ءبىز – قازاق – ۇلت رەتىندە كەيدە وتكەن جىلدارىمىزعا بۇرىلىپ قاراعىمىز كەلمەيدى. سەبەبى – وتكەن جىلدارىمىزدىڭ كەيبىرەۋلەرى ۇرەيدەن دە ۇرەيلى! قاراساق بولدى, بىزگە وتكەن شاقتاعى قورقىنىشتى جىلدار وزدەرىنىڭ ازاپ كەشكەن ازالى كوزدەرىمەن باجىرايا قاراپ, زارەمىزدى الادى. لەك-لەك اش ادامداردىڭ قۋراپ قالعان شاشتارى جالبىراپ, تارامىس ساۋساقتارىنىڭ ءبىر ءتىلىم نان سۇراعان ءۇنسىز ايقايى تۇسىمىزگە كىرەردەي. سول اۋىر جىلدار ەستەلىكتەرىمىزدىڭ بوساعاسىنان بىزگە ءالى دە تەسىلە قاراپ, بىزدەن ايىرىلار ەمەس. «21-عاسىر!» دەپ, «تسيفرلى قازاقستان!» دەپ, العا قاراي ۇمتىلىپ-اق كەلەمىز. وسى جارقىن جىلدارىمىزدى ودان سايىن گۇلدەندىرۋدىڭ, وتكەن جىلداردىڭ ەسەسىن قايتارۋدىڭ قىزۋ ەڭبەگىندە كەلە جاتىرمىز. كەلە جاتىپ, سونا-ا-اۋ جىلدارداعى قازاقتاردىڭ جانايقايىنا كەيدە امال جوق بۇرىلىپ قالامىز. اكىم تارازيدىڭ «اندرەيىندەگى» ايقايعا وقىرمان رەتىندە مەن دە بۇرىلىپ قاراپ قالىپ ەدىم, قازاقتاردى تۋرا ماعىناسىنداعى ەسالاڭداندىرۋ ناۋقانىنىڭ ۇستىنەن ءتۇستىم.
كەڭەس وداعىنىڭ جاس مەملەكەت رەتىندە جاستىقتىڭ بۋىنا ماس بولىپ جۇرگەن تۇسى ەدى. قول استىنداعى دالالىقتاردى, ياعني, قازاقتاردى قىزىق ويىنشىق سياقتى جىلاتىپ كورىپ, سىندىرىپ كورىپ, ءبۇلدىرىپ كورىپ, ءولتىرىپ كورىپ قىزىققا باتۋدىڭ ناۋقانىنا كىرىسكەن 1930-شى جىل دا كەلدى. ەڭ ءبىرىنشى ولار قازاقتاردىڭ قولىنداعى مالىن تارتىپ الىپ, اشتىققا ۇرىندىرىپ كوردى. قۋ سۇيەك بولعان قازاقتاردىڭ يت-قۇسقا قالاي جەم بولىپ جاتقانىن فانتاستيكالىق كينو كورگەندەي تاماشالاپ وتىردى. ءسويتىپ وتىردى-وتىردى دا, تاعى ءبىرى «قىزىق» ويلاپ تاپتى. ول «قىزىعى» - ەندى وسىلاردى ەسالاڭداندىرىپ كورۋ. ءبىز اشتىق جىلدارى تۋرالى, رەپرەسسيا جىلدارى تۋرالى بىلەتىنبىز. بىراق ەسالاڭداندىرۋ تۋرالى بىلمەيدى ەكەنبىز. مەن, مىسالى, بىلگەن جوقپىن. كوزى ءتىرى كۋالەر تۇرعاندا ەشبىر قىلمىس تاريحتىڭ بەتىنەن قاشىپ شىعىپ كەتە المايدى ەكەن. ءا.تارازيدىڭ «اندرەيىندەگى» مانانانى تاعدىر ءوزى ايداپ اكىم تارازيگە جولىقتىرعانداي.
شىعارماداعى نەگىزگى ءۇش كەيىپكەر – اندرەي, مانانا جانە اكىم – ءۇش ءتۇرلى الەم. ۇشەۋى – ءۇش باسقا! بىراق ۇشەۋىن بىرىكتىرىپ تۇرعان تاعى ءبىر قاسيەت بار, ول – ىشكى جاندۇنيەنىڭ تازالىعى.
اۆتور ءوزىنىڭ باستى كەيىپكەرى مانانامەن العاش تانىسقانىن ەسكە الىپ: «اكىم, سەن بىلەسىڭ بە, مەن قىرىق جەتىدەمىن دەپ ساعان وتىرىك ايتتىم, شىن مانىندە مەن ءتورت ءجۇز جەتپىس جاستامىن! – دەدى. اپىرا-اي, مىنا كىسى اۋىتقىپ كەتكەن بە, ساناسىندا ءسال ءبىر مۇكىس بار ما ەكەن دەپ كۇدىكتەنىپ قالدىم» دەپ كەلتىرگەن تۇسىن وقىپ, العاشىندا بۇل شىعارما فانتاستيكالىق دۇنيە ەمەس پە ەكەن دەپ قالاسىڭ. ءارى قاراي وقي كەلە مانانانىڭ ء«تورت ءجۇز جەتپىسى» ءوزىنىڭ وسى قىرىق جەتى جاسىندا قانشا بەينەت كەشكەنىنىڭ كورسەتكىشى ىسپەتتى ەكەندىگىن تۇسىنەسىڭ. 4 جارىم عاسىرلىق عۇمىرعا تاتيتىن نە قىلعان بەينەت سوندا؟
ءوزىنىڭ نەمەرە ءىنىسى اندرەيگە مانانا «سەن مەنى ەش ۋاقىتتا تانىعان ەمەسسىڭ. ... سەن مەنىڭ سىرىمدى بىلگەن ەمەسسىڭ! مەنىڭ سىرىمدى مەنىڭ تۋعان اعام, سەنىڭ تۋعان اكەڭ دە بىلگەن ەمەس! مەنىڭ سىرىمدى... مەنىڭ سىرىمدى ەشكىم بىلمەيدى. جەر بەتىندە ەشكىم بىلمەيدى. اكيم دە بىلمەيدى. اكيم, مەن ساعان ايتىپ بەرەر ەدىم, مەنىڭ سىرىم جامان. اكيم, سەن مەنىڭ سىرىمدى سۇراما. مەن ايتپايمىن!» دەيدى. مانانانىڭ «ايتپايمىن!» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوز ايتقانىنان دا ءوتىپ كەتەتىن سۇمدىقتىڭ حابارشىسى بولىپ تۇر. سوندا ول نە جاعداي ەدى؟
ءار ءسوزدىڭ ءوز مىندەتى بار. ءار سويلەمنىڭ ءوز كوڭىل كۇيى بار. ال كەيىپكەردىڭ «مەنىڭ سىرىم جامان» دەگەن سودەرىندە ءجاي عانا «جامان» ەمەس, ودان دا ءوتىپ كەتكەن جاعدايلار «مەن مۇندالاپ» تۇر. ونىڭ ءار ءسوزىنىڭ اراسىنان قاسىرەت ءۇنى تامشىلاپ جاتقانداي ەكەن. ادام دەگەن قانداي قىم-قيعاش, قانداي كۇردەلى جاراتىلىس دەسەڭشى. سىرتقى تۇرپاتىن قويشى. ىشكى الەم دەگەن شەكسىزدىكتىڭ ساي-سالاسىندا, ۇڭعىل-شۇڭعىلىندا نە جوق دەيسىز. ونى كەي كەزدەرى قاسىرەتى كوپ ادامنىڭ ءوزى دە ارالاپ كورۋگە قورقاتىن شىعار. ال مانانا سياقتىلار – ءوزىنىڭ جاندۇنيەسىنىڭ «ازاپ ۆاگونىندا» كەلە جاتقاندار. اۆتور ءوز كەيىپكەرىنىڭ ءار ءسوزىن سول قالپىندا بەرۋ ارقىلى بىزگە وسىنداي سىردى جەتكىزەدى. ول سىردى تىڭداۋعا ءداتىڭ بارمايتىنداي. ونى تىڭداساڭ مانانانىڭ قاسىرەتى ساعان دا كوشەتىندەي.
