بۇگىنى جانە كەلەشەگى
وزگەلەرمەن تەرەزەسى تەڭ تاۋەلسىز ەل بولۋ اتا-بابالارىمىزدىڭ سان عاسىرلاردان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان قاسيەتتى دە اسىل ارمانى ەدى. بۇل ارماندى جۇزەگە اسىرۋ جولىندا حالقىمىزدىڭ باسىنان قانشاما الاساپىران ۋاقيعالار ءوتتى, قانشاما ۇلتجاندى ارىستار ءوز ءومىرلەرىن قۇربان ەتتى. مىنە, ەندى جيىرماسىنشى عاسىردىڭ سوڭعى ساتىندە قازاق حالقى ءوزىنىڭ وسى اڭساعان ارمانىنا جەتتى. ەجەلگى قازاق ەلىنىڭ كوگىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ كوك تۋى جەلبىرەدى, بوستاندىقتىڭ ارايلى التىن تاڭى اتتى. ءبۇكىل الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ تورىنە جەر ءجۇزى تۇگەل مويىنداعان ۇلى قايراتكەر نۇرسۇلتان نازارباەۆ كوتەرىلدى. ءسويتىپ, وتكەن تاريحى اسا باي, مەكەندەيتىن جەرى ۇشان-تەڭىز كەڭ, بىراق بوداندىقتىڭ سالدارىنان وسىعان دەيىن ءوزىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگى مەن قادىر-قاسيەتىن ەشكىمگە كورسەتە الماي كەلە جاتقان قازاق حالقى اڭىز-جىرلارداعى ۇزاق ۇيقىدان ويانعان الىپ باتىرلارداي ءدۇر سىلكىنە تۇرىپ, ىلەزدە بۇكىل الەمگە تانىمال بولدى. دەگەنمەن, تاۋەلسىزدىكتى جاڭادان العان كەز-كەلگەن جاس مەملەكەتتىڭ بولاشاق تاعدىرى, كەلەشەك ءوسىپ-وركەندەۋى تەك حالىقارالىق ارەناداعى جەڭىستەرى مەن جەتىستىكتەرىنە عانا بايلانىستى ەمەس ەكەندىگى دە ەجەلدەن بەلگىلى. بۇل رەتتە ەلدىڭ ىشكى ساياسي جاعدايى مەن ەكونوميكالىق ءوسۋ كورسەتكىشى, حالقىنىڭ تۇرمىس دەڭگەيى كوپ ماسەلەگە ءوز ىقپالىن جاسايتىنى انىق. مىنە, وسىنداي جاعدايدا جاس قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىك العان كۇننەن باستاپ ءوزىنىڭ باسقالارعا ۇقسامايتىن ەرەكشە جولىن تاڭداي ءبىلدى. ياعني, ءبىزدىڭ ەلىمىز حالقىنىڭ بارىنشا كوپ ۇلتتى, جەرىنىڭ وتە ۇشان-تەڭىز كەڭ ەكەندىگىنە قاراماستان, قىسىلتاياڭ كەزدەن بارىنشا بەيبىت جاعدايدا امان-ەسەن ءوتتى. وسىعان وراي قازاق ەلىنىڭ سول ءبىر قيىن كەزەڭنەن كوشكەن جۇگىن اۋدارىپ الماي ءوتۋى ەڭ الدىمەن ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگى ەكەندىگىن وسىندايدا تاعى ءبىر قايتالاپ ايتۋ ءبىزدىڭ ازاماتتىق پارىزىمىز. مىنە, وسىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى سوقتىقپالى سوقپاقسىز قيىن جولدان امان-ەسەن ءوتىپ قانا قويعان جوق, سونىمەن بىرگە تاريح ءۇشىن قاس-قاعىمداي بولىپ ەسەپتەلىنەتىن جيىرما جىلدا ەكونوميكاسى دامىعان الدىڭعى قاتارلى تانىمال مەملەكەتتەردىڭ بىرىنە اينالدى. بىراق سونىمەن بىرگە كەز-كەلگەن ەلدىڭ دامۋ دارەجەسى ونىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك دەڭگەيىمەن عانا ەمەس, مادەني-رۋحاني سالاداعى جەتىستىكتەرىمەن دە ولشەنەتىنىن ەشقاشان دا ۇمىتپاعان ءجون. ال بۇل سالانىڭ ەڭ باستىلارىنىڭ ءبىرى – تەاتر ونەرى. وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ءبارى وزدەرىنىڭ مادەني-رۋحاني سالاداعى جەتىستىكتەرىن ەڭ الدىمەن ۇلتتىق تەاترىنىڭ شىققان بيىگى مەن كوتەرىلگەن دەڭگەيى ارقىلى ولشەيدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, قازاق ەلىنىڭ دە بۇگىنگى تاڭعا دەيىن قول جەتكىزگەن جەتىستىگى بارشىلىق. بۇل رەتتە, وتكەن عاسىردىڭ سوناۋ وتىزىنشى جىلدارىنىڭ الماعايىپ, ەڭ قيىن كۇندەرىنىڭ وزىندە تەمىربەك جۇرگەنوۆ, جۇمات شانين سياقتى ۇلتتىق ونەردىڭ شىنايى جاناشىرلارى ىرگەسىن قالاپ, شاڭىراعىن كوتەرگەن قازاق تەاتر ونەرىنىڭ وزىندىك مەكتەبى بار ەكەندىگىن اتاپ ايتقان ءجون. مىنە, سول اسىل ازاماتتاردىڭ ولشەۋسىز ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە قازاق تەاترىنىڭ ساحناسىنان قاليبەك قۋانىشباەۆ, قۇرمانبەك جانداربەكوۆ باستاعان