اقجايىق وڭىرىندە شالقار كولىنە ايرىقشا كوڭىل ءبولۋ قاجەت دەگەن توقتامعا كەلىپ وتىرمىن. شالقار كولى ورال قالاسىنان 75 شاقىرىمداي جەردە ورنالاسقان. عالىمداردىڭ جاساعان پايىمدارىنا سۇيەنسەك, شالقار كولى كاسپي شەگىنەن مىڭ جىل بۇرىن تارتىلعان بۇرىنعى حۆالىن تەڭىزىنىڭ جۇرناعى ەكەن. 921-922 جىلدارى ۆولگا بۇلعارياسىنا جاساعان ساپارى تۋرالى اراب كوپەسى-عالىم احمەد يبن-فادلاننىڭ شىعارمالارىندا وسى كول جانە وعان قۇياتىن وزەندەر جونىندە ناقتى دەرەكتەر كەلتىرىلگەن. سونداي-اق بۇل كول 1768-1774 جىلدارى اكادەميك پ.س.پاللاستىڭ باسقارۋىمەن رەسەي اكادەمياسى عالىمدارىنىڭ ەكسپەديتسياسى كەزىندە زەرتتەلە باستاعان. پ.س.پاللاس كولدى جان-جاقتى سيپاتتاپ قانا قويماي, بالىق اۋلاۋ, ونى ۇيىمداستىرۋ مەن رەتتەۋگە بايلانىستى دا جازىپتى.
سول سەكىلدى رەسەي گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ ۇسىنىسىمەن 1852 جىلى اكادەميك ك.م.بەردىڭ باسشىلىعىمەن يحتيوفاۋنانى زەرتتەۋ مەن بالىق اۋلاۋ كاسىبىنىڭ جاعدايى بويىنشا ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىلعان. وندا دا ۇلكەن زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەنى بەلگىلى. سونىمەن قاتار 1861 جىلى ورال قالاسىندا تۋعان, بەلگىلى يحتيولوگ, ساياسي قايراتكەر, جۋرناليست, رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ دەپۋتاتى بولعان نيكولاي بورودين دە شالقار كولىن زەرتتەپ, عىلىمي ەڭبەكتەر جازعان.
وسى شالقاردا دۇنيەگە كەلگەن قازاقتىڭ بەلگىلى جازۋشىسى حامزا ەسەنجانوۆ ءوزىنىڭ «اقجايىق» تريلوگياسىندا اتالعان كولدىڭ سيپاتتاماسىن جازىپ كەتكەن. ونىڭ كولەمى مەن ورنالاسقان ايماعىنىڭ كەلبەتىن كوركەم سۋرەتتەي كوز الدىڭا اكەلەدى.
بۇل وبلىستاعى ەڭ تەرەڭ, ءىرى سۋ ايدىنى. ءبىز شالقار كولىن كىشىگىرىم قارا تەڭىز دەپ اتايمىز. كىشكەنتاي بولسا دا, سانتاس دەگەن تاۋلى ءۇستىرتى بار. كولدىڭ كولەمى 205,8 شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى, ۇزىندىعى – 18 كم, ەنى – 14 كم. ونىڭ سۋى دا بيولوگيالىق قۇرامى جاعىنان وزگەشە. عالىمدار ەمدىك قاسيەتى مول ەكەنىن ايتادى. تۇزدى سۋ. قارا تەڭىزدىڭ سۋىنا ۇقسايدى. وسى شالقار كولىن زاماناۋي دەمالىس ورنىنا اينالدىرۋدىڭ ماڭىزى وتە زور.