«ۇلكەن تاپسىرما بولدى بىزگە. بۇكىل قازاقستان بويىنشا ۇلكەن تاپسىرما بولدى» دەيدى مانانا. «ۇلكەن تاپسىرما» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى قازاق حالقىن وزدەرىنە بىلدىرمەي قىرىپ سالۋدىڭ كەڭەس ۇكىمەتى ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى بولعاندىعىن سەزدىرىپ وتەدى. سونداعى «ۇلكەن تاپسىرما» – ۋكول سالۋ تاپسىرماسى. ول ءتىپتى اتوم بومباسىنان دا سۇمدىق جاعداي. اتوم بومباسى كوزگە كورىنەتىن, قاۋىپتى ەكەندىگى بىردەن بايقالاتىن قارۋ. ال كوزگە كورىنبەيتىن, جۇرگەن ءىزى بىلىنبەيتىن, داۋىسى ەستىلمەيتىن قارۋلاردى دا كەڭەس ۇكىمەتى قازاقتارعا قارسى قولدانعان ەكەن. مانانا ايتادى: ء«بىز كيرگيز (قازاق) اۋىلدارىن ءبىر جەرگە جيناپ بارىنە ۋكول سالدىق قوي, ۋكول! بىلەسىڭ بە, سەن؟ ۋكول! مەن العاش ول ۋكولدىڭ نە سىرى بار ەكەنىن بىلمەيتىن ەدىم», - دەيدى ول اكىمگە ايتىپ وتىرعان اڭگىمەسىندە. ارينە, ونى سونداي قارۋ جۇمساۋعا بۇيرىق بەرگەندەردەن باسقا ەشكىم دە بىلگەن جوق. بىلۋگە بولمايتىن ەدى. ء«بىز ۋكول سالعاندا اسكەرلەر, اسكەري ادامدار كيرگيزداردى قورشاپ تۇراتىن دالادا بولسا. ۇيدە بولسا, ءبىز ۋكول سالعان ۇيلەردىڭ سىرتىندا اسكەر تۇراتىن» دەيدى تاعى دا مانانا. نە ءۇشىن قورشاپ تۇرعاندارىن مانانا تۇگىل, سول اسكەردىڭ ءوزى دە بىلمەگەنى انىق. «ۋكول سالۋ كەرەك!» دەدى. سالدى. نە ءۇشىن؟ ونى بىلۋگە حاقىسى جوق ەدى. بىلگەنىڭدى بىلسە, وزىڭە دە سول ۋكول سالىناتىن ەدى. «مەن ونى ول كەزدە بىلگەن جوقپىن. مەن كوپ ۋكول سالدىم...» دەيدى ول. كوپ ۋكول!!! كوپ ۋكول دەگەن ءسوز – كوپ قازاقتى ەسالاڭداندىردىم دەگەن ءسوز! ونى مانانا كەيى-ءى-ءىن بارىپ ءبىلدى. ال بىلگەن كەزىندە قازاقتارعا سالعان سول ۋكولدارى ەندى ونىڭ ءوزىنىڭ جانىن جەي باستادى. قالاي جەگەندىگىن اۆتوردىڭ «مانانا اندرەي ايتقانداي ماعان ءبىر ءتۇرلى وقىس ادام بولىپ كورىندى. سوزدەرى دە, ىستەرى دە تۇسىنىكسىز, توسىن» دەگەن جولدارىنان ۇعامىز. ادام مىنا جارىق دۇنيەگە وتە تۇسىنىكتى قالىپتا كەلەدى. ال تۇسىنىكسىز مىنەزدىڭ پايدا بولۋىنا اسا اۋىر جاعدايلار اسەر ەتەدى ادەتتە.