قانشاما ونەر جۇلدىزدارى جارقىراپ كورىندى. ءازىربايجان مامبەتوۆ سىندى ۇلتتىق رەجيسسەرلەرىمىز ءوز كەزەڭىندە بۇكىل كەڭەس وداعىنا تانىمال بولدى. ەلىمىز ءوز الدىنا جەكە شاڭىراق كوتەرگەننەن كەيىن كۇن تارتىبىندە ۇلتتىق ساحنا ونەرىنىڭ وسى بيىك دەڭگەيىن تومەندەتىپ الماي, ودان ءارى دامىتا بەرۋ مىندەتى تۇردى. بۇل مىندەتكە ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان العاشقى كۇننەن باستاپ ايرىقشا كوڭىل ءبولدى. بۇل رەتتە, كەڭەس وداعى تۇسىندا قازاق تەاترلارى, نەگىزىنەن, رەسپۋبليكامىزدىڭ قازاقتار كوپ شوعىرلانعان وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە شاڭىراق كوتەرگەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. ال ونىڭ ەسەسىنە تەرىسكەي وبلىستاردا قازاق تەاترلارى مۇلدەم دەرلىك اشىلمادى. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىن وسى كەمشىلىكتەردى تۇزەتۋ تەز ارادا قولعا الىندى. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇدان بۇرىن قازاق تەاترلارى مۇلدەم بولماعان جانە بولۋى دا مۇمكىن ەمەس سياقتى وڭىرلەردىڭ بارىنەن ۇلتتىق ساحنا ونەرىنىڭ ۇجىمدارى شاڭىراق كوتەردى. قازىر ەسەپتەپ وتىرساق, تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن دۇنيەگە كەلگەن مۇنداي تەاترلاردىڭ جالپى سانى وننان اسادى. ونىڭ ىشىندە جاڭادان بوي كوتەرگەن ەكى وپەرا جانە بالەت تەاترى دا بار. جانە مۇنىڭ ءبارى ەلباسىنىڭ ۇلتتىق تەاتر ونەرىنە دەگەن شىنايى جاناشىرلىعىنىڭ ءناتيجەسى ەدى. ويتكەنى, ول ۋاقىتتا ەلىمىز وتپەلى كەزەڭنىڭ نەشە ءتۇرلى قيىندىعىن باستان كەشىرىپ جاتقان. مىنە, سونداي جاعدايدا جاڭا تەاترلار اشۋ ەشقانداي قيسىنعا كەلمەيتىن ءىس سياقتى بولاتىن. بىراق بىرتىندەپ وتپەلى كەزەڭ دە ارتتا قالدى; قيىندىقتار دا ۇمىتىلدى; ال ونىڭ ەسەسىنە رەسپۋبليكامىزدىڭ كوپتەگەن ءوڭىرلەرىندە تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ سالتاناتتى بەلگىسىندەي بولىپ جاڭادان اشىلعان قازاق تەاترلارى بوي تۇزەپ تۇر. مىنە, وسىنىڭ ناتيجەسىندە بۇگىن رەسپۋبليكامىزداعى قازاق تەاترلارىنىڭ سانى 31-گە جەتتى. مۇنىڭ سىرتىندا ونعا جۋىق قۋىرشاق تەاترلارى جۇمىس ىستەيدى. سونداي-اق, بىزدە ورىس تەاترلارىنىڭ ەجەلدەن قالىپتاسقان ەرەكشەلىگى, وزىندىك مەكتەبى بار. قازىر ولاردىڭ سانى – 16. بۇل ورىس تەاترلارىنىڭ ءبىرازى رەسپۋبليكامىزدىڭ ءوز ىشىندە عانا ەمەس, سىرت جەرلەرگە دە جاقسى تانىمال. ۇيعىر حالقىنىڭ بۇكىل دۇنيەجۇزى بويىنشا بىردەن ءبىر جالعىز تەاترى – ءبىزدىڭ قازاقستاندا. كورەيلەر مەن نەمىستەردىڭ دە تاريحي وتانىنان سىرت جەرلەردەگى تەاترى – الماتى قالاسىندا ورنالاسقان. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان اشىلعان وزبەك تەاترى تۋرالى دا وسىنى ايتۋعا بولادى. سوڭعى كەزدە جەكەمەنشىك تەاترلار دا بىرتىندەپ كوبەيە ءتۇسۋدە. ياعني, بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدەگى تەاترلاردىڭ جالپى سانى 60-تان اسىپ كەتكەندىگى انىق. بۇل وتە ۇلكەن كۇش. ارينە, جاڭا تەاترلاردى اشۋمەن بار ماسەلە شەشىلمەيدى, بۇدان كەيىن كۇن تارتىبىنە ولاردى بۇگىنگى زامانعا ساي عيماراتتارمەن, قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارمەن, جەتكىلىكتى قاراجاتپەن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتتەرى العا قويىلادى. بۇل جونىندە دە قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن وزگەلەرگە ۇلگى بولارلىقتاي جاقسى شارۋالار تىندىردى. بۇعان دالەل رەتىندە سوڭعى جيىرما جىل كولەمىندە تەاترلارعا ارنالىپ ون ءتورت جاڭا عيمارات سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلگەنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. كۇردەلى جوندەلگەن تەاترلار دا كوز قۋانتادى. جاقىن ارادا قوستاناي قالاسىنداعى ءى.وماروۆ اتىنداعى قازاق تەاترىنىڭ جاڭا عيماراتى ەسىگىن ايقارا اشپاقشى. سونداي-اق, بىزدە تەاترلاردى قاجەتتى ماماندارمەن قامتاماسىز ەتۋ دە جۇيەلى تۇردە جولعا قويىلعان. بۇل رەتتە ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسى جەمىستى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. سوڭعى كەزدە استاناداعى ونەر اكادەمياسى دا بۇل ىسكە بەلسەندى تۇردە اتسالىسا باستادى. بىراق سونىمەن بىرگە تەاتر ونەرى ءۇشىن ەڭ باستى كورسەتكىش ماتەريالدىق, قارجىلىق جاعداي ەمەس, شىعارماشىلىق ماسەلە ەكەندىگىن دە ايتا كەتكەنىمىز ءجون. بۇل رەتتە, ەڭ الدىمەن تەاترلارداعى جاڭا قويىلىمداردىڭ ساپاسى قاي دەڭگەيدە; كورەرمەن قاۋىمنىڭ ولارعا دەگەن ىنتا-ىقىلاسى قانداي; رەجيسسۋرا سالاسىندا جاقسى جاڭالىقتار كورىنە مە; اكتەرلەردىڭ شەبەرلىگى كوڭىل قۋانتا ما, ۇلتتىق دراماتۋرگيادان سونى سەرپىن سەزىلە مە دەگەن سياقتى سانسىز سۇراقتار بوي كوتەرەدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, كوڭىلدى الاڭداتاتىن ءبىراز ماسەلەلەر بار. جالپى, تەاتر – ۇزبەي ىزدەنۋدى, تىنباي ەڭبەك ەتۋدى تالاپ ەتەتىن ونەر. جانە ول ەڭبەك پەن ىزدەنىستىڭ ناتيجەسى دەر كەزىندە تاۋەلسىز ساراپشىلار مەن مامان سىنشىلاردىڭ تالقىسىنان ءوتىپ, ناقتى باعاسىن الىپ وتىرۋى كەرەك. ەگەر بۇل شارت ورىندالماسا تەاتر توقىراۋعا ۇشىراپ, تىعىرىققا تىرەلەدى. وكىنىشكە قاراي, قازىر قازاقستان تەاترلارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى شىعارماشىلىق سالادا وسىنداي كۇردەلى جاعدايدى باستان كەشۋدە. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ شىعارماشىلىق دەڭگەيلەرى, جاسىرماي ايتقاندا – كورگەن كىسىنى ۇيالتىپ, تومەن قاراتادى. بۇعان ناقتى دالەل كەلتىرەيىك. بىزدە جىل سايىن رەسپۋبليكالىق تەاتر فەستيۆالى وتەدى. مىنە, وسى فەستيۆالگە كەلەتىن قويىلىمداردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ كوركەمدىك ساپاسى وتە تومەن. مىسالى, جاقىندا عانا وسىنداي ونەر بايقاۋى الماتى قالاسىندا وتكىزىلدى. تەاتر سىنشىلارى فەستيۆالگە قاتىسقان قويىلىمداردىڭ كەمىندە جارتىسىنىڭ كوركەمدىك ساپاسى كاسىبي تەاتر دەگەن اتاققا مۇلدەم سايكەس كەلمەيتىندىگىن اشىق ايتتى. مۇنىڭ الدىندا تاراز قالاسىندا وتكەن تەاتر فەستيۆالىندە دە تۋرا وسىنداي سىن ايتىلعان ەدى. قازىر قازاقستاندا 45 جاسقا دەيىنگى كوزگە ءتۇسىپ جۇرگەن جاس رەجيسسەرلەر مەن جاس دراماتۋرگتەردىڭ مۇلدەم جوق ەكەندىگى وسىنىڭ ايقىن دالەلى. ياعني, ەلىمىزدەگى تەاتر ونەرى قۇلدىراۋعا بەت الىپ بارادى دەسەك, بۇل ارتىق ايتقاندىق بولمايدى. ال سوندا مۇنداي قيىن جاعدايدىڭ ورىن الۋىنىڭ باستى سەبەبى نەدە؟ بۇل سۇراققا جاۋاپ ىزدەسەك, نەگىزگى ماسەلە تەاترلاردىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرىپ, باسشىلىق جاساۋعا كەلىپ تىرەلەدى. وسىعان وراي مىنا جاعدايدى قاداپ ايتقىمىز كەلەدى. قازىر قازاقستاندا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە باسقارۋ جۇيەسىنىڭ بارلىق سالاسىندا ءتۇرلى جاڭارتۋ مەن رەفورما قىزۋ جۇرۋدە. بۇدان تەك تەاترلار عانا شەت قالعان. ياعني, تەاتر جۇمىسىن باسقارۋ مەن ۇيلەستىرۋگە رەفورما جاساپ, قايتا قۇرۋ مۇلدەم قولعا الىنعان ەمەس. بۇل سالا باياعى 1990 جىلدارداعى قالپىنان ەشقانداي وزگەرمەگەن. كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ ۇردىسىمەن كەلە جاتقان تەاترلاردى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ, ياعني كوركەمدىك جەتەكشى, باس رەجيسسەر دەگەن قىزمەت-لاۋازىمداردىڭ الدەقاشان ۋاقىتى وتكەن. جاناشىرلىقپەن تەرەڭىرەك ويلاعاندا, بۇل جۇيە شىعارماشىلىق ۇجىمنىڭ شىنايى ونەر جاساۋىنا ۇلكەن كەدەرگى كەلتىرەدى. دالەلىمىز تومەندەگىدەي. ادەتتە, بۇل لاۋازىمدارعا رەجيسسەرلەر تاعايىندالادى دا, تەاترداعى ەستەتيكالىق, رەپەرتۋارلىق, ەرىكتى اكتەرلىك ويىن مەن قۇلاشتى رەجيسسۋرانىڭ دامۋىنا توسقاۋىل قويىلادى, تۇپتەپ كەلگەندە بۇكىل ءبىر تەاتر سول رەجيسسەر-باستىقتىڭ جەكە امبيتسياسى مەن ورە-قارىمىنىڭ قۇربانى بولىپ قالا بەرەدى. سەبەبى, ولار تەك ءوز قالاۋى بويىنشا رەپەرتۋار تاڭدايدى, وزدەرىنە ۇناعان اكتەرلەرگە عانا رولدەر مەن اتاقتار «بۇيىرىپ», تالاپ-تالعامى مەن شىعارماشىلىق مۇمكىندىكتەرى ارقالاي ونەر يەلەرىن ادىلەتتى باسقارۋعا قولدارى قىسقالىق ەتەدى. باستىق ءوزى رەجيسسەر-قويۋشى بولعاندىقتان, قانداي دا ءبىر تاۋىرلەۋ رەجيسسەرلىك جۇمىستىڭ وزىنەن اسىپ كەتپەۋىنە بار «كۇشىن» سالادى. ءتىپتى «كوز قىلىپ» سىرتتان رەجيسسەر شاقىرسا دا وزىنەن تومەن سۋرەتكەردى تاڭدايتىنى ايان. رولدەر دە باستىقتىڭ توڭىرەگىنە جينالعان جاندايشاپتاۋ اكتەرلەرگە تيەدى. وسىدان بارىپ, ورتاشا سپەكتاكلدەر, قىزىقسىز رولدەر پايدا بولادى. سونداي-اق, باس رەجيسسەرگە نەمەسە كوركەمدىك جەتەكشىگە باعىنىشتى رەجيسسەردىڭ سۋرەتكەرلىك ەركىندىگىنىڭ اياقاستى بولىپ, قۇقىعىنا قول سۇعىلۋى بۇگىندەرى بارلىق تەاترلاردا ادەتكە اينالعان. بارىمىزگە بەلگىلى, ءباسپاسوز بەتتەرىندە دە, ونەر ادامدارى اراسىندا گۋ-گۋ اڭگىمە بولعان كەيبىر تەاترلارداعى ايتىس-تارتىستاردىڭ ءتوركىنى دە باسقارۋ ءتاسىلىنىڭ وسىنداي ەسكىرگەندىگىنەن بولىپ وتىر. مىسالى, ج.ايماۋىتوۆ اتىنداعى پاۆلودار وبلىستىق قازاق تەاترىنداعى شىعارماشىلىق ۇجىمنىڭ 90 پايىزى بەلگىلى رەجيسسەر ەرسايىن تاپەنوۆتىڭ باسقارۋ ستيلىنە, سۋرەتكەرلىك قارىمىنىڭ بىرقالىپتىلىعىنا, ۇجىمعا جاڭا لەپ, سونى ءۇردىس, وزگەشە رەجيسسەرلىك قالىپ اكەلۋدەگى ەنجارلىعىنا قارسىلىق ەدى دەسە دە بولادى. ال ە.تاپەنوۆ مىرزا ۇجىم مۇشەلەرىنىڭ شىعارماشىلىق «اشتىقتان» تۋىنداعان تالاپ-تىلەكتەرىن تۇسىنگىسى كەلمەي, شامشىلدىق تانىتىپ, ءوزى ارىز جازىپ, تەاتردان كەتتى. مۇنداي جاعداي رەسپۋبليكالىق ق.قوجامياروۆ اتىنداعى ۇيعىر تەاترىندا دا كەزدەسكەندىگىنەن حاباردارمىز. باسقا تەاترلاردا دا وسىنداي ماسەلە ۋشىعىپ تۇرعانى حاق, كوبىنىڭ ۇندەمەي تىنىش جاتۋى – ول تەاترداعى شىعارماشىلىق احۋالدىڭ جوعارعى دەڭگەيدە ەكەندىگىنىڭ كورىنىسى ەمەس, كەرىسىنشە «كۇل بولماساڭ, ءبۇل بول» دەيتىن نەمكەتتىلىك, نەمەسە قازاقى كەڭقولتىقتىقتان تۋىندايتىن «ءبىر ءمانىسى بولار» دەگەن وي. تەاترلارداعى مۇلگىگەن تىنىشتىقتان قورقۋ كەرەك, ءتىپتى سودان ساقتانعان دۇرىس شىعار, ويتكەنى سىلتىدەي تىنىشتىق تەك قابىرستانعا جاراسقان. ال ناعىز, ىزدەنگىش شىعارماشىل ۇجىم دۋىلداپ, بيىكتەپ, اسپانداپ, ارعى-بەرگى فەستيۆالدەر مەن بايگە-جارىستارعا قوسىلىپ, جانارتاۋشا اتقىلاپ جاتۋعا كەرەك-ءتى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, قازاقستاندىق تەاترلاردىڭ قايسىسىنىڭ شەتەلدىك جارىستارعا قاتىسىپ, جۇلدە العانىن كوردىڭىزدەر؟! جوق! ءوزىمىز ماقتانىپ كوپىرگەنمەن, ونداي جەتىستىكتەردىڭ توبەسى كورىنبەي تۇر. تەاترلاردىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ مەن باسقارۋعا رەفورما جاساۋ كەرەكتىگى دە وسىدان تۋىنداپ وتىر. وسىعان وراي, ەلباسى تەاترلاردىڭ جۇمىسىن جاڭا زامانعا بەيىمدەۋ كەرەك دەگەن ماسەلەنى ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. مىسالى, پرەزيدەنت 2009 جىلى الماتىدا تەاتر قايراتكەرلەرىمەن ارنايى كەزدەسىپ, ساحنا ونەرىن وركەندەتۋ جونىندەگى نەگىزگى مىندەتتەردى بەلگىلەپ بەرگەن بولاتىن. سونداي-اق ەلباسى قاراعاندىداعى قازاق تەاترىنىڭ جاڭا عيماراتىن اشۋ سالتاناتىندا سويلەگەن سوزىندە دە, استانا كۇنىنە وراي ءبىر توپ زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن كەزدەسكەندە دە بۇل ماسەلەگە ناقتى توقتالدى. وكىنىشكە قاراي, پرەزيدەنتىمىزدىڭ بۇل تاپسىرمالارىنىڭ جۇزەگە اسۋى كوڭىل كونشىتپەيدى. ناقتى دالەل كەلتىرەيىك. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن كورنەكتى جازۋشى-دراماتۋرگ اكىم تارازي ءباسپاسوز بەتىندە تەاتر ونەرىن جانداندىرۋ كەرەكتىگىن ايتىپ ماسەلە كوتەردى. سوعان وراي, ەلباسى تەاترلاردى نارىق زامانىنا بەيىمدەۋ كەرەك دەپ ناقتى تاپسىرما بەردى. بۇل جونىندە مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ مادەنيەت كوميتەتى ارنايى تالقىلاۋ وتكىزىپتى دەپ ەستيمىز. تالقىلاۋعا قاتىسقان ءبىردى-ەكىلى «ازۋلى» تەاترلاردىڭ ءارى ديرەكتور, ءارى كوركەمدىك جەتەكشى, ءارى باس رەجيسسەر رەتىندە ءۇش بىردەي تاقتا ءبىر وزدەرى وتىراتىن باسشىلارى تەاترلاردى نارىقتىق قاتىناستارعا بەيىمدەۋگە ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى بولعان كورىنەدى. ءسويتىپ بۇل ماسەلە ءالى كۇنگە جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە قالىپ وتىر. ارينە, ەكى-ءۇش لاۋازىمدى قىزمەتتى قاتار اتقارىپ, تەاتردى ءبىر ءوزى بيلەپ-توستەپ باسقارۋعا ۇيرەنگەن تەاتر باسشىلارىنىڭ بۇل سالاعا وزگەرىس جاساۋعا ەشقاشان دا ىقىلاستى بولمايتىنى ءبىز ايتپاساق تا تۇسىنىكتى. ال بىراق مادەنيەت كوميتەتى سياقتى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ بۇل ماسەلەگە سونشاما سەلسوق قاراۋى وتە تاڭقالارلىق جاعداي!.. ارينە, بۇگىنگىدەي اڭگىمەدە تەاتر ونەرىندە تۇك جوق دەپ اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتۋگە دە بولمايدى. ويتكەنى, بىزدە تالانتتى رەجيسسەرلەر, جۇيرىك اكتەرلەر, شۇكىر, بارشىلىق. مىسالى, تارازداعى قۋاندىق قاسىموۆ, استاناداعى نۇرقانات جاقىپباەۆ, الماتىداعى بولات اتاباەۆ, قوستانايداعى ەرسايىن تولەۋباەۆ, اقتاۋداعى گۇلسينا مەرعاليەۆا جاڭا قالىپتاعى, ەرەكشە ەستەتيكالىق ولشەمدەگى سۋرەتكەرلەر, الايدا ولاردىڭ كوبى كوركەمدىك جەتەكشى باسقاراتىن تەاترلاردان ازار دا بەزەر بولعان. نازار سالىپ قاراساق, شىنىندا دا كوركەمدىك جەتەكشى نەمەسە باس رەجيسسەر باسقاراتىن تەاترلاردا كوبىنە باسقاشا ويلايتىن, نەمەسە جاڭا كەلگەن جاس رەجيسسەردىڭ ءۇنى شىقپايدى, تابانى تۇراقتامايدى, سوندىقتان دا ولار ءبىر تەاترعا باستىق بولىپ بارىپ, ويلارىنداعى وزگە پايىمدى قويىلىمدارىن جۇزەگە اسىرعىسى كەلەدى. ال مۇنداي دارەجەگە جەتكەنشە ولاردىڭ شىعارماشىلىعى شاۋ تارتىپ, ءۇمىتى جىڭىشكەرىپ, قاجىرى قارتايىپ قالاتىنى دا شىندىق. بۇل رەتتە ءبىر رەجيسسەردىڭ ەكىنشى رەجيسسەرگە باستىق بولىپ, قويىلىمدى ولاي ەمەس, بىلاي قويۋ كەرەك دەپ, ءوز ويى مەن تالعامىن تاڭۋى – قاي جاعىنان الساق تا, اقىلعا سىيمايتىن نارسە. سۋرەتكەرلىك دەگەن وقشاۋ الەم, وعان وزگەنىڭ ارالاسۋى ادەپسىزدىك, ءارى كەتكەندە اپەرباقاندىق. سوندىقتان, نارىقتىق قاتىناستارعا كوشۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىنىڭ ءبىرى – تەاترلاردىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ مەن باسقارۋدىڭ جاڭا ەرەجەسىن جاساۋ. تەاتر سياقتى شىعارماشىلىق ۇجىمدى باسقارۋ – وي-ورەسى بيىك, مەنمەندىكتەن ادا تۇلعالارعا عانا جاراسادى. ال رەجيسسەر تەك قانا جەكە سۋرەتكەر رەتىندە باعالانىپ, رەتى كەلسە وعان باسشىلىقتىڭ تىزگىنىن بەرمەگەن ابزال. ول تەك ءوز قويىلىمىنىڭ عانا «باستىعى» بولعانى ءجون. ونىڭ وزىمەن مۇراتتاس اكتەرلەرمەن بىرىگىپ, قاۋىمداسىپ, شىنايى شىعارماشىلىق جۇمىسپەن اينالىسۋى ءۇشىن وسى جۇيە دۇرىس. سوندا عانا رەجيسسەردىڭ باسقامەن شارۋاسى بولماي, تەك قويىلىمىنىڭ كوركەمدىك ساپاسىن عانا ويلايتىن بولادى. تەاتردى كىمنىڭ قالاي باسقاراتىنىن دا ويلاستىرۋ كەرەك. باتىس ەلدەرىندەگى ۇردىستە, ونداي باسقارۋشىنى «ينتەندانت» دەپ اتايدى, بىزشە تەاتر توراعاسى دەسە دۇرىس بولاتىن سياقتى. وندا باسقاداي قوسارلاناتىن باسشىلىق بولماۋى كەرەك. رەجيسسەرلىككە «باس» دەگەن تىركەستى قوساقتاعاننان ول رەجيسسەردىڭ تالانتى تاسىپ كەتپەيدى, تالانت پەن سۋرەتكەرلىك قارىم – يا بار, يا جوق, ول بولماسا, جاي انشەيىن قاناتسىز مامان, شاناعا جەگىلگەن جابى تەكتەس ورتاقول ورىنداۋشى عانا. ال, جۇيرىكتىڭ اتى جۇيرىك, وعان التىن القا, نەمەسە قاراپايىم كەندىر جۇگەن سال, بايگەدەن ءبارىبىر ءبىرىنشى كەلەدى. سوندىقتان تەاتردا باس رەجيسسەردىڭ ەمەس, جۇيرىك رەجيسسەردىڭ جۇمىسى قۇندى, باعالى بولادى. ال كوركەمدىك جەتەكشى دەگەن لاۋازىم دا اقىلعا سالىپ باجايلاساق, ءتىپتى ەرسى. كوركەمدىككە جەتەكشى نە ءۇشىن كەرەك؟ كوركەمدىك دەيتىن ونەر كاتەگورياسىنا جەتەكشىلىك جاساۋ اقىلعا قونبايتىن نارسە ەكەنىن مويىندايتىن ۋاقىت جەتتى. سوندىقتان جالپى باسشىلىقتى رەجيسسەرگە ەمەس, باسقا كەز-كەلگەن سۋرەتكەر تۇلعاعا تاپسىرعان اقىل. ول اكتەر بولا ما, دراماتۋرگ بولا ما, الدە مادەنيەتتانۋشى ما – ءبارىبىر. تەك ىسكە جانى اشيتىن, ونەردىڭ پارقىن تەرەڭ تۇسىنەتىن ادام بولسا بولدى. ءيا, تەاتردىڭ توراعاسى مەملەكەتتىك قۇزىرلى مەكەمەمەن كەلىسىم-شارتقا وتىرىپ, ۇجىم ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىنا جاۋاپ بەرەتىن بىردەن-ءبىر تۇلعا بولۋى ءتيىس. وعان اۋقىمدى تۇردەگى باسقارۋ مۇمكىندىگىن بەرگەن جاعدايدا ودان مەملەكەتتىك سۇرانىس پەن تالاپ تا جوعارى بولادى. سونىمەن بىرگە, ەڭ ماڭىزدىسى – تەاتر رەجيسسەرلەرىن الەۋمەتتىك جاعىنان قورعاۋ كەرەك, ياعني اۆتورلارمەن جۇمىس جاساۋدا, تاقىرىپ تاڭداۋدا, كوركەمدىك ورەسى وزگە, ءارى ەرەكشە سپەكتاكل قويۋدا شىعارماشىلىق ەركىندىگىنەن ايىرماي, ءوزىنىڭ قويىلىمىنىڭ اۆتورى رەتىندە باعالاپ, ءتيىستى جالاقىسىنان بولەك گونورار تولەۋدى زاڭداستىرعان ابزال. سوندا ونىڭ شىعارماشىلدىق قۇقىعى قورعالىپ, سۋرەتكەرلىك ىنتاسى ۇلعايا تۇسەدى. ءبىر تەاتردا كەم دەگەندە 3-4 تەڭ قۇقىلى رەجيسسەر كەلىسىم-شارتپەن جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. سوندا عانا ولار ءبىر-بىرىمەن شىعارماشىلىق باسەكەدە بولىپ, قايتكەندە دە جوعارعى دەڭگەيدەگى قويىلىم قويۋعا تىرىسادى. مۇنداي جاعدايدا, ۇجىم ارتىق ادامداردان ارىلادى, بوس سەلتەڭبايلىق, ورىنسىز مىندەتسىنۋ دە ساپ تيىلادى. سونداي-اق, اكتەرلەرگە دەگەن كوزقاراستى دا تۇبەگەيلى وزگەرتكەن ءجون. بۇگىندە اكتەرگە ءبارى قوجا – ەسىك كوزىندەگى ۆاحتەردان باستاپ, توبەدەگى دوكەي باستىققا دەيىن قوجاڭداپ, قول شوشايتاتىنى جاسىرىن ەمەس. ال تەاتردىڭ نەگىزگى ەڭبەكقورى, رەجيسسەردىڭ وي-قيالىنىڭ دۇرىسى مەن بۇرىسىنىڭ ورىنداۋشىسى, ونىڭ كورەرمەن الدىنداعى ۇياتكەرى مەن جاۋاپكەرى – ءبارى-ءبارى اكتەر! ياعني, تەاتردىڭ نەگىزى اكتەر! سويتكەن ازاپكەر اكتەر ايىنا وتىز ءرول ويناسا دا الاتىنى ءبىر جالاقى. ون ەمەس-اۋ, اندا-ساندا ءبىر-ەكى ءرولدى زورعا ورىندايتىن ماڭعاز اكتەردىڭ دا الاتىنى سول ءبىر جالاقى. ادىلەت قايدا سوندا, ەڭبەگىڭە قاراي كورەتىن زەينەتىڭ قايدا؟ سوندىقتان اكتەرلەرگە ەڭبەكاقى تولەۋ ءۇردىسىن دە تۇبەگەيلى وزگەرتەتىن كەز جەتتى, ياعني جالاقى مولشەرى ەڭبەگىنە, ونىڭ ساپاسى مەن پسيحولوگيالىق سالماعىنا ساي باعالانىپ تاعايىندالۋىن زاڭداستىرۋ قاجەت. باسقاشا ايتقاندا, قويىلىمنىڭ كوركەمدىك جۇگىن كوتەرىپ تۇراتىن باستى نەمەسە نەگىزگى ءرول اتقاردىڭ با, سول قىزمەتىڭە لايىقتى جالاقى ال. كىشىگىرىم ەپيزودتىق رولدەرگە جەگىلدىڭ بە, تەاتردىڭ اعىمداعى رەپەرتۋارىنىڭ كوبىنەن بوسسىڭ با, وندا تۇراقتى بەلگىلەنگەن ەڭبەكاقىعا ريزا بول. بۇل جەردە كەزىندە جاساعان ەڭبەگىڭ ءۇشىن بەرىلگەن اتاق-داڭقتىڭ بۋىن ورتاعا سالۋدىڭ ءجونى جوق. قازىرگى ەڭبەگىڭىزدىڭ ساپاسى مەن نارقى قانداي؟ ايىنا وتىز ءرول ويناپ تەاتردىڭ نەگىزگى شىعارماشىلىق جۇگىن كوتەرىپ جۇرگەن جاس اكتەردىڭ جازىعى قايسى؟ ياعني, تەاترداعى جالاقى تولەۋدىڭ يت جىلعى ەسكى ءتۇرى, ءبارىن بىردەي تەڭگەرمەشىلدىككە تاڭعان اتامزامانعى ادىلەتسىزدىكتىڭ تامىرىنا بالتا شاباتىن ۋاقىت الدەقاشان جەتتى! ءيا, ايتا بەرسەڭ, اكتەر جايلى مۇڭ مەن جىر تاۋسىلمايدى. مىسالى, قازىرگى كەزدە قازاقستانداعى تەاتر اكتەرلەرىنىڭ ورتاشا جالاقىسى جيىرما بەس-وتىز مىڭ تەڭگە كولەمىندە عانا. باسپانا ماسەلەسىندە دە وتە كۇردەلى جاعداي قالىپتاسقان. مىسالى, استاناداعى ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا 117 ارتيست ءۇيسىز ءجۇر. باسقا تەاترلاردىڭ دا جاعدايى وسىعان ۇقساس. جوعارىدا ايتىلعانداردىڭ تىكەلەي اسەرىنەن ايماقتارداعى تەاترلاردا كاسىبي مامان تاپشىلىعى ۋشىعىپ تۇرعانى جاسىرىن ەمەس. بارىندە دەرلىك ورەلى رەجيسسەر, تالانتتى اكتەرلەر, باسقا دا كاسىبي ماماندار جەتكىلىكسىز. ويتكەنى, جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەندەر ول جاققا ات ءىزىن سالمايدى, ءبارى الماتى مەن استانانى توڭىرەكتەپ, توي-تومالاقتاردى جاعالاپ ءجۇر. وبلىستىق اكىمدىكتەر تەاتردى, اسىرەسە ونىڭ ءزاۋلىم عيماراتىن, رەجيسسەرى نەمەسە اكتەرلەرىن تەك وزدەرىنىڭ جيىلىستارى مەن مادەني شارالارىن وتكىزۋ كەزىندە عانا قاجەتسىنەدى. ءتىپتى ولار شىعارماشىلىق ۇجىمنىڭ رەپەرتۋارىندا قانداي پەسالار بار, ولاي قالاي قويىلىپ, ونى قاي اكتەر قايتىپ ورىنداپ ءجۇر دەگەن ماسەلەلەرگە مۇلدەم باس اۋىرتپايدى. جانە ول ماسەلەنى ايقىنداپ, سارالاپ بەرە الاتىن وبلىستىق مادەنيەت دەپارتامەنتىندە كاسىبي ماماندار ەشقاشان بولعان ەمەس. بۇگىندەرى تەاترلاردىڭ بارىندە دەرلىك «كوركەمدىك كەڭەس» دەگەن قۇرىلىم بار, ول, ارينە, اقىلداسۋ رەتىندە عانا قۇزىرعا يە. الايدا, كەيبىر تەاتر باسشىلارىنا ول كەڭەس وزدەرىنىڭ شامشىل, جەكە باستىڭ تىزەلى شەشىمدەرىن وتكىزۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن «جامىلعى». بۇنى دا تۇبىرىمەن وزگەرتۋ كەرەك. ونىڭ ورنىنا اقىلداستار القاسى نە تاۋەلسىز ساراپشىلار توبى قۇرىلعانى ءجون. ءسوز رەتى كەلگەندە, تەاتر قايراتكەرلەر وداعىنىڭ قازىرگى جاعدايى جونىندە دە ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز ايتا كەتكەنىمىز ءجون. ويتكەنى, تەاتر ونەرىنىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە وسى وداقتىڭ جۇمىسىنا دا تىعىز بايلانىستى. كەزىندە بۇل وداق رەسپۋبليكامىزداعى مۇمكىندىگى بارىنشا مول, قارجىلىق-ماتەريالدىق جاعى ەڭ مىقتى ۇيىمداردىڭ ءبىرى بولعان ەدى. بىراق قازىر ول كۇش-قۋاتىنىڭ ءبارىنەن دەرلىك ايىرىلعان. بۇعان كىمدەر كىنالى – ول ءوز الدىنا جەكە اڭگىمە. ءبىز ازىرشە تەك شەت جاعاسىن عانا ايتايىق. مىسالى, كەزىندە پرەزيدەنتىمىزدىڭ جەكە ۇيعارىمىمەن وداققا تەگىن بەرىلگەن الماتىنىڭ جەلتوقسان كوشەسىندەگى كوپ قاباتتى كورىكتى عيمارات قازىر قولدى بولعان. ءبىر كەزدە ءتاپ-ءتاۋىر تىرلىك جاساپ, ەلىمىزدەگى بارلىق دەرلىك تەاترلاردىڭ كيىم-كەشەگىن, جاساۋ-جابدىعىن پىشىندەپ-تىگىپ, وقا-تۇيمە تاعىپ, تۇگەندەپ وتىرعان كىشىگىرىم تىگىن فابريكاسى دا ءىزىم-قايىم قۇردىمعا كەتكەن. بىزدەر ءبىرىن ءبىلىپ, ءبىرىن بىلمەيتىن نەشەمە مەنشىكتەر, گاراجدار, كولىكتەر, جەر تەلىمدەرى دە جوق بولعان. ودان بەرىدە جىبەك جولى كوشەسىنىڭ بويىنان بۇيىرعان بۇزىلعان مونشانى پانالاعان وداق بەس-ون جىلداي بۇيىعى ءومىر كەشكەن ەكەن. قازىر بۇل شاڭىراقتىڭ ورنىندا ۇڭىرەيگەن ور جاتىر. ءوزىنىڭ جەكە عيماراتى جوق, بۇرىندارى مەنشىگىندە بولعان بارلىق دۇنيە-مۇلكى ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتىپ ىسىراپ بولعان, بيۋدجەتتەن ءبىر تيىنعا دا قارجىلاندىرىلمايتىن, باسپاناسىز قازاقستان تەاتر قايراتكەرلەرى وداعىنىڭ بۇگىنگى جايى, مىنە, وسىنداي. سوعان قاراماستان, باسقاعا قول سوزىپ سۇرانشاقتانىپ, بايلاردىڭ ەسىگىن كۇزەتىپ ءجۇرىپ, «تەاتر.kz» جۋرنالىن شىعارىپ, تۇڭعىش رەت ستسەنوگرافتاردىڭ كورمەسىن ۇيىمداستىرىپ, كاتالوگ دايىنداپ, جىل سايىن حالىقارالىق تەاتر كۇنى بەرىلەتىن رەسپۋبليكالىق «ەڭلىكگۇل» اتتى كاسىبي سىيلىق بەرۋدى جۇزەگە اسىرىپ ءجۇرمىز. تەلەفوندىق بايلانىستارىمىزعا قاراجات تاپپاي قينالساق تا, ورتالىق ءوفيسى پاريجدە ورنالاسقان, ءمۇشەلىگىنە 100-دەن اسا مەملەكەتتەر كىرەتىن حالىقارالىق تەاتر ينستيتۋتىمەن بايلانىس جاساپ, كەشە عانا قىتايدىڭ چۋنتسين قالاسىندا قۇرىلتايى وتكەن ازيا تەاترلارىنىڭ اليانسىنا قازاقستاننىڭ ابىرويى ءۇشىن تولىق مۇشە بولۋعا تالپىنىپ وتىرمىز. قازاقستان سىندى قارقارا ەلىمىزگە, ەلدىڭ ماڭدايىنا بىتكەن الەمگە ايگىلى ەلباسىنا سۇيەنىپ, حالىقارالىق ازيا تەاترلارىنىڭ العاشقى فەستيۆالىن اسەم ەلوردامىز استانادا وتكىزەيىك دەپ تە ايتىپ قالدىق. ايتسە دە ەكىۇدايدامىز, ويتكەنى ءماسكەۋدەگى تمد ەلدەرىنىڭ تەاتر وداقتارىنىڭ حالىقارالىق كونفەدەراتسياسىنا جەتىم مۇشە ەكەنىمىز ەلدىڭ بارىنە ايان; ويتكەنى جىلىنا ءبىر رەت تولەنەتىن 700 ەۋرو جارنانى تولەي الماي, جەرگە قارايمىز. ءتول مينيسترلىگىمىزدىڭ اندا-ساندا وتكىزىپ تۇراتىن كوللەگيا-جيىلىستارىنىڭ بىرىنە دە تەاتر قايراتكەرلەر وداعى شاقىرىلمايدى; تەاتر فەستيۆالىن بىرىگىپ قولعا الايىق, ءار ايماقتارداعى تەاترلاردىڭ باسىن قوسىپ, فورۋمدار وتكىزىپ, ماستەر-كلاستار جاسايىق; اكتەر, رەجيسسەر, سۋرەتشى, جارىقشى, ءتىپتى جاس دراماتۋرگتەردى جيناپ الىپ, الىس-جاقىن ەلدەردەگى سول ونەردىڭ وزىق ۇلگىلەرىمەن سۋسىنداتاتىن, ۇيرەنەتىن ارەكەتتەر جاسايىق دەگەن ىقىلاستى تالپىنىسىمىز ءالى كۇنگە ەلەنبەي كەلەدى. ىزگى باستامالارىمىز بەن نيەتتەرىمىزگە قولداۋ سۇراعان ءوتىنىش حاتتارىمىز ۇشتى-كۇيلى جاۋاپسىز قالادى نەمەسە «بۇعان قاراجات قاراستىرىلماعان» دەگەن سالقىن سوزبەن عانا شەكتەلەدى. دەگەنمەن, بۇعان قاراپ بولاشاقتان مۇلدەم ءتۇڭىلىپ وتىرمىز دەپ جانە ايتا المايمىز. كەرىسىنشە, الداعى ۋاقىتتان ۇلكەن ءۇمىت كۇتەمىز. ونىڭ ناقتى جاقسى سەبەپتەرى بار. مىسالى, جاقىندا عانا ەلباسىنىڭ مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتى قابىلداپ, مينيسترلىك زيالى قاۋىممەن بايلانىس جاساۋدى نىعايتىپ, شىعارماشىلىق وداقتارمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋدى جەتىلدىرۋى كەرەك دەپ تاپسىرما بەرگەنىنە تەلەديدار ارقىلى كۋا بولدىق. وسىعان وراي, تەاتر قايراتكەرلەرى وداعى مادەنيەت مينيسترلىگىمەن, باسقا دا ءتيىستى مەملەكەتتىك رەسمي ورىندارمەن بىرلەسىپ ءبىراز جۇمىستاردى قولعا الۋدى جوسپارلاپ وتىر. ءسوزىمىزدى قورىتىندىلاي كەلە ايتارىمىز, بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستان ەكونوميكاسى دامىعان, حالىقارالىق قاۋىمداستىقتاعى ابىرويى بيىك مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. وسىعان وراي بىزدەگى تەاتر ونەرى دە ەلىمىزدىڭ وسى بيىك دەڭگەيىنە, اتاق-ابىرويىنا ساي جوعارى دارەجەدە بولۋعا ءتيىس. جانە بۇعان تولىق ءمۇمكىندىك بار. ەندىگى جەردە وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن قاجەتتى ماسەلەلەردى ءجۇيەلى تۇردە قولعا الىپ, ناقتى ىسكە كىرىسۋىمىز كەرەك. تۇڭعىشباي ءال-تارازي (جامانقۇلوۆ), قازاقستان تەاتر قايراتكەرلەرى وداعىنىڭ توراعاسى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, پروفەسسور.