ءبىز 1998-2000 جىلدارى شالقار كولىن قورعاۋ جانە لايىقتى دەمالىس ورنىنا اينالدىرۋ, دۇرىس پايدالانۋ ماقساتىندا ارنايى جوبا جاسادىق. باعدارلامانى جاساۋعا عىلىم دوكتورلارى سەرگەي جۋباەۆ, ماريا فارتۋشينا, بالۋاش ترايسوۆ, حايىرجان عابدەەۆ قاتىستى. مەن بۇل جوبانىڭ ۇيلەستىرۋشىسى بولدىم. ۇلكەن زەرتتەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى. سول كەزدەگى وبلىس اكىمى قابيبوللا جاقىپوۆ جوبامىزدى قولداپ, بەكىتكەن ەدى. باعدارلامادا شالقار كولىندە بالىق ءوندىرىسىن دۇرىس جولعا قويۋ جاعى دا قاراستىرىلدى. نەگىزگى ماقسات – شالقار كولى ماڭىندا تۋريزم ورتالىعىن قۇرۋ. بۇل جوبانى ىسكە اسىراتىنداي ءبىزدىڭ قولىمىزدا قاراجات جوق. سوندىقتان جوبانى ءبىر ازاماتقا بەرگەن ەدىم. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن جۇمىس باستالعانمەن, اياعىنا جەتكىزىلگەن جوق. ەڭ باستى كۇردەلى قۇرىلىس جۇمىسى قولعا الىنباي تۇر.
وسى كەزگە دەيىن كولگە باراتىن تاس جول بولعان جوق ەدى. قازىرگى وبلىس اكىمى التاي كولگىنوۆتىڭ تىكەلەي باسشىلىعى ارقاسىندا تاس جول سالىندى.
ال شالقاردىڭ قازىرگى جاعدايى كوڭىل تولاتىنداي كۇيدە ەمەس. جاز بويى باتىس ءوڭىرىنىڭ ازاماتتارى, سونداي-اق رەسەيدىڭ كورشىلەس وبلىستارىنان دا ادامدار كەلىپ, شالقاردا دەمالىپ ءجۇر. كولدى جاعالاي كادىمگى كيىز ۇيلەر ورناتىلعان. توڭىرەگىنە جاسىل جەلەك ەگىلمەگەسىن, قۇم باسىپ بارادى. بىرنەشە شاقىرىم جول ءجۇرىپ كەلگەن دەمالۋشىلار مەن تۋريستەر ءۇشىن لايىقتى جاعداي جاسالماعان. قۇم-توپىراق كيىز ءۇيدىڭ ىشىنە دە كىرىپ كەتەدى. كول جاعاسىنىڭ تازالىعى سىن كوتەرمەيدى. ايدالادا تۇرعان اعاشتان جاسالعان اجەتحانالار بار, ولاردىڭ سانيتارلىق جاعدايىن ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق! كولدىڭ جاعاسىنا تىكەن شوپتەر, وشاعان ءوسىپ كەتكەن. جالاڭ اياق جۇرگەن ادامنىڭ تابانىنا كىرىپ, مازاسىن الادى. كولگە سەرۋەندەۋگە ارنالعان ءجۇزۋ قۇرالدارى, دەمالۋشىلار ءۇشىن قوعامدىق تاماقتاندىرۋ, ساۋدا نۇكتەلەرى دە جوقتىڭ قاسى. ادامدار ءدارى-دارمەك نەمەسە تاماق الۋ ءۇشىن كولگە 1,5 شاقىرىم جەردەگى ءسارىومىر اۋىلىنا بارادى. بۇل دا اقىلعا سىيىمسىز. ءبىر سوزبەن ايتساق, شالقار كولىنىڭ تابيعي بايلىعىن جابايى تۇردە پايدالانىپ كەلەمىز. بىزگە جابايى ۇيىمداستىرىلعان جەر ەمەس, زاماناۋي تالاپتارعا ساي دەمالىس ورنى كەرەك!
نەگىزىنەن ءبىزدىڭ جوبامىز بويىنشا, كولدى جاعالاي زاماناۋي قوناقۇيلەر جانە باسقا دا نىساندار سالىنۋى قاجەت. سالقىن جانە ىستىق سۋ جۇيەلەرى, كارىز قۇبىرلارى مىندەتتى تۇردە بولۋى ءتيىس. قايىقتار مەن كاتاماراندار جۇزەتىن جانە توقتايتىن ورىن دا بولۋى كەرەك. كولدىڭ توڭىرەگىن كوگالداندىرۋ دا باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى دەپ ويلايمىن. ول دا ءبىزدىڭ جوبادا قامتىلعان. كولدەن 15 شاقىرىم جەردە تۇششى سۋ بار, سونى تارتىپ اكەلگەن ءجون. ءتىپتى كۇندەردىڭ كۇنىندە ۇشاقتار قوناتىن اۋەجاي مەن ۇشۋ-قونۋ الاڭدارىن جاساۋ كەرەك.
سونىڭ ءبارى دۇرىس جولعا قويىلسا, تۋريزم دەگەنىڭىز پايدا اكەلەتىن سالا. جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە دە ادامدار كەلۋى ءۇشىن دەمالىس ۇيلەرى لايىقتى قىزمەت كورسەتۋى كەرەك. ايتالىق جازدا سۋعا ءتۇسىپ دەمالۋعا بولادى. قىستا كەلۋشىلەر شانامەن, شاڭعىمەن سىرعاناپ, كوڭىل كوتەرەر ەدى. ال بالىق اۋلايتىندار ءۇشىن ارنايى ورىندار قاراستىرىلۋى كەرەك. ولار جازدا دا, قىستا دا كەلىپ, تىنىعۋىنا مۇمكىندىك بار جانە بالىق اۋلاۋدان جارىستار وتكىزۋگە بولادى.
ءبىر جاقسى جاڭالىعىمىز, وسىدان بىرنەشە اي بۇرىن باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى التاي كولگىنوۆتىڭ جەكە قابىلداۋىندا بولىپ, اتالعان جوبامىزدى ءوڭىر باسشىسىنا ءوز قولىمىزبەن تاپسىردىق. ول ۇلكەن ءمان بەرىپ وتىر. بىردەن ءبىرىنشى ورىنباسارى يگور ستەكسوۆتى شاقىرىپ الىپ, جوبانى قالاي جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋ جونىندە تاپسىرما بەردى.
وسى ورايدا, كولدىڭ سۋىن ءتيىستى دەڭگەيدە ۇستاۋ ءۇشىن شەشىمىن تابۋعا ءتيىستى ماسەلەلەر بار. 1980 جىلدارى وبلىستى مۇستاحىم ىقسانوۆ باسقارىپ تۇرعان ۋاقىتتا شالقارعا سۋ جەتكىزۋ ءۇشىن جايىق وزەنىنەن كانال تارتىلدى. ول ازداپ جۇمىس ىستەدى دە, 1990 جىلدارداعى توقىراۋ تۇسىندا تۇرىپ قالدى. قازىر وبلىس باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا سول كانالدى قايتادان جانداندىرۋ جۇمىسى قولعا الىنۋدا. بىراق بۇگىنگى تاڭدا ونىڭ پايداسى دا ماردىمسىز بولماق. ونىمەن شالقارعا سۋ بارىپ جارىتپايدى. سوندىقتان بۇل باعىتتا دا جان-جاقتى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ بارىپ, سۋدى پلاستيكالىق قۇبىرمەن جەتكىزۋ جاعىن قاراستىرعان ابزال بولار ەدى. بۇل ماسەلەنى دۇرىس ويلاستىرىپ شەشسە, سول ماڭايداعى اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى سۋ دا, كولگە كەرەك سۋ دا تابىلادى.
كول نەگىزىنەن كوكتەمدەگى قار سۋىمەن تولىعىپ تۇرادى. سونداي-اق شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ كىشكەنتاي تاۋلارىنان اعاتىن شولاق اڭقاتى, ەسەن اڭقاتى دەگەن وزەندەر بار. سوڭعى جىلدارى ولاردىڭ دا سۋى جەتپەيدى. سول وزەندەردىڭ دە ءتۇبىن تازارتىپ, شالقارعا سۋ جەتكىزەتىندەي جوبالاردى ىسكە اسىرۋ قاجەت-اق. بۇل ءىس جان-جاقتى عىلىمي تۇردە قولعا الىنۋى كەرەك. ويتكەنى شالقار كولىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى – وبلىستىق دارەجەدەگى ەمەس, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ماسەلە! وعان ەرەكشە ءمان بەرىلگەنى ءجون.
عازيز حايمۋلدين,
ەڭبەك ارداگەرى, باتىس قازاقستان وبلىستىق ەكولوگيالىق ۇيىمدار قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى
ورال