اكىمگە مانانانىڭ سوزدەرىنىڭ دە, مىنەزىنىڭ دە تۇسىنىكسىزدىگى – اكىمنىڭ ءومىر تاجىريبەسى ءالى از, جاستىق شاقتىڭ جالىندى كۇندەرىندە جۇرگەندىگىندە بولار. اۆتور وزدەرىنىڭ سول شاقتارىن ءبىر عانا سويلەممەن: «نە بولسا سوعان كۇلە بەرەتىن كەزىمىز» دەپ ادەمى جەتكىزگەن. ءيا, ادامنىڭ نە بولسا, سوعان كۇلە بەرەتىن كەزى – جاستىق شاعى. جاستىق شاقتا ادام بارىنە ءماز. ءسال نارسەنىڭ ءوزى قۋانىش. بۇل جاستىق شاقتىڭ وزىندىك سيمۆولى ىسپەتتەس. جاس كەلگەن سايىن ادامنىڭ ءسال نارسەگە قۋانۋى ازايادى. كۇلكى دە ەسەيىپ كەتكەن بالاڭ سياقتى بىرتە-بىرتە قاشىقتاي بەرەدى. الدە, بارىنە ەت ۇيرەنىپ كەتە مە, الدە مانانانىڭ وكىنىشتەرى سياقتى بولماسا دا, ءتۇرلى ساتسىزدىكتەر جينالىپ الىپ, كۇلكىڭدى دە, قۋانىشىڭدى دا سالماعىمەن باسىپ تۇرا ما ەكەن؟! ايتەۋىر, كوپ قاسيەتتەر جاستىق شاقتىڭ ەنشىسىندە قالا بەرەدى. «اندرەيدى» وقىپ وتىرىپ, بىرەسە جاستىق شاعىڭدى اڭسايسىڭ, بىرەسە, 1930-31 جىلداردىڭ كوپكە بەيمالىم بولىپ كەلگەن سۇمدىعىن وقىپ, شوشىناسىڭ. «مەن كيىز ۇيلەردە اس ءىشىپ, قونىپ تا ءجۇردىم عوي... وتىز ءبىرىنشى جىلى... وتىز ءبىرىنشى جىلى... ءبىز ۇلكەن يتتىك جاسادىق» دەي بەرەدى مانانا» دەپ ەسكە الادى جازۋشى.
بۇلار ادەيى, جوسپارلى تۇردە اۋرۋ تاراتقان ەكەن. «كوكىرەك اۋرۋىن دا تاراتتىق ءبىز. ەڭ قيىنى, ادامنىڭ ەرىك-جىگەرىن قۇم قىلاتىن ءدارى سالدىق قوي ءبىز ولارعا. ەسىنەن اداسقان ادامداي ماڭگىرىپ قالدى تۇگەل التاي حالقى. قايدا جۇمساساڭ بارا بەرەتىن, نە ايتساڭ كونە بەرەتىن حالىققا اينالدى». بۇل – مانانانىڭ اكىمگە ايتقاندارى. «مەن كيرگيز حالقىنىڭ الدىندا كۇناھارمىن. مەن كيرگيزدارعا قانشاما ءتۇرلى ۋكولدار سالدىم. باستارىن تاز قىلدىق, مۇرىندارى وپىرىلىپ تۇسەتىن ۋكول سالدىق. مەن, مەن مىنا قولىممەن» دەي بەرەدى مانانا. بىراق, بۇلاردىڭ ىشىندە اتقارىپ جۇرگەن قىزمەتىنىڭ نە ەكەنىن بىلگەندەر دە بار بولعان. سول بىلگەندەردىڭ ءبىرى مانانانىڭ دوس قىزى – ۆەرا. «ول مەندەي ەمەس بالەنىڭ ءبارىن بىلەدى عوي دەپ ويلايمىن. ءبىز ۋكول سالىپ ۇيگە قايتىپ كەلگەندە ول جىمىڭداپ كۇلە بەرەتىن. مەن كەيدە ودان سۇرايتىنمىن: «سەن نەگە ۋكول سالعانىمىزعا قۋاناسىڭ؟» دەيتىنمىن. ول ... «جاي, ءبىز مامان رەتىندە ىسكە جاراپ قالعانىمىزدى ايتام دا...» دەيدى». بۇل ايتىلعانداردىڭ ءبارى مانانانىڭ ءسوزى عانا ەمەس, مۇنى سول كەزدەگى كرەملدەن بەرىلگەن «ۇلكەن تاپسىرمانىڭ» نەگىزگى ماقسات-مۇددەسىنىڭ اسا ىجداھاتتىلىقپەن ورىندالعانىنىڭ ەسەبى دەپ قابىلداۋ كەرەك.
ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ ەڭ باستى كەپىلى – ءومىر سۇرۋگە دەگەن قۇشتارلىق. مۇنداي قۇشتارلىق مال مەن اڭدا دا بار. بار دەيتىن سەبەبىمىز – ولاردا ولىمنەن قورقۋ, ۇركۋ سەزىمى بار. ال وسى قۇشتارلىق سەزىمىن ادامنىڭ بويىنان الىپ تاستاسا, ول ادام ءتىپتى مالدىڭ دەڭگەيىنەن دە تومەن ءتۇسىپ كەتەر ەدى.
پسيحولوگتاردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي دەرتكە شالدىققاندار ەسالاڭدانا, نە ءۇشىن ەكەنىن وزدەرى دە تۇسىنبەستەن جانتالاسا جۇگىرىپ جۇرەدى نەمەسە ۇيىقتاعان دا ەمەس, وياۋ دا ەمەس, ماڭگىرگەن قالپىندا, ماعىناسىز كوزدەرىمەن وتكەن-كەتكەنگە ۇڭىلە قاراپ, بىرەۋ بىردەڭە دەپ قالسا زارەسى ۇشىپ, جۇمساعان جاعىڭا كەتەدى. ولار شارشاعانىن دا, توڭعانىن دا سەزبەيدى. سوقىر ادامدارداي ساپىرىلىسقان زامانانىڭ ورتاسىندا ءسۇرىنىپ-جىعىلىپ, قاڭعالاقتاي قاڭعىرىپ كەتىپ بارا جاتادى. قايدا بارا جاتقانى دا ماڭىزدى ەمەس ولار ءۇشىن. ءومىر بويى جىرتقىش اڭداردىڭ پسيحولوگياسىن زەرتتەگەن ك.لورەنتس دەگەن عالىم «تابيعي «اۋىر قارۋ-جاراعى» ء(مۇيىزى, ازۋ ءتىسى, اۋىر تۇياقتار) بار اڭداردىڭ ءوز كۇشىنە ءوزى تەجەۋ سالا الاتىن وتە كۇشتى ىشكى مەحانيزمدەرى دە بار. وسى تەجەگىش كۇشتەرى ارقىلى بۇل اڭدار ءوز تۇقىمداستارىن قۇرتىپ جىبەرۋدەن ساقتانىپ جۇرەدى. مىسالى, عالامات كۇشتى ارىستاندار ء«الىم كەلەدى» دەپ باسقا ءبىر ارىستاندى ولتىرمەيدى. ءسويتىپ ارىستاندار عالامىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەدى» دەپ جازىپتى. ال ادامدار شە؟ ادامداردىڭ دەنە بىتىمىندە باسقانى ءولتىرىپ جىبەرەتىن تابيعي «قارۋ-جاراعى» جوق. بىراق ادامعا عالامات كۇش رەتىندە – اقىل-وي جانە عاجاپ تالانتتىلىق بەرىلگەن. ول تالانتتىلىق قابىلەتىنىڭ ىشىندە ءبارى ءبىر. سول ءبارىنىڭ ىشىندەگى قاۋىپتىسى – ادامنىڭ ادامعا جاسايتىن قاستىعى. مانانالار – سول قاستىق مەحانيزمىنىڭ كىشكەنتاي تەتىكتەرى. بۇراپ قالساڭ, وزدەرىنىڭ قاستاندىق قىزمەتتەرىن ويلانباستان, وكىنبەستەن, رەنجىمەستەن, تاڭقالماستان اتقارا بەرەدى. دەگەنمەن, ادامعا ءتان تاعى ءبىر قاسيەت – ىشتە جاتقان قۇپيا سىردى ساقتاي المايتىندىعى. ونداي قۇپيا نارسە ىشكە سىيمايدى. سول ىشكە سىيمايتىندىعىنىڭ اسەرىنەن ءتارازيدىڭ كەيىپكەرى دە ءبىر كۇنى وزدەرىنىڭ نە ىستەپ جۇرگەندەرىن بىرەۋلەردىڭ قۇپيالاپ ايتقاندارىنان ءبىلىپ قويىپتى. سول ءبىلىپ قالعان ساتتەن باستاپ مانانانىڭ ساناسىندا الاساپىران باستالعان. ونى اۆتور تاپتەشتەپ جازىپ جاتپاي, تەك ونىڭ ايتقان سوزدەردىڭ استارىمەن ءبىلدىرىپ وتىرادى. وسىنداي ەرەكشەلىكتەرىنە قاراپ مەن بۇل تۋىندىنى پسيحولوگيالىق دراما جانرىنا جاتقىزار ەدىم. ويتكەنى مۇندا كەيىپكەرلەردىڭ ىشكى پسيحولوگياسى الدىڭعى ورىنعا شىعا بەرەدى. جانە شىعارمانىڭ ءون بويى تۇتاس وقيعا. مۇنىڭ ىشىندە سۋرەتتەۋلەر جوق. بار! بىراق ونىڭ ءوزى اۆتوردىڭ جاندۇنيەسىندەگى الاي-دۇلەيدىڭ سول ساتتەگى تولقىنىسىن جەتكىزۋ ءۇشىن ءبىر-ەكى جەردە قولدانىلادى. مىسالى: «...تومەندە بىلىنەر-بىلىنبەس بۇلكىلدەپ اعىپ جاتقان موسكۆا وزەنىن مەن سول ارادا اسا جۋان ايداھارعا تەڭەدىم. ايداھار بولعاندا قابىرشىعى جىبىرلاپ, ساۋلەلەنىپ ءبىلىنىپ تۇراتىن, ۇزىن, يرەتىلىپ سولعا ءبىر, وڭعا ءبىر بۇرىلىپ كەتەتىن ايداھاردىڭ جۇپ-جۋان بەل تۇسى سياقتى. ...اپانداي وڭەشىنەن كەدەرگىسىز وتكەن ەلىكتىڭ لاعىن مىسە تۇتپاي, بۇلقىنا ءتۇسىپ, وقىس قيمىلعا دايىندالعان اشقاراق ايداھار...» دەپ سۋرەتتەيدى جازۋشى. ال بۇل سۋرەتتەۋدە موسكۆا وزەنى ءتىپتى وزەن رەتىندە كورىنىپ تۇرعان جوق. ول شىنىندا دا جازۋشىنىڭ شەبەر تىلىمەن كەڭەستىك ساياساتتىڭ قۇلقىنى بولىپ كورىنىپ تۇر ەدى.
كەيىپكەر اكىمگە تالاي ءسوز ايتقان بولار, بىراق اۆتور سول تالاي ءسوزدىڭ ىشىنەن نەگىزگىلەرىن تاڭداپ الىپ وتىر دەپ پايىمدايمىن. سول تاڭدالعاندارىنىڭ ءبىرى گولوششەكين تۋرالى, ونىڭ ءالى دە ءتىرى جانە وسى موسكۆادا تۇرىپ جاتقاندىعىن ايتا كەلىپ: «مەنىڭ زەينەتاقىمنان ونىڭ زەينەتاقىسى ون ەسە كوپ» دەگەنى. نەگە ولارعا وسىنشاما كوپ زەينەتاقى تاعايىندالعان ەكەن؟ شاماسى بۇل – كەڭەستىك زاماننىڭ مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ساياسي اۋىزباستىرىعى. مەملەكەتتىڭ قىلمىسى نەعۇرلىم زور بولعان سايىن, سول قىلمىستى بىلەتىندەردىڭ زەينەتاقىسى دا سولعۇرلىم زور بولعان ەكەن دەگەن فورمۋلا شىعارۋعا بولادى. اۋىر قىلمىستىڭ كۋاگەرى رەتىندەگى مانانانىڭ دا تۇرمىس جاعدايىنىڭ وتە جاقسى ەكەندىگىن اۆتور ونىڭ اقشاسىنىڭ كوپتىگىمەن, موسكۆانىڭ قاق ورتاسىندا