ينفاركت سياقتى اۋرۋلارمەن قاتار, قاتەرلى ىسىكتەردى دە دامىتاتىن كۇشكە يە.
مي قايناتار ىستىقتا ءشولىمىزدى باساتىن ءتۇرلى قۇتى-قالبىرلارداعى قىزىلدى-جاسىلدى سۋسىنداردىڭ اعزاعا تيگىزەر الاپات زيانىن مىڭ سان رەت ەستىسەك تە, ونى ويلاپ باس قاتىرا بەرمەيمىز. «كەز كەلگەن گازدالعان سۋسىننىڭ قۇرامىندا كومىرقىشقىل گازى كەزدەسەدى. بۇل سۋسىننىڭ ۇزاق ساقتالۋىنا ىقپال ەتەدى. مۇنداي سۋسىندار اسقازان سەكرەتسياسىنىڭ قابىنۋىنا, ىشەك اۋرۋلارىنىڭ ورشۋىنە اكەلەدى. قانت نەمەسە جەڭىل سىڭەتىن كومىرسۋلار ادام اعزاسىنا تۇسكەننەن كەيىن تەز ىدىراپ, ارتىق سالماقتىڭ جينالۋىنا, ءارى قاراي سەمىزدىككە جانە قانداعى قانت مولشەرىنىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى قانت ديابەتىنە سوقتىرۋى عاجاپ ەمەس. ەگەر وسى سۋسىنداردىڭ قۇرامىنداعى گازداردى ەسەپكە الاتىن بولساق, اسىرەسە بۋىنى قاتايماعان بالالار اراسىندا گاستريت, حولەستسيستيت, پانكرەاتيت سياقتى اسقازان-ىشەك جولدارىنىڭ اۋرۋلارىن دامىتادى» دەيدى ماماندار.
ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىك. عالامتور بەتىندەگى زەرتتەۋ-تاجىريبەسىنە ۇڭىلسەك, ءجيى تۇتىناتىن «كوكا-كولا» سۋسىنىن ىشكەننەن كەيىن اعزادا مىناداي پروتسەستەر بەلەڭ الادى. «ون مينۋت ىشىندە ون قاسىق قانت بىردەن اعزاعا تۇسەدى. كوپ كولەمدە قابىلدانعان قانت قۇرامىنداعى فوسفور قىشقىلىنىڭ اسەرىنەن جۇرەكتى اينىتپايدى. 20 مينۋتتان كەيىن قان قۇرامىندا ينسۋلين مولشەرى كۇرت شارىقتاپ, باۋىر دەنەدەگى ارتىق قانتتى مايعا اينالدىرادى. 40 مينۋتتان سوڭ دەنەنى كوفەين دەندەيدى. كوز قاراشىعى ۇلكەيىپ, قان قىسىمى جوعارىلايدى. ويتكەنى باۋىر قانعا ۇلكەن كولەمدە قانت جىبەرەدى. اعزاداعى رەتسەپتورلاردى توقتاتادى. ادام ۇيقىسىراي باستايدى. 45 مينۋتتان كەيىن ادام دەنەسى دوفومين گورمونىن نورمادان كوپ وندىرەدى. بۇل ميدىڭ جۇمىسىن باسەڭدەتەدى. ءبىر ساعات ارالىعىندا فوسفور قىشقىلى مەتوبوليزمدى ۇدەتە وتىرىپ, ىشەكتەگى كالتسيدى, ماگنيدى جانە تسينكتى ءبىر-بىرىمەن بايلانىستىرىپ, كالتسي نەسەپ ارقىلى سىرتقا شىعىپ كەتەدى. نەسەپ ارقىلى سۇيەكتەگى كالتسي, ماگني, تسينك جانە ودان بولەك ناتري مەن سۋ ەلەكتروليتى اعادى». جاڭا زەرتتەۋ ناتيجەسى اتالعان سۋسىننىڭ قاتەرلى ىسىككە شالدىعۋ قاۋپىن جاقىنداتاتىنىن كورسەتكەن. دجون حوپكينس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىنان اشىلعان بلۋمبەرگ دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكتەبى سۋسىندا جاساندى كارامەل بوياعىشى رەتىندە قولدانىلاتىن 4-مەتيليميدازول كانتسەروگەنى ادام دەنساۋلىعىنا اسا قاتەرلى ەكەنىن انىقتاعان. جالپى, گازدالعان سۋسىنداردىڭ ادام ورگانيزمىنە كەلتىرەتىن زيانى ونىڭ قۇرامىنداعى ءارتۇرلى زاتتەكتەردىڭ تۇرلەرى مەن مولشەرىنە بايلانىستى. كوپ جاعدايدا, وعان ارنايى ءدام بەرۋ ءۇشىن ءتۇرلى قانتتار مەن ءدام بەرەتىن قوسپالار قوسىلادى.
بىلىكتى ديەتولوگتەر تاماقتانۋدىڭ ەڭ دۇرىس ءتارتىبى رەتىندە كۇنىنە ءتورت مەزگىل تاماقتانۋدى مويىنداپ وتىر. تاڭعى, تۇسكى, ءتۇس اۋا جانە كەشكى اس ءىشۋدىڭ اراسىنداعى ۇزاقتىق ءتورت-بەس ساعاتتى قۇراۋى ءتيىس. ءارى دۇرىس تاماقتانۋعا نەگىزدەلگەن ديەتا بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتى قولدايدى. دۇرىس تاماقتانۋ قاعيداسى مىناداي: تاڭعى اس تاۋلىكتىك نورمانىڭ شامامەن تورتتەن ءبىرىن, ياعني 25 پروتسەنتىن, تۇسكى اس – 50%, ءتۇس اۋا – 10%, ال كەشكى اس 15 پروتسەنتىن قۇراۋى كەرەك. ماماندار كەشكى اسىمىزدى ۇيقىعا جاتاردان كەمىندە 2-3 ساعات بۇرىن ءىشۋدى قاتاڭ قاعيداعا اينالدىرۋ كەرەكتىگىن العا تارتادى. ءتىپتى دۇرىس تاماقتانۋدى ارىقتاۋ ءۇشىن پايدالانعاننىڭ وزىندە, تۇتىناتىن كالوريا مولشەرى جۇمسالاتىن ەنەرگيانى وتەۋى ءتيىس. بۇل ادامنىڭ جىنىسىنا, جاسىنا, جەكە فيزيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە, ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا, جۇمىس ىستەۋ سيپاتىنا بايلانىستى.
سايىپ كەلگەندە ءار ادامنىڭ دەنساۋلىعى ءوز قولىندا. اقپاراتتىڭ كەڭ زامانىندا ەس توقتاتقان ءار ازامات پايدالى اس پەن زياندى تاعامنىڭ اراجىگىن ءوزى-اق اجىراتىپ الار. نەگىزگى ماسەلە – ءالى دە وڭ-سولىن تاني قويماعان جەتكىنشەكتەردى فاستفۋد ونىمدەرىنەن اتا-انا مەن مەكتەپ, بارشا قوعام بولىپ اراشالاۋ. ويتكەنى بۇگىندە قازاقستاندىق وقۋشى بالالاردىڭ 13 پروتسەنتى كۇنىنە ءبىر رەت بولسا دا فاستفۋد تاعامدارىمەن قورەكتەنەدى. وسىلاي جالعاسا بەرەر بولسا, ۇلت دەنساۋلىعىنا ولشەۋسىز زيان كەلەتىنىن باعامداي بەرىڭىز.
كۇن وتكەن سايىن دۇرىس تاماقتانۋ ادامزات الدىندا تۇرعان وزەكتى پروبلەماعا اينالىپ كەلەدى. الىسقا بارماي-اق ەلىمىزدەگى كەز كەلگەن دۇكەن سورەلەرىنەن تابيعي ازىق-تۇلىك ونىمدەرىن تابۋ قيىن. ياعني تاماق ءونىمى نارىعىنداعى احۋالدى قالىپتى قاداعالاۋ كۇردەلى بولىپ وتىر. ەلىمىزگە سىرتتان اكەلىنگەن تەحنولوگيالارى بەلگىسىز, سونىڭ ىشىندە حالىقتىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن قاۋىپتى ساپاسىز تاماق ونىمدەرىنە توسقاۋىل قويماي, بۇل ماسەلەنى جولعا قويا الماسىمىز انىق. وتاندىق تاماق ونەركاسىبى كاسىپورىندارى مەن قوعامدىق تاماقتانۋ ورىندارىنداعى وندىرىستىك باقىلاۋدى بارىنشا كۇشەيتۋ كەرەك. ەسەسىنە ۇلتتىق تاعامداردىڭ اسسورتيمەنتىن كەڭەيتىپ, ونىڭ بيولوگيالىق قۇندىلىعىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزى زور. ۇرپاق قامىن ويلايمىز دەسەك, جاسالۋ قۇرامى قۇپيا سانالاتىن, تەگى جوق تاعامداردى تۇتىنۋدان تارتىنعانىمىز ابزال.
ارمان وكتيابر,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
