استانانى كورىپ ءماز بولدىق

ادام بالاسىنىڭ ارمانى تاۋسىلماسىن دەڭىز. قولارباعا تاڭىلىپ, سىرتقا شىعۋدىڭ ءوزى مۇڭ بولىپ قالعاندا مەنىڭ كوكىرەگىمدە استانانى ءبىر كورسەم دەگەن ارمان كۇمبىرلەپ تۇرىپ الدى. ەلوردا تۋرالى گازەتتەردەن وقىپ, تەلەديداردان كورگەن سايىن بۇل ارمانىم ۇدەي ءتۇستى. اشىعىن ايتسام, داعدارىس كەلىپ كيلىككەندە “قالايدا استانانى كورەمىن” دەگەن ويىم ىسكە اسپايتىن قيالداي بولىپ قالعانى بەلگىلى. ءسويتىپ جۇرگەندە ەلباسىنىڭ “تىكەلەي جەلىسى” وتەتىنىن ەستىپ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا حات جولدادىم. ارمانىمدى ايتتىم, قارتتىق قيالىم ءۇشىن, جۇمىس ۋاقىتىن العانىم ءۇشىن كەشىرىم سۇرادىم. مەن سەكىلدى كەمتار جاندى تۇسىنگەنىنە راحمەت. بىزگە كومەكتەسۋدى ايتىپ, حاتىمىزدى وبلىس اكىمىنە جولداپتى. سودان مەن سەكىلدى بەس قامكوڭىل جاندى اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ قاسىمىزعا ارنايى ادامدار قوسىپ, استاناعا اتتاندىردى. قاڭتاردىڭ ايازىندا كەلسەك تە استانا ءبىزدى جىلى شىرايمەن قارسى الدى. ارمانىمنىڭ ىسكە اسقانى ءۇشىن ەلباسىنا شەكسىز ريزامىن. ءبىزدىڭ ساپارىمىزدى ۇيىمداستىرعان وبلىس اكىمىنە دە راحمەتتەن باسقا ايتارىمىز جوق. م.جەتەسوۆ, اقتوبە. پرەزيدەنتكە العىسىم شەكسىز مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىقپەن “تىكەلەي جەلى” ارقىلى تىلدەسۋى بارشامىز كۇتەتىن ەلەۋلى وقيعا. ەلىمىز تۇرعىندارى­مەن ەمەن-جارقىن اڭگىمەلەسۋدىڭ اسەرى بارىمىزگە زور. سونىڭ ءبىر مىسالى رەتىندە مەنىڭ ومىرىمدەگى وزگەرىستى ايتۋعا بولادى. كوپشىلىك ازاماتتارداي پرەزيدەنتىمىزگە ءوز ءوتىنىشىمدى جەتكىزە الۋىم سوعان سەپ بولدى. بۇدان ءبىراز جىل بۇرىن جۇمىستان قىس­قارتىلىپ, ۇيدە قول قۋسىرىپ وتىرىپ قالۋعا ءماجبۇر بولعان ەدىم. ماماندىعىم قانداي دا وندىرىسكە قاجەتتىلىگىنە ءارى ءتا­جىري­بەم جەتكىلىكتىگىنە وراي جۇمىس تا­بىلۋ­عا ءۇمىتىم اقتالمادى. اشىق ايتىلما­سا دا سونداعى سىلتاۋ جاسىمنىڭ 56-دان اس­قاندىعىنا بايلانىستى ەكەنىن بايقا­دىم. وسىنداي قيىندىق ۇستىندە جۇرگەندە ەلباسىمەن تىكەلەي تىلدەسۋگە ءساتى ءتۇسۋىن ايتساڭىزشى. باسىمداعى جاعدايدى جەت­كىزدىم. كوزبە-كوز وبلىس باسشىلارىنا تىلە­گىم ورىندالۋى جونىندە تاپسىرما بەرىلدى. ءسويتىپ, تالاي جىل ەڭبەك ەتكەن كەن تەحنيكالارىن جوندەۋ زاۋىتىنا جۇمىسقا ورنالاسىپ, ارىپتەستەرىممەن قايتا تابىستىم. قازىر سوندا ەڭبەك ەتەمىن, ءوزىمنىڭ, وت­باسىمنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە ەش الاڭ­داۋشىلىعىم جوق. كاسىپورىن يندۋستريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ بويىنشا وڭىرلىك بەس جىلدىق جوسپارعا قامتىلىپ, ۇلكەن ورلەۋ جولىن باستاعالى تۇر. وعان ۇلەس قوسا الاتىندىعىما قۋانىشتىمىن. جەرگىلىكتى باسپاسوزدەن بىلگەنىمدەي, ءبىز­دىڭ ايماقتان ەلباسىنا 1500-گە جۋىق سۇراق قوي­ىلىپ, ۇسىنىس-تىلەكتەر جەتكىزىلىپتى. سولارعا قاتىستى ماسەلەلەردىڭ دەنى شەشىم تاپ­قاندىعىن وبلىس اكىمىنىڭ ەسەبىنەن ەستىپ, رازى بولدىم. قالىڭ قاۋىممەن بۇلايشا تىلدەسىپ-ءسوي­لەسۋ وتە يگىلىكتى شارا دەپ ويلايمىن. ول جىلىنا ەكى رەت وتكىزىلسە ءتىپتى قۇبا-قۇپ. وبلىس باسشىلارىنىڭ دا وسىناۋ ءۇردىستى ۇلگى تۇتۋىن تىلەيمىن. الەكساندر تروتنو, قاراعاندى كەن تەحنيكالارىن جوندەۋ زاۋىتىنىڭ جۇمىسشىسى. اردايىم ءجىتى نازارداعى ايماق پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ ەلمەن ەتەنەلىگى وتكەن جىلدىڭ 13 قاراشاسىنداعى ءتى­كە­لەي جەلىدە تاعى دا ايقىن كو­رىندى. ەلباسى قالىڭ بۇقارامەن تىكەلەي جەلى ارقىلى بايلانىسقا شىعىپ, كوپتىڭ سان ساۋالىنا جان-جاقتى جاۋاپ بەرگەن ۋاقىتتا بارەكەلدى دەسكەنبىز. سول جولى ارال تەڭىزى مەن ارالدىقتار جاعدايى دا ءسوز بولعان ەدى. 2005 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا تەڭىز اتتاس ايماققا ارنايى سا­پار­مەن كەلگەن پرەزيدەنت نۇر­سۇلتان نازارباەۆ كوپتەگەن الەۋ­مەتتىك ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. جاھان كەرەمەتتەرىنىڭ بىرىنە بالانعان كوكارال بوگەتىن سالدىرتقان ەل­باسى “ارال حالقىنا كومەكتەس­سەم دەگەن ويىمنىڭ جۇزەگە اس­قا­نىنا قۋانىشتىمىن”, دەپ ارال­دىقتاردىڭ باياندى بولاشاققا دەگەن ءۇمىتىن مازداتتى. وركەنيەتكە كوش تۇزەگەن نۇرلى وتانىمىزدى دامۋ جو­لى­نا جەتەلەگەن پرەزيدەنت نازار­باەۆتىڭ ارالعا دەگەن نازارى ەرەكشە. كەنەرەسى كەۋىپ, كەمەسى قايىرلاعان تەڭىز ۇلتانىن قايتا سۋعا تولتىرعان دا وسىنداي ىقى­لاس. ۇدايى ەكولوگيالىق اپات ايماعى سانالعان ارال القابى الەم­دىك دەڭگەيدە نازارعا الى­نۋى­ندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەڭبەگى ەرەن. دۇنيەجۇزىلىك بانكپەن ەكى جاقتى كەلىسىم-شارت جاسالىپ, “ارال­دى قورعاۋ قورىنىڭ” جۇ­مى­سى جانداندى. ايگىلى ساراتس جوباسى دۇنيەگە كەلىپ, ونىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى ويداعىداي ءتامام­دالدى. بالىقشىلىقتى كاسىپ ەتكەن جاماعاتتىڭ سالعان تورى ماي­لانىپ, تەرەڭنەن مارجان سۇزگەندەردىڭ ايى وڭىنان تۋدى. ءسويتىپ, كىشى ارال تەڭىزىن جاعا­لاي قونىستانعان بالىقشىلار­دىڭ جاعدايى جاقساردى. ارالدىڭ تارتىلۋ زارداپتا­رىن جويۋعا بارىنشا اتسالىسقان ەلباسى ومىرشەڭ جوبانىڭ اي­ماقتاعى احۋالدى ايتارلىقتاي تۇزەتەتىنىنە بەك سەنىم بىلدىرگەن. سولاي بولدى دا. جالپى, ءبىر كەزدەردەگى كۇمان سەيىلىپ, تاريحي اتاۋعا يە ارال­دىڭ كەلبەتى كورىكتەنە ءتۇستى. اق­جال تولقىندى تەڭىزىمىزدىڭ ارال قالاسىنىڭ جاعالاۋىن سۋىمەن شايار كۇندەر جاقىن ەكەنىن ۋا­قىت بىلدىرگەندەي. بۇل اناۋ ايتقانداي اڭىزعا ەمەس, اقيقاتقا جاناساتىن كوزقاراس. سەبەبى, ارال جۇرتى ەلباسى قامقور­لى­عىن جەتە سەزىنىپ, ەرتەڭگە سەنىممەن كوز تاستايدى. الدابەرگەن جولانوۆ, “نۇر وتان” حدپ ارال اۋداندىق فيليالى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى. ماسەلە كوتەرىلدى, شەشىمى تابىلۋدا ەلباسىنىڭ “تىكەلەي جەلىسى” كەزىندە جامبىل وبلىسى تۇر­عىن­دارىنان 867 ساۋال مەن ۇسىنىس ءتۇستى. ول ساۋالدار مەن ۇسىنىس­تار­دىڭ كوبىسىندە ءوڭىردىڭ ەكونو­ميكالىق جانە الەۋمەتتىك ءومىرى­نە الاڭداۋشىلىق بىلدىرىلگەن. مىسالى, باقىتكۇل بەكقۇ­لوۆا­نىڭ قورداي اۋدانىنداعى وتار پوسەلكەسىن جارىقتاندىرۋ مەن سۋ قۇبىرلارىن جاڭارتۋ تۋ­را­لى ساۋالى وڭىردەگى 2010 جىلعا ارنالعان “جول كارتاسى” شەڭ­بەرىندەگى ينۆەستيتسيالىق جوباعا ەنگىزىلدى. دەمەك, بۇل اۋىل تۇرعى­نى كوتەرگەن ماسەلە بيىل شە­شىمىن تاباتىن بولادى. سونداي-اق جامبىل اۋدانىن­داعى گروديكوۆو اۋىلىنىڭ اتا-انالارى سابيلەرىنىڭ بالاباق­شا­عا دەگەن زارۋلىگىن جەتكىزگەن بو­لا­تىن. گروديكوۆو ورتا مەك­تە­بىنىڭ بازاسى­نان 25 ورىندىق شاعىن ورتالىق اشۋ ارقىلى بۇل وزەكتى ماسەلە دە جاقىندا شە­شىمىن تاپپاق. تاراز قالاسىندا زامان تالا­بىنا ساي ۇلكەن سپورت كەشەنى ءالى كۇنگە دەيىن جوق ەكەندىگى كوپ­شى­لىكتى الاڭداتىپ جۇرگەنى راس. وسى­عان بايلانىستى وبلىس ورتا­لى­عىنىڭ تۇرعىندارى ەلباسى­نان ماسەلەنىڭ شەشىلۋىنە ءوتىنىش بىلدىرگەن بولاتىن. سونىڭ ارقا­سىندا 2010-2012 جىلدارى قازىرگى زامان تالاپتارىنا ساي سپورت سا­رايى مەن سپورت كەشەنى سالى­نا­تىن بولىپ جوسپارلاندى. ال مەركى اۋىلىنان ەلىمىزدىڭ ۇلت­تىق قۇراما كومانداسى مەن وب­لىستىڭ بەلگىلى سپورتشىلارى شى­نىعىپ-دەمالاتىن وقۋ-جات­تىعۋ بازاسى قولعا الىنعالى وتىر. البەتتە, ەلباسىنا جولدان­عان ساۋالدار مەن ۇسىنىستاردىڭ ىشىندە جەكە باستارىنىڭ جاع­داي­لارىنا باي­لانىستى ماسەلەلەر دە بارشى­لىق. ولاردىڭ ىشىندە 15 ءوتىنىشتىڭ يەسىنە ماتەريالدىق كومەك كورسەتىلدى. باسقا ساۋال يەلىرىنىڭ دە كوتەرگەن ماسەلەلەرى قارالىپ, تەكسەرىلىپ, ءتيىستى شەشىمدەرىن تاپتى. قاناتبەك مادىبەك, جامبىل وبلىسى اكىمدىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋ-ينسپەكتورلىق جانە كادرلىق جۇمىس ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى. قۇندى جوبا قۋاتى ەلباسىنىڭ حالىقپەن “تىكەلەي جەلىدەگى” جۇزدەسۋى قوعامدىق ءپى­كىر­دى زەرتتەۋدىڭ, بۇگىنگى دامۋى­مىز­دىڭ قان تامىرىن ءدوپ باسىپ, الدا اتقارىلاتىن جۇمىستارعا باعا بەرۋ مەن بيلىك اراسىنداعى بايلانىسقا نەگىز بولدى دەر ەدىم. جەتىسۋ جەرىندە جاھاندىق داع­دارىستىڭ الدىن الۋداعى باعالى باستامالاردى جۇزەگە اسىرۋدا ناتيجەلى جۇمىس قولعا الىنعانىن كورەمىز. وبلىس ورتالىعىنان شالعايدا ورنالاسقان ۇلكەن كەنتى بۇگىندە قۇندى ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ باستالۋ الدىنداعى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن باسىنان وتكەرىپ, ەرتەڭىنە بەرىك سەنىمدەرىن قالىپ­تاستىرعان. ەنەرگەتيكا – حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ قاينار كوزى. ونىڭ بۇگىنگى كۇنگى قاجەتتىلىگى دە باسىم. ەلباسىنىڭ بيىلعى جانە وتكەن جىلعى حالىققا ارناعان جول­داۋلارىندا, “تىكەلەي جەلى­دەگى” تاپسىرمالارىندا بالقاش جىلۋ ەلەكتر ستانساسىن سالۋدى جەدەلدەتۋ ايتىلعان ەدى. قازىرگى كەزدە ونىڭ تەحنيكالىق-ەكونو­ميكالىق نەگىزدەمەسى اياقتالعانىن ايتۋعا بولادى. اعىمداعى جىلى جۇمىسى قىزۋ باستالىپ, قۋات كوزى تاپشىلىعىن بولدىرماۋ ماقسا­تىن­داعى قۇرىلىس قارقىن الادى. ينۆەستيتسيا قۇيعان كورەيا رەس­پۋبليكاسىنىڭ كومپانيالارى كەلىسىمگە قول قويىپ, تۇرعىندار سەرپىندى جوبانىڭ ەرتەڭىنە سەنىم­مەن قاراپ, ونىڭ قۋاتى ءوڭىر ەكو­نوميكاسىن كوتەرەدى دەپ كۇتىلۋدە. بۇگىنگى كۇنى بالقاش كولىنەن اۋىز سۋ قۇبىرىن سالۋ, تەمىر جول ستانساسىن كەڭەيتۋ, رەكونسترۋك­تسيالاۋ جانە تۇرمىستىق جۇيە مەن سۋ جيناعىشتى قايتا جاڭعىرتۋ, توعان سالۋ جۇمىستارى قولعا الى­نىپ وتىر. ۇلكەن اۋىلدىق وكرۋ­گىنىڭ تۇرعىندارى حالىققا جاسال­عان قامقورلىقتى ەرەكشە سەزىنە وتىرىپ, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتىپ كەلەدى. كوپتەگەن كاسىپكەرلەر ساپا ستاندارتى بويىنشا جۇمىس ىستەپ, اۋلانعان “سۋ مارجانىن” وڭدەپ, شەتەلدەرگە شىعارۋدا. كەنتكە كەلىپ قونىستانىپ, جوبانىڭ تولىق جۇزەگە اسۋىن كۇتكەن مامان كادرلار قاتارى دا ءوسۋ ۇستىندە. ۇلكەندىكتەر وسى كۇندى تاعات­سىزدانا كۇتسە, ەلباسى تاراپىنان تىكەلەي جەلىدە ايرىقشا باعا بەرىلگەنىن قۋانىشپەن قابىلدادى. جاڭا عاسىر – قازاق­ستان­دىقتار ءۇشىن جەتىستىكتەر ءداۋىرى. دەمەك, وتانىمىزدىڭ قارىشتاپ العا باسۋىنا بارشامىزدىڭ قاجىرلى قيمىلىمىز قاجەت. ۇلكەندىكتەر وسىنى تەرەڭ ءتۇسىنىپ وتىر. بولاتاي راحيموۆ, ۇلكەن اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى. الماتى وبلىسى. تابيعات بايلىعىنا مۇقياتتىق قاجەت قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتىن ميلليونداعان وتانداستارمەن بايلانىستىرعان تەلەكوپىر ماعان ۇمىتىلماس اسەر ەتتى. بىرىنشىدەن, پرەزيدەنتتىڭ بارلىق وي-ورىستەرىندەگى جانە پىكىرلەرىندەگى تابيعيلىقتىڭ جانە ەركىندىكتىڭ ەرەكشە دەڭگەيىن, ۇنقاتىسۋ جۇرگىزۋدىڭ مانەرلى ۇلگىسى مەن شىنايى ادامگەرشىلىك جارقىندىعىن, ەكىنشىدەن, ءار ساياساتشىعا, باسشىعا, عالىمعا, جالپى كىمگە بولسىن باعا بەرىپ, جاۋاپ قاتۋداعى ناقتىلىعىن باعالاي بىلگەنىمىز ءجون. ونى on ءlىne رەجىمدە مەملەكەت باسشىسىمەن ءبىر­نەشە ءمينوت پىكىرلەسۋ مىسالىنان ابدەن اڭ­عا­رۋعا بولادى. شىعىس قازاقستانعا, ءبىزدىڭ ەلىمىزگە, جالپى ادامزاتقا وتە ماڭىزدى يادرولىق پوليگون ءما­سەلەلەرىن قوزعايتىن ەلباسىنىڭ اردايىمعى با­تىل قادامدارىنا مۇنداعى قالىڭ جۇرتشىلىق اتى­نان العىس بىلدىرە كەلىپ, مەن ەرتىس وڭىرىندەگى كە­لەسى ءبىر وتە ماڭىزدى ەكولوگيالىق ماسەلەنى قوزعادىم. وندا ەرتىس جاعالاۋىنداعى جۇزدەگەن كيلومەترگە سوزىلىپ جاتقان قاراعايلى ورماننىڭ توقسانىنشى جىلدارى تاعىلىقپەن قۇرتىلا باستاعان قيلى تاعدىرى تۋرالى ءسوز بولدى. مەنى عانا ەمەس, بارلىق سەمەيلىكتەردى ەلباسىنىڭ بۇل ماسەلەنىڭ باستى سەبەپتەرىنەن جانە زارداپتارىنان كەڭىنەن حاباردار ەكەندىگى تاڭعالدىردى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاۋابىنان مىڭداعان اۋماقتىڭ تۇرعىندارى بۇل ماسەلەنىڭ جەرگىلىكتى عانا ەمەس, جالپى مەملەكەتتىك ماڭىزىن, تابيعاتتى قورعاۋ بارشانىڭ ابزال بورىش ەكەندىگىن ءتۇسىندى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ورماندى قورعاۋدىڭ كەلەلى ماسەلەلەرىنەن جەتە حاباردار ەكەنىن اڭعارتا كەلىپ, قاراعايلى ورماندى قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى رەسۋرستاردىڭ جەتكىلىكتى پايدالانىلىپ وتىرماعاندىعىن دا اشىق ايتتى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ وتانداستارىمەن جۇرگىزگەن ەفيردەگى ۇنقاتىسۋى ءبىزدىڭ مەملەكەتتە ۇكىمەتتىڭ جانە باسقارۋدىڭ بارلىق دەڭگەيىندەگى قارىم-قاتىناستاردا دەموكراتيزمنىڭ ۇلگىسى جانە نورماسى بولادى دەپ سەنەمىن. بيلىك جانە اكىمشىلىك ينستانتسيالارىنا پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ بەدەلدى پىكىرلەرىنىڭ جانە بىلىكتى ءجون سىلتەۋلەرىنىڭ نەگىزىندە كوپتەگەن ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ جەدەل شەشىلىپ جاتۋى – وعان ايقىن مىسال. ەندىگى جەردە باسشىمىز بار, قوسشىمىز بار, تابيعاتتى قورعاۋ ىسىنەن سىرت قالۋعا ەش حاقىمىز جوق. ويتكەنى, تابيعات بايلىعىنا ءالى دە مۇقيات بولماساق, ونى كەلەر ۇرپاق كەشپەيدى. ميحايل پانين, سەمەي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ پرورەكتورى. پروكۋرور جەكە كاسىپكەردىڭ قۇقىعىن قورعادى ورال قالاسى پروكۋرورىنىڭ تالابى بويىنشا باتىس قازاق­ستان وبلىستىق اۋدانارالىق ەكو­نوميكالىق سوتىنىڭ شەشىمىمەن جەكە كاسىپكەر ن.ۆ.پريششەپاعا شاعىن دۇكەن سالۋ ءۇشىن جەر تەلىمىن بولۋدەن باس تارتۋ تۋرالى ورال قالاسى اكىمدىگىنىڭ 2009 جىلعى 17 قىركۇيەكتەگى №2409 قاۋلىسىنىڭ كۇشى جويىلدى. 2009 جىلدىڭ 31 ناۋرىزىندا جەر كوميسسياسى ازاماتشا ن.ۆ.پري­­­ششەپاعا 2 جىل مەرزىمگە ۋا­قىتشا پايدالانۋعا جەر تەلى­مىن ءبولۋدى ۇسىنعان. سودان كەيىن 28 تامىزدا كوميسسيا جەر تە­لى­مىن 1 جىل مەرزىمگە ءبولۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان. 8 قىركۇيەكتە جەر كوميسسيا­سى جەردىڭ ورتاق قولدانىستا بو­لۋىنا بايلانىستى ن.ۆ.پري­ششە­پا­عا جەر تەلىمىن بولۋدەن باس تارتۋدى ۇسىنعان. سونىمەن قاتار, جەر كودەكسى­نىڭ 43-بابىنىڭ 3-بولىگىنە سايكەس جەر تەلىمىنە قۇقىق بەرۋ تۋرالى ارىزدى ول تۇسكەننەن سوڭ ەكى ايعا دەيىن, ال شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە جەر تەلىمىنە قۇقىق بەرۋدى ءۇش اپتالىق مەرزىمدە قاراستىرۋ كوزدەلگەن. بىراق, 6 اي بويىنا ورال قالا­سى اكىمدىگىنىڭ جەر كوميسسياسى ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى كەلەتىن 3 شەشىم قابىلداعان. سونى­مەن, پروكۋراتۋرا زاڭدى­لىقتىڭ ورنىعۋىنا ىقپال ەتتى. ونەگەلى ءومىر ورنەكتەرى ەلىمىز ءومىرىنىڭ ءار كۇنى قاۋىرت وقيعالارعا, ۇلكەن جاڭالىقتارعا تولى. قازاقستاننىڭ ءبىر قيىرىندا قىستىڭ ايازى قاقاپ تۇرعاندا, ءبىر قيىرىندا كوكتەمنىڭ العاشقى ءباي­شەشەگى ءبۇر جارىپ جاتادى. ۇلان-بايتاق جەرىنىڭ استى قازبا بايلىق­تارعا تولى بولسا, ءۇستى دە كەندە ەمەس. ەلباسى ەلىمىزدىڭ باستى باي­لى­عى – ادامدارى دەپ, جاسالىپ جات­قان جاقسىلىقتاردىڭ ءبارى سولار­دىڭ يگىلىگى ءۇشىن دەپ ورىندى ايتقان. قازاقستاندىقتاردى ءبىر ماقسات­قا جۇمىلدىرىپ, بارلىق كۇش-قايراتىن ءبىر ىسكە شوعىرلاندىرۋ ۇلكەن كۇش-جىگەردى قاجەت ەتەتىنى انىق. بۇل ءۇشىن جۇمىلدىرۋشىنىڭ ءوزى بارلىق جاعىنان ونەگە بولىپ, ءسوزى مەن ءىسى ۇشتاسىپ, حالىقتىڭ وراسان زور سەنىمىنە يە بولعانى باستى شارت بولسا كەرەك. مەن, قاراپايىم ەڭبەك ادامى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتان سونداي ونەگەلى ءومىر ورنەكتەرىن كورەمىن. ەلىنىڭ دامۋ بولاشاعىن ايقىنداي بىلەتىن ستراتەگ, سوعان قول جەتكىزۋدىڭ ەڭ قولايلى جولدارىن تاڭداي الاتىن تاكتيك بولۋمەن قاتار كوشباسشىنىڭ بويىندا ەلگە, جەرگە دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىك بولعانى ءجون. ءوزىنىڭ ەلىن, حالقىن بارىنەن ارتىق كورەتىن ادام عانا سول ەلى مەن حالقى ءۇشىن كۇندىز كۇلكىدەن, تۇندە ۇيقىدان قالىپ, جان اياماي جۇمىس ىستەيتىن بولادى. مەن ءۇشىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ سونداي ادام. بىلتىر قوڭىر كۇزدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ “تىكەلەي جەلىدەگى” اڭگىمەسىن, سۇراقتارعا جاۋابىن تىڭداپ, قايران قالىپ ەدىم. قولىندا بيلىكتىڭ بولعانى از, نۇرەكەڭدەي ءومىردى تەرەڭ بىلەتىن ادام عانا حالىقتىڭ ەڭ مۇقتاج جايتتەرىن ءدوپ باسىپ ايتا الادى. ەلىمىز ءتۇسىرىپ جاتقان پايدا از ەمەس ەكەنىن سەزەمىن. ال سول پايدانىڭ قينالعان كەزدە ەلگە كومەككە جاراعانى قانداي جاقسى بولدى. ءبىز نەبىر دامىعان ەلدەر توتەپ بەرە الماعان داعدارىستان قينالماستان شىعىپ كەلەمىز. ءوزىمىزدىڭ اۋداننىڭ, وبلىستىڭ مىسالىنان جاقسى بىلەمىن, “تىكەلەي جەلىدە” ايتىلعان مىندەتتەر, بەرىلگەن تاپسىرمالار ويداعىداي ورىندالىپ جاتىر. ال ناقتى جۇزەگە اسقانى قانشاما دەسەڭىزشى. “تىكەلەي جەلى” ەلىمىزدە ۇلكەن سەرپىلىس تۋعىزدى, بيلىك تارماقتارىنىڭ ءبارىن قوزعالىسقا كەلتىردى. ومىرلىك ونەگە وزگەلەر ءۇشىن ۇيرەنەرلىك تاعىلىم بولۋى ءتيىس. ءبىزدىڭ جەرگىلىكتى جانە ورتالىقتاعى باسشىلار ەلباسىنىڭ بۇكىل ءىس-ارەكەتىنەن ونەگە الا بىلگەنى ءجون. تۇرسىنبەك قاناەۆ, ماقتاشى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, شاردارا اۋدانى. تىلەگىم ەسكەرىلدى, كەمتارلىعىمدى ۇمىتقاندايمىن وتكەن جىلدىڭ 13 قاراشا­سىن­دا مۇگەدەكتىگىمدى ۇمىتىپ, ەكى قول­تى­عىمنان قانات بايلانعانداي بولدى. پرەزيدەنتتىڭ “تىكەلەي جە­لىسىنە” ءبىزدىڭ اقمولا وبلىسىنان تۇسكەن 1200-دەن استام سۇراقتار­دىڭ ءبىرى مەنىكى ەدى. شىنىن اي­تسام, مەنىڭ جاعدايىمدى ەلباسى­مىزدىڭ بىلگەنى ماعان ايرىقشا قۋات بەردى. مەم­لەكەتتى باسقارۋ­دىڭ قات-قابات ىسىنەن مەن تۋرالى ويلاۋعا مۇرسات تاپ­قا­نىنىڭ ءوزى قۋانىش ەمەس پە. ماعان اقمولا وبلىس­تىق جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلاما­لاردى ءۇي­لەس­تىرۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى ءا.مادياروۆ ەلباسىنىڭ اتىنان مۇگەدەكتەر ارباسىن اكەلىپ تاپ­سىر­دى. قاتتى تولقىدىم. ەلبا­سى­نىڭ ءوزى وتباسىما كەلگەندەي سەزىندىم. مۇنداي قۋانىشقا دومبىرالى اۋىلىنىڭ 79 جاسار كەيۋاناسى بالقيا بيسەمباەۆا دا كەنەلىپتى. ونىڭ ۇيىنە سۋ جۇيەسى تارتىلىپ, قارت انانى قۋانىشقا بولەپتى. اسىرەسە, ءبىزدىڭ قوياندى اۋىلىنىڭ 5-سىنىپ وقۋشىسى باكىر باۋىر­جان­نىڭ ەلباسىنان جەكە كومپيۋ­تەر سۇراعانى تەلەديدار الدىنداعى كوپشىلىگىمىزدى تولعاندىرعان ەدى. اتا-اناسىمەن تۋعان جەرگە ورالعان باۋىرجان بالام بۇگىندە تاقياسىن اسپانعا اتىپ جۇرگەن كورىنەدى. “ەگەمەننىڭ” تىلشىسىنەن ءبىلدىم. ول ەلباسىنا ريزاشىلىق حاتىندا بىلاي دەگەن ەكەن: “اۋدان اكىمى مارات مىڭجانوۆ “ەلباسى اتاڭ ساعان ادەمى كومپيۋتەر بەرىپ جىبەردى. ۇلكەن ازامات بولسىن دەگەن سالەمىن ايتتى” دەگەنىن ەستىگەندە قۋانعاننان جىلاپ جىبەرىپپىن...” عالىم پىشەنباەۆ, كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ تۇرعىنى, ءى توپتاعى مۇگەدەك. تابىستى سالانىڭ سالماعى ەلباسى داعدارىستان كەيىنگى دامۋ جولدارىن ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. بىرىڭعاي شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتى جويىپ, وڭدەۋ ونەركاسىبىنە ينۆەس­تي­تسيالار تارتۋ – باستى تالاپ­تار­دىڭ ءبىرى. اقجار اۋدانى تابيعي پاي­دالى قازبالارعا باي. جەر قوي­ناۋى­نان كەننىڭ مول قورىنىڭ تا­بىلۋى تاۋ-كەن وندىرىسىمەن تۇبە­گەيلى شۇعىلدانۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك بەردى. اسىرەسە, اينەك, سازبالشىق جاساۋعا كەڭىنەن قولدانۋعا بولاتىن ءارى ەكولوگيالىق جاعىنان تازا كۆارتس قۇمىنىڭ قورى جەتكىلىكتى. تابيعاتتىڭ مول بايلىعىن يگە­رۋگە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ شىعىس ەنەرگەتيكالىق كومپانيا­سى كىرىسىپ, ءىرى جوبانى قولعا الدى. ينۆەستيتسيالىق قارجى قۇيدى. سودان بەرى ونىڭ “ديوريت-LTD” دەپ اتالاتىن ەنشىلەس كاسىپورنى لەنينگراد اۋىلدىق وكرۋگىندە قيىر­شىق تاستار وڭدەۋمەن اينالى­سىپ كەلەدى. مۇندا ء“داۋىت-1”, ء“داۋىت-2” كەن ورىندارى ورنالاس­قان. وسىلاردان الىنعان جاقپار تاستار توتە جولمەن وڭدەلىپ, تۇرعىن ءۇي, جول, ونەركاسىپ قۇرىلىستارىنا پايدالانىلادى. ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىنە دە جونەلتىلەدى. رەسەيدىڭ ومبى وبلىسىنان دا سۇرانىس ءتۇسىپ وتىر. وسىلايشا تاۋ-كەن ونەركاسى­بى­مەن قاتار قۇرىلىس يندۋسترياسى جاندانا ءتۇستى. قۇنى 3 ميلليون ەۋروعا تۇسكەن تاس ۋاتاتىن ەكى فين قوندىرعىسى ساتىپ الىندى. تەح­نو­لوگيالىق بازانى جاڭارتۋدىڭ ار­قا­سىندا جىلدىق ءونىم ءوندىرۋ قۋاتى 90 مىڭ تەكشە مەترگە دەيىن ارتتى. 113 ادام ءارتۇرلى جۇمىستارعا تار­تىل­عان. الداعى ۋاقىتتا ءوندىرىستىڭ جىلدىق قۋاتىن 800 مىڭ تەكشە مەترگە جەتكىزۋ مىندەتى تۇر. بۇل ماق­سات ءۇشىن 424 ميلليون تەڭگەنىڭ تاعى ءبىر جوباسىن ىسكە قوسۋ كوزدەلگەن. بۇل سالادا ءبىرتالاي تاجىريبە جيناقتاعاننان كەيىن ايسارى كەن ورنىن يگەرۋ ماقساتىمەن جالپى قۇنى 1,2 ميلليارد تاعى ءبىر جوبا قولعا الىندى. وعان “اقتوبە-GLASS” جشس قارجى سالدى. ءبۇ­گىن­دە جىلىنا 340 مىڭ توننا كۆارتس قۇمىن بايىتاتىن فابريكا قۇرى­لى­سى اياقتالىپ قالدى. 43 ادام تۇ­راقتى جۇمىسپەن قامتىلدى. 1 شىلدەدە تولىق ىسكە قوسىلادى. سوندا قوسىمشا ءجۇز ادام جۇمىسقا ورنالاساتىن بولادى. ءبىز كوپتەن بەرى “بوگبي” جشس-مەن ىسكەرلىك بايلانىستامىز. فير­ما اۋداندا 235 مىڭ گەكتار اۋىل­شارۋاشىلىق جەرلەرىن يگەرىپ, اس­تىق ءوندىرىسىن دامىتۋعا ايتارلىق­تاي ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ەندى, مىنە, سەرىكتەستىك ۇلكەن جو­بالاردىڭ ءبىرى – سىيىمدىلىعى 60 مىڭ توننالىق ەلەۆاتور سالۋعا 750 ميلليون تەڭگە قارجى تارتتى. قازىر 648 ميلليون تەڭگە يگەرىلىپ, كانادالىق وزىق قوندىرعىلار ورناتىلدى. استىق قابىلداۋ پۋنكتى كۇزگى وراق باستالعانعا دەيىن پايدالانۋعا بەرىلەدى. الدا دا ءبىز ءۇشىن جاڭا ءوندىرىس وشاعى بولىپ تابىلاتىن تاۋ-كەن ونەركاسىبىن جانداندىرۋدىڭ بار­لىق مۇمكىندىكتەرىن قاراستىراتىن بولامىز. زياددەن مولداعاناپوۆ,  اقجار اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى. “نۇرلى كوشتەن” ءۇمىت كوپ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ “تىكەلەي جەلى” ارقىلى حالىقپەن قويان-قولتىق تىلدەسكەندە جەرگىلىكتى جەرلەردەگى شەشىمىن كۇتكەن وتكىر ماسەلەلەر دە سورپانىڭ بەتىندەگى مايداي قالقىپ شىعادى. بىلتىر 13 قاراشادا پرەزيدەنتتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن “تىكەلەي جەلىدە” ءبىزدىڭ وبلىستان دا كوپتەگەن سۇراقتار ءتۇستى. ولاردىڭ ماعىناسى دا سان الۋان ەدى. ويتكەنى, ءوزىن تولعانتقان وتكىر ماسەلەلەردى پرەزيدەنتكە جەتكىزۋ ءۇشىن ادامدار وسى “تىكەلەي جەلىنى” اسىعا كۇتكەنى راس. سولاردىڭ اراسىندا اتاجۇرتقا قونىس اۋدارىپ جاتقان اعايىندار دا 12 سۇراق جولداعان بولاتىن. ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك نەگىزىنەن باسپانا ماسەلەسىن قوزعايدى. بۇرناعى جىلدارى اتا قونىسقا كەلگەندەردى مەملەكەت تەگىن باسپانامەن قامتاماسىز ەتكەنى بەلگىلى. بىراق كەيىنگى جىلدارى ينفلياتسيانىڭ كۇشەيۋىنە بايلانىستى ءۇي قىمباتتاپ كەتتى دە, ولارعا نارىقتىق باعامەن باسپانا ساتىپ اپەرۋ مۇمكىن بولماي قالدى. ءبىر رەتتىك كومەك اقشاعا جانە وتباسىنىڭ ءار مۇشەسىنە ارناپ بولىنگەن قارجىعا باسپانا كەلمەدى. وعان داعدارىس كەلىپ كيلىكتى. سونىڭ سالدارىنان باسپانا ماسەلەسىنىڭ ورالعاندار اراسىندا وتكىر تۇرعانى راس. كەيىنگى جىلدارى قوستاناي وبلىسىنا كوبىنە وزبەكستاندا تۇراتىن تۋىسقاندار قونىس اۋدارىپ, ولار وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندەگى قوستاناي اۋدانى مەن رۋدنىي قالاسىنا ورنالاستى. وتكەن جىلى قاتارىمىزدى 293 وتباسى نەمەسە 1166 ادام تولىقتىردى. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى وزبەكستاننىڭ كەندى ايماعىنان كەلگەندىكتەن, رۋدنىيداعى سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگىنە جۇمىسقا تۇردى. ەلىمىزدەگى “نۇرلى كوش” باعدارلاماسىنان ەلگە الۋشىلاردىڭ كۇتەر ءۇمىتى كوپ. بۇل ءىس ءبىزدىڭ وبلىستا دا باستالىپ كەتتى. وبلىستىق ءماسليحات 2010-2011 جىلدارعا ارنالعان بۇل باعدارلامانىڭ ايماقتىق اتقارىلاتىن جۇمىستارى تۋرالى شەشىمىن شىعارىپ تا قويدى. قوستاناي قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى زارەچنىي جانە زاتوبول كەنتتەرىنىڭ اراسىنان 2010 جىلى ورالعاندار قالاشىعى سالىنىپ, وندا 130 ءۇي بوي كوتەرمەك. وسى وراسان زور جۇمىس ءۇشىن رەسپۋبليكا بيۋدجەتىنەن 915 ميلليون 800 مىڭ تەڭگە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 38 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. وبلىس قازىناسىنىڭ قارجىسى بولاشاق ەلدى مەكەننىڭ سمەتالىق-جوبالىق جانە مەملەكەتتىك ساراپتاما جۇمىستارىنا جۇمسالۋدا. قالاشىقتىڭ ىرگەتاسىن قالاي بەرەتىندەي, قۇجاتتاردىڭ بارلىعى دا دايىن. قازىر وسى قۇرىلىستى سالاتىن مەردىگەر كاسىپورىندى تاڭداۋ, كەلىسىم جاساۋ جۇمىستارى جۇرۋدە. ەندى قوستانايدا جەر توڭى كەتىپ, كۇن جىلىسىمەن قالاشىق ۇيلەرىنىڭ ىرگەتاسى قالانا باستايدى. اتاجۇرتقا كەلگەن اعايىنداردى باسپانامەن قامتۋ ءىسى مۇنىمەن اياقتالمايدى, “نۇرلى كوش” شەڭبەرىندە 130 ءۇي 2011 جىلى دا تۇرعىزىلماق. بۇل ۇيلەردىڭ بارلىعى دا جەڭىلدىكپەن ساتىپ بەرىلەدى. 2008-2009 جىلدارى قارجىلىق داعدارىس كەزىندە كەلگەن جانە ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ كۆوتاسىمەن قونىس اۋدارعاندارعا جاڭا ۇيلەر ۇسىنىلادى. ەندى جۇمىسسىزدىق تا سىرتتان كەلگەن اعايىنعا قيىندىق تۋدىرماي قويعان جوق. اسىرەسە, اۋىلدىق جەرلەرگە قونىس تەپكەندەردىڭ بارلىعى بىردەي جۇمىس ىستەپ وتىر دەسەك, شىندىققا ساي كەلمەيدى. وزبەكستاننان كەلگەن قانداستاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ كەنشىلەر ەكەنىن ايتتىق. اۋىلدىق وكرۋگتەرگە, كاسىپورىندارعا, اۋداندار مەن قالالارداعى جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار بولىمدەرىمەن بايلانىس جاساپ, ولارعا جۇمىس بەرىلۋىن, كەرەك جاعدايدا كاسىپتىك قايتا دايارلىقتان وتۋگە جازىلۋىن دا قاداعالايمىز. وزبەكستاننان كەلگەن اعايىندار جەرگىلىكتى جەردىڭ جاعدايىنا تەز بەيىمدەلىپ كەلەدى, ويتكەنى سولتۇستىك وبلىستاردىڭ ەرەكشەلىگىنە قاراي ولار دا ورىس ءتىلىن بىلەدى. مۇنىڭ ءوزى ولاردىڭ اتا جۇرتقا ءسىڭىپ, ۇيرەنىپ كەتۋدەگى كوپتەگەن قيىندىقتاردى جەڭۋگە سەپتىگى تيەدى. ال “نۇرلى كوش” باعدارلاماسى الىستان كەلگەن اعايىندار كەرۋەنىنىڭ جۇگىن اۋدارمايتىن بولادى. المابەك شامشيەۆ, قوستاناي وبلىستىق كوشى-قون جانە  دەموگرافيا باسقارماسىنىڭ باستىعى. قامقورلىق قاجەت, قامقورلىق جاسالادى ەلباسىمەن “تىكەلەي جەلى” كە­زىندە ماڭعىستاۋ وبلىسى تۇرعىن­دارى­نىڭ تاراپىنان بەرىلگەن ساۋال­داردىڭ ەڭ كوبى حالىقتى الەۋمەتتىك قولداۋ, زەي­نەتكەرلىككە, مۇگەدەكتىك­كە, بالالارعا ءبىر جولعى بەرىلەتىن تولەماقىلار, ورالماندار مەن جاس وتباسىلارعا كومەك جانە حالىقتى جۇمىسپەن قام­تۋعا بايلانىستى بولدى. سوعان وراي ءبىزدىڭ باسقارما تىكەلەي 58 ساۋالعا, قوسىمشا, ياعني باس­قارمالار مەن اۋدان, قالا اكىم­دىكتەرىمەن بىرلەسە, اقىل­داسا وتىرىپ 72 ساۋالعا جاۋاپ بەردىك. سول ساۋال­دار اراسىندا 15 جاس وتباسىنىڭ جاس وتباسىلارعا ۇكىمەت تاراپىنان قان­داي كومەك كورسەتىلەدى, بالالار باق­شاسىنا بالا ورنالاستىرۋ نەگە قيىن دەگەن, جالپى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جايلى ساۋال­دارىنا ناقتى جاۋاپ بە­رىلدى. وندا قازاقستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ قولدا­نىس­تاعى زاڭنامالارىن­دا كامەلەتكە تولماعان بالالارى بار وتباسىلارعا مەملەكەتتىك اتاۋلى كو­مەك جانە 18 جاسقا دەيىنگى بالالارى بار تابىسى تومەن وتباسىلارىنا با­لالار ءجار­دەم­اقىسى تولەنەتىنى ايتىلدى. ال ەڭبەككە ورنالاستىرۋ جايلى وڭىردە وسى جىلى 74 جوبا ىسكە اسىپ, 3555 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلاتىنىن, سون­داي-اق 400 الەۋمەتتىك جۇمىس ورنى بولاتىندىعىن نازارعا بەردىك. 2009 جىلى 295 كا­سىپورىندا 800-دەن استام جاس ماماندار پراكتيكاسىن ۇيىمداستىر­عان­بىز. ول جۇمىستى ودان ءارى جال­عاستىرۋ كوزدەلۋدە. جانە دە ەڭبەك­اقىنى ەكى ەسە ءوسىرۋ قولعا الىندى. ياعني, وسى جىلدان باستاپ مەملە­كەت­تىك بيۋدجەت قاراجا­تى­نا قوسىمشا جۇمىس بەرۋشى كاسىپ­ورىندار ەسەبىنەن سونداي اقشا قوسۋ شارالارى الىندى. وسى تۇستا بيىل تويلاناتىن ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىل­دى­عىنا وراي ءبىراز ساۋالدار ءتۇستى. جەكە ازاماتتاردىڭ ارىز­دارىن ال­دىق. وندا تىل اردا­گەرلەرى مارتە­بە­سىن بەرۋ تۋرالى ساۋال-ۇسىنىس بار بو­لاتىن. بۇل ماسەلەگە وراي جەر­گى­لىكتى اكىمدىكتەر جانىنداعى ارنايى كوميسسيالارمەن بىرلەسە جۇمىس جاساۋ وڭ شەشىمىن بەرەدى دەپ وتىرمىز. جالپى, ەلباسىمەن “تىكەلەي جەلى” ماڭىزدى ماسەلەلەر قوزعاۋى­مەن قۇندى بولىپ, حالىق ءۇشىن پايدالى دا قاجەت ەكەندىگىن كورسەتتى. اسىرەسە, حالىققا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋدە جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ ارقاشان بىرلەسە, اقىلداسا جۇمىس جاساۋىنىڭ بەرەرى مول ەكەندىگىن بايقاتتى دەۋگە ابدەن بولادى. گۇلميرا قالمۇراتوۆا, ماڭعىستاۋ وبلىستىق حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار  باسقارماسىنىڭ باستىعى. سۇراق قويىلدى, دەمەك ماسەلە بار ەلباسىنىڭ “تىكەلەي جەلى” ارقىلى جۇرت­شى­لىقپەن جۇزدەسۋى كەزىندە وبلىس ورتالى­عى­نان 135 سۇراق, ۇسىنىس تۇسكەن بولاتىن. مۇ­نىڭ بارلىعى قالا اكىمدىگىندە قارالدى. ەلبا­سىنا سۇراق قويعان ادامداردىڭ دەنى سوعىس اردا­گەرلەرى جانە تىل ەڭبەككەرلەرى, زەينەت­كەرلەر, دەنساۋلىعىنا بايلانىستى مۇگەدەكتەر, كوپ بالالى وتباسىلار, ەلگە ورالعاندار, جەتىم جاسوسىپىرىمدەر, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر, بيۋدجەتتىك مەكەمەلەردىڭ قىزمەتشىلەرى. سۇراق­تاردىڭ جالپى سيپاتى مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورىنان بەرىلگەن تۇرعىن ءۇي الۋ جانە جە­كە­شە­لەندىرۋ, سونداي-اق تۇرمىس جاعدايىن جاق­سارتۋ شارتتارى, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋا­شىلىق (اۋلالاردى كورىكتەندىرۋ, پيك جۇمىسى, جىلۋمەن, ەلەكترمەن قامتۋ, اپاتتىق جاعدايداعى اۆتوتۇراقتار جانە جارامسىز تۇرعىن ۇيلەر); پاۆلودار قالاسى جانە پاۆ­لودار وبلىسىنىڭ اتاۋىن اۋىستىرۋ, الەۋ­مەتتىك ورتا, سونداي-اق, بالالاردى بالاباق­شاعا ورنالاستىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قويىلدى. ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان اندرەي گريگورەۆيچ دۆوينوسقا ونىڭ 2009 جىلعى 25 قاراشادا بەرىلگەن ءوتىنىشى نەگىزىندە لەدوۆسكي كوشەسى, 179/4 ۇيدەن №7 پاتەر اقىسىز مەنشىك يەلىگىنە بەرىلدى, ال ازامات مارات سماعۇلوۆتىڭ جيەنىنە 2009 جىلدىڭ 23 قاراشاسىندا پاۆلودار قالاسىنىڭ №17 بالا­باقشاسىنا جولداما بەرىلدى, ازاماتشا لاريسا الەكسان­دروۆ­نا كيسەلەۆانىڭ ءوتىنىشى بويىنشا, سيبيرسكي كوشەسى, 89 ءۇي جانىنداعى اۆتوبۋس­تار مەن مارشرۋتتى تاكسيلەردىڭ اپاتتىق جاع­دايداعى ايالداماسىن الىپ تاستاۋ ماقساتىمەن “وستانوۆكا زاپرەششەنا” جول بەلگىسى ورنا­تىلعان. سول سياقتى, قازىر ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان ف.ءشاريپوۆتىڭ وزىنە بەرىلگەن پاتەردى جەكەشەلەندىرۋ جايىندا ءوتىنىشى ورىندالدى. وبلىس ورتالىعىندا تۇراتىن ازاماتشا ا.ك.سيت­كالوۆانىڭ بالكونىنا پاندۋس ورنا­تىلادى. اسەلدىڭ ءوتىنىشى بويىنشا لوموۆ ك-ءسى, 179/4 ۇيىندە جوندەۋ جۇرگىزگەن “رەمستروي” جشس كاسىپورنىنا №56, №59, №74 №75 پاتەرلەردىڭ قابىرعالارىن جوندەۋدەگى ساپاسىز ات­قارىلعان جۇمىستاردى جوندەۋ تۋرالى ۇي­عارىم جولداندى الماگۇل ناۋرىزباەۆانىڭ ءوتىنىشى بويىنشا كەنجەكول اۋىلىن ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋ تورابىنىڭ قۇرىلى­سىن, ونىڭ ىشىندە اتالعان اۋىلعا 3 كىرەبەرىس جو­لىن سالۋ جانە 2010 جىلى بولاشاقتا ەقج تارتۋ بويىنشا سمەتالىق جوبالىق قۇجاتتار ازىرلەنۋدە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 15 ميل­ليون تەڭگە ءبولىندى. ازاماتشا گ.ف.راحمانوۆا­نىڭ قىزى ج.ك.وتەلباەۆانىڭ وقۋىن اياقتا­عاننان كەيىن جۇمىسقا قابىلداۋ ماسەلەسى وڭ شەشىمىن تاباتىن بولادى. ناتاليانىڭ ءوتىنىشى بويىنشا 2010 جىلعا ارنالعان پاۆلودار قا­لاسىنىڭ ىشكى اۋلالارىن كورىكتەندىرۋ جوس­پارى­نا سايكەس گاگارين ك-ءسى, 87 ءۇيدىڭ اۋلاسىنا جوندەۋ جۇمىستارى 2010 جىلعا جوسپارلاندى. ىستەن شىققان گاز تاراتۋ قوندىرعىلارىنا (گرۋ سۋگ) دەمونتاج جاساۋ جانە وسى ماقساتتارعا 2010 جىلى 46 ميلليون 450 مىڭ تەڭگە قاراجات ءبولىندى, ەكاتەرينا ۋرباننىڭ ءوتىنىشى بويىن­شا, 2-ءشى پاۆلوداردىڭ كوشەلەرى مەن جاياۋ جول­دارىن اسفالتتاۋ “پاۆلودار قالاسىنىڭ كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ” جوسپارىنا سايكەس 2015 جىلعا دەيىنگى بولاشاق جوسپارعا ەنگىزىلدى, كوشەلەرگە جارىق تارتۋ 2010 جىلدىڭ بيۋد­جەتىندە قارالادى. ولگانىڭ ءوتىنىشى بويىنشا, 2010 جىلدىڭ 1-ءشى جارتى جىلدىعىنا بەل­گىلەنگەن “اليۋمينستروي” اۋدانى جوسپارىنىڭ جوباسى ازىرلەنگەننەن كەيىن, ەسكى تۇرعىن ۇيلەردى بۇزۋ تەتىگى انىقتالادى جانە تۇرعىنداردى كوشىرۋ ماسەلەلەرى شەشىلەدى. وبلىس ورتالىعىنداعى يا.گەرينگ كوشەسىنىڭ جولى 2010 جىلعا ارنالعان جوسپارعا الىندى. جۇلدىز قاليەۆانىڭ ءوتىنىشى بويىنشا, گەن. دۇيسەنوۆ, ەستاي-گوركي كوشەلەرىنىڭ اس­فالت­بەتون جابىندىسىن جوندەۋ, ونىڭ ىشىندە مير جانە لەرمونتوۆ كوشەلەرىنىڭ كرۋپسكايا كوشەسىمەن قيىلىسىندا ورتاشا جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بويىنشا قازجزي “يزىسكاتەل” جشس قايتا قۇرۋ جوباسىن ازىرلەدى جانە ول جوبانى قارجىلاندىرۋ 2010 جىلعى بيۋدجەتتىڭ قوسىمشا شىعىندار بولىگىنە ەنگىزىلدى. ال قالعان سۇراقتار بويىنشا قازىر بىرقاتار جۇمىستار اتقارىلۋدا. باقىتجان جولامانوۆ,  پاۆلودار قالاسىنىڭ اكىمى.