اينالاسى ات شاپتىرىم كەڭ ءۇيى بار ەكەندىگىمەن ايتىپ وتەدى. كەڭەستىك ساياسي جۇيەنىڭ تاعى ءبىر قارۋى – وسى. بىلگەنىڭدى ايتقىزبايتىن «قارۋدىڭ» مۇنداي دا ءتۇرى بولعان. شىعارمانىڭ بۇرىن-سوڭدى ايتىلماعان وسىنداي شىندىقتاردى كەيىپكەردىڭ سوزىمەن جەتكىزۋ ءتاسىلى وتە ۇتىمدى ەكەن. بىراق ونىڭ ءبارى, ساياساتتىڭ ماقساتتارى بادىرايىپ ايتىلىپ تۇرعان جوق. ءبارى دە اۆتور جازعان دەرەكتەردىڭ استارىندا جاتىر. بۇل تۇستا اۆتور كەيىپكەرلەرىنىڭ ايتقاندارىنىڭ تەرەڭ قاباتى نە نارسەگە مەڭزەيتىن تۇستارىن ادەيى تەرىپ الىپ, شىعارماعا تەك سولاردى عانا ارقاۋ ەتكەن. استارلاۋ دەتالدارى ماقساتتى جەردەن ءدال شىعىپ تۇر. مىنە, وسىنداي شىندىقتاردى ءوزى دە بىلمەي ايتىپ قالعان ء تارازيدىڭ بۇل كەيىپكەرى وزىنە وسىنداي قارۋدىڭ قولدانىلىپ جاتقانىنا قاتتى نامىسى كەلگەنىمەن, ودان شىعىپ كەتەتىن جولدىڭ تارس جابىق ەكەندىگىنە كوزى جەتكەن ادام.
ءبىر مانانانىڭ بويىندا ەكى ءتۇرلى ادام بار ەكەنىن بايقار ەدىك. بىرەۋى – كەزىندە ادامداردى جىنداندىرۋ ناۋقانىنا بەلسەنە كىرىسكەن ادام, ەكىنشىسى – ءوزى بىلمەي جاساعان سول قىلمىسى ءۇشىن ازاپ شەگىپ جۇرگەن ادام. قايسىسى جەڭەر ەكەن؟ ەكەۋى دە ءومىر سۇرگىسى كەلەدى. بىراق بۇل تۋىندى اۆتور قايسىسىن جەڭدىرگىسى كەلسە, سوعان جەڭىس الىپ بەرەتىن تۋىندى ەمەس. بۇل شىعارمانىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – كەيىپكەرلەرى ومىردەگى ءوز ەسىمدەرىمەن جانە وزدەرىنىڭ باستان كەشكەن وقيعالارىنىڭ ىشىندە ءجۇر. ءتىپتى اۆتوردىڭ ءوزى دە. مۇنداي ستيلدەگى شىعارمانىڭ كەيىپكەرلەرى قولدان جاسالىپ, وقيعالارى ويدان قۇراستىرىلىپ, اۆتور قالاي بۇرام دەسە, سولاي بۇرىلا كەتەتىندەر ەمەس. بۇلار – اۆتورعا ەرىك بەرمەيتىن كەيىپكەرلەر. اۆتور ولاردىڭ الدىندا ەرىكسىز بولعاندىقتان دا قالاي بار, سولاي جازىپ شىققان. شىعارماداعى تاريحي شىندىققا قۇنىققان كەزدە, وقىرمان ودان ادەبي شىعارمالارعا ءتان كوركەمدىك, ادەمى سوزدەر, قىزبا-قىزىل سۋرەتتەۋلەر دەگەندى ىزدەمەيدى دە. ال ەگەر ونداي ادەمىلىكتەر تۇرسا, ءتىپتى ول وقىرمانعا باسى ارتىق نارسە سياقتانىپ, كەدەرگى كەلتىرگەندەي دە اسەر بەرەر ەدى. بۇل شىعارما ءوزىنىڭ وسىنداي «قارابايىرلىعىمەن» كوركەم. اكىم تارازي كوركەم ءسوