1965 جىلى پ.لۋمۋمبا اتىنداعى حالىقتار دوستىعى ۋنيۆەرسيتەتىن تاريحشى جانە اعىلشىن ءتىلىنىڭ اۋدارماشىسى ماماندىقتارى بويىنشا ۇزدىك بىتىرگەن كوشىم 2002 جىلدارعا دەيىن الماتى قالاسىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ۇستازدىق ەتىپ, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, «قازاق ەنتسيكلوپەدياسى» باس رەداكتسياسى الەۋمەتتىك جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى, قۇجاتتانۋ جانە مۇراعات ءىسى بويىنشا عىلىمي-تەحنيكالىق اقپارات ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ت.ب. قىزمەتتەر اتقاردى. 2003 جىلدىڭ قاڭتارىنان 2016 جىلى بۇل دۇنيەدەن وزعانشا ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ شىعىستىق دەرەكتانۋ, شىعىس حالىقتارىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى ءبولىمىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى بولدى.
ك.ەسماعامبەتوۆتىڭ قوعامدىق ءھام ساياسي ەڭبەك جولى ونىڭ ەلىمىزدىڭ رۋحاني ءومىرىن دامىتۋعا وراسان ۇلەس قوسقان ءىرى تاريحشى-عالىم ەكەندىگىن ايقىن تانىتادى. وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىنىڭ وزىندە-اق عىلىمي-پەداگوگيكالىق كادرلاردى دايارلاۋعا ەرەكشە ۇلەس قوسىپ, رەسپۋبليكادا ەنتسيكلوپەديالىق ادەبيەتتى دايىنداپ, باسىپ شىعارۋعا ۇلكەن كۇش-جىگەر جۇمسادى. 13 تومدىق «قازاق كسر ەنتسيكلوپەدياسىن», «قازاقستان كسر ەنتسيكلوپەدياسىن», «قازاق كسر» قىسقاشا ەنتسيكلوپەدياسىن (4 تومدىق, قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە), «قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىن, «فيلوسوفيالىق سوزدىك» ت.ب. باسىلىمداردى دايىنداۋعا قاتىستى. ونىڭ عىلىمي-ادىسنامالىق جەتەكشىلىگىمەن «قازاقستان تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى جيناعى» اتتى ىرگەلى ەڭبەك جارىق كورسە, «اقمولا», «باتىس قازاقستان وبلىسى», «سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى» اتتى ايماقتىق ەنتسيكلوپەديالاردى شىعارۋعا قوسقان ەڭبەگى قوماقتى. سونداي-اق ول ەلىمىزدىڭ مۇراعات مەكەمەلەرىمەن قوعامدىق نەگىزدە قارىم-قاتىناستا بولىپ, تاريحي دەرەككوزدەردىڭ ساقتالۋىنا جانە ولاردىڭ تولىقتىرىلا تۇسۋىنە ۇزاق جىلدار كومەك كورسەتىپ, «ەگەمەن قازاقستان», «كازاحستانسكايا پراۆدا», «انا ءتىلى» جانە باسقا دا مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتتەرىندە «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ناسيحاتتاۋعا بەلسەنە قاتىستى. تۇڭعىش رەداكتورى رەتىندەگى «قازاقستان مۇراعاتتارى» جۋرنالىنىڭ قالىپتاسۋى دا ونىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى.
وتاندىق تاريح عىلىمىنىڭ باسىم باعىتتارىن زەرتتەۋدە ايرىقشا ەڭبەك ەتكەن ك.ەسماعامبەتوۆ 30-عا تارتا كىتاپ پەن 200-دەن اسا عىلىمي ماقالا جازىپ, جارىققا شىعاردى. ونىڭ عىلىمي كادرلاردى دايىنداۋداعى ءرولى دە ايرىقشا, 13 عىلىم كانديداتى مەن 9 دوكتورى كوشەكەڭ قولىنان ۇلكەن عىلىمعا جولداما العان ەدى.
سوڭعى كەزدەرى كوشىم لەكەر ۇلى ەسماعامبەتوۆتىڭ شىعارماشىلىق ەڭبەگىنىڭ باستى سالاسى – بەرىسى تۇركىستان ايماعىنىڭ, ارىسى بۇكىل تۇركى جۇرتىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن تۋ ەتكەن, عۇمىرىنىڭ سوڭعى كۇرەسكە تولى جيىرما جىلدان استامىن سوناۋ ەۋروپانىڭ تورىندە وتكىزگەن مۇستافا شوقايدىڭ (1890-1941) ءومىرى مەن قىزمەتىن زەرتتەۋ بولدى. ول شەتەلدىك مۇراعاتتار مەن كىتاپحانالاردا ساقتالعان, كوممۋنيستىك قىسپاقتان شەتەلدە تۇرۋعا ءماجبۇر بولعان اسا ءىرى ساياسي قايراتكەردىڭ كەڭەس وداعىنداعى تۇركى حالىقتارى تۋرالى, ونىڭ ىشىندە تۇتاس تۇركىستان ايماعىنداعى قايشىلىقتى بولمىستى, پرولەتارلىق رەسەيدىڭ وزبىر ساياساتىن اشكەرەلەۋ ءۇشىن ىستانبۇل, پاريج, بەرلين, لوندوندا سويلەگەن سوزدەرىن, جاساعان باياندامالارىن, باتىستىق باسىلىمداردا جاريالانعان ماقالالارىن زەردەلەپ, 30-عا تارتا عىلىمي ماقالا جازدى. 2006 جىلى ەكى تومدىق «مۇستافا شوقايدىڭ ەپيستوليارلىق مۇراسى» اتتى جيناقتى شىعارۋعا عىلىمي جەتەكشىلىك ەتىپ, 2008 جىلى كولەمى 30 باسپا تاباقتان استام «الەم تانىعان تۇلعا» اتتى مونوگرافياسىن شىعارىپ, مۇستافا اتىن ازىن-اۋلاق بىلەتىندى دە, ونى ارنايى زەرتتەۋ وبەكتىسى ەتكەندەردى دە ەلەڭ ەتكىزدى. شىن مانىسىندە, بۇل ەڭبەكتە شىنايى گۋمانيست, قاجىرلى دا قايسار تۇلعانىڭ ساياسي قىزمەتى, قالامى جۇيرىك پۋبليتسيست رەتىندە الەمگە تانىلعاندىعى جان جاقتى دالەلدەندى. بۇرىن ءار قىرىنان زەرتتەلىپ جۇرگەن اتاقتى ساياساتكەردىڭ شىنايى ادامي, كۇرەسكەرلىك ءھام شىعارماشىلىق بولمىسى بارىنشا اشىلىپ, كۇردەلى تۇلعا ءوز تۇعىرىنا قونعانداي بولدى. وسى مونوگرافياسى ءۇشىن كوشىم لەكەر ۇلى ەسماعامبەتوۆ 2009 جىلى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىيلىقپەن ماراپاتتالدى. بۇل ەڭبەك تۇرىك تىلىنە اۋدارىلىپ, «وتۋكەن» (ىستانبۇل) باسپاسىنان جارىق كوردى.
2012-2014 جىلدار ارالىعىندا ەرەكشە شىعارماشىلىق قايراتتىڭ يەسى كوشىم لەكەر ۇلى جەتەكشىلىگىمەن جالپى كولەمى 400 باسپا تاباق بولاتىن 12 تومدىق مۇستافا شوقاي مۇراسىنىڭ تولىق جيناعى شىقتى. ونىڭ ەڭ باستى جەتىستىگى مەن ەرەكشەلىگى فرانتسياداعى جەكە مۇراعاتتىق قورىنان, وزبەكستان, قازاقستان, گەرمانيا, تۇركيا جانە ت.ب. ەلدەردىڭ مۇراعاتىنان الىنعان قازاق, ورىس, تۇرىك شاعاتاي, اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمىس, پولياك, گرۋزين جانە وزبەك تىلدەرىندەگى شىعارمالاردىڭ تۇپنۇسقا كۇيىندە تۇڭعىش جارىق كورگەندىگىندە. جەكە مۇراعاتتىق قوردان الىنعان ماتەريالدار دا باي ءارى قىزعىلىقتى ەدى. مۇنىڭ ۇستىنە م. شوقايدىڭ 40 شامالى بۇركەنشىك ەسىمى بولعانىن, ونى انىقتاۋدىڭ دا وڭاي بولماعانىن ەسكەرتە كەتكەن ارتىق بولماس.
وتاندىق مۇستافاتانۋ عىلىمىنا قوسىلعان تەڭدەسى جوق بۇل تولىمدى جيناقتىڭ بىرەگەيلىگى مەن جوعارى دەڭگەيلىگىن بىرنەشە فاكتورمەن انىقتاۋعا بولادى. بىرىنشىدەن, بۇل شىعارماشىلىق مۇرانى كەلەر ۇرپاقتارعا بۇرمالاۋسىز, تۇپنۇسقا كۇيىندە جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. ەكىنشىدەن, كوپتومدىق ءوزىنىڭ قۇرىلىمىمەن دە, دايىندالۋ جولىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. ونىڭ ءبىرىنشى تومى م.شوقايدىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە ارنالعان دا, قالعان تومدارىندا شىعارماشىلىق جانە ەپيستوليارلىق مۇرالار بەرىلگەن. ۇشىنشىدەن, زەرتتەۋشىنىڭ تەرەڭ ءبىلىمدى, وزىندىك ءادىس ءتاسىلى قالىپتاسقان زەردەلى تاريحشى ەكەندىگى. مۇنى ون ەكى تومدىقتىڭ ءون بويىنان تانۋعا بولادى.
كوشىم لەكەر ۇلى ۇلى كۇرەسكەردىڭ ۇلتتىق قوزعالىستىڭ ۇيىمدىق نەگىزدەرىن قالاۋ, ونىڭ ستراتەگياسى مەن تاكتيكاسىن ايقىنداۋ, ازاتتىق پەن تاۋەلسىزدىككە باستايتىن ەڭ توتە ءھام قىسقا جول ەڭ الدىمەن جالپى بىرلىك اتاۋلىنىڭ ۇياسى تۇركىستاننىڭ ىشكى تۇتاستىعىن نىعايتۋ, بۇل بىرلىكتى بۇكىل تۇركى بىرلىگىنە ۇلاستىرۋ, ودان ەزىلگەن حالىقتاردىڭ ءبىر تۇتاس مايدانىنا شىعۋ تۋراسىنداعى مۇستافا شوقايدىڭ قاجىرلى ەڭبەگىن تەرەڭ زەرتتەپ, ونى تاماشا تاريحشى, الەۋمەتتانۋشى, ساياساتتانۋشى, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ساياسي ساراپشى رەتىندە ايقىن كورسەتىپ, عىلىمي ءمانى زور تۇجىرىمدار مەن قاعيداتتى قورىتىندىلار جاسادى.
ەرەن شىعارماشىلىق قىزمەتتىڭ يەسى, جاۋاپكەرشىلىگى مول, عىلىمعا ادال, كەيدە ادىلەتتىلىككە بارام دەگەنى كەيبىرەۋلەرگە ۇناي بەرمەيتىن كوشىم لەكەر ۇلى ەسماعامبەتوۆ قازاقستان تاريحناماسىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ, الاش الىپتارىنىڭ ءبىرى مۇستافا شوقاي تۋرالى وشپەس باي مۇرا جاساسا دا ەرەكشە قاراپايىم, ءوز ىسىنە شىنايى بەرىلگەندىگىمەن, ايرىقشا ەڭبەكقورلىعىمەن, بيىك ورەسىمەن زامانداستار اراسىندا بەلگىلى بولاتىن, الدا دا بىلەتىندەر جادىندا وسىلاي قالا بەرەتىنىنە سەنىمىمىز مول.
ابدىجالەل باكىر,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى,
پروفەسسور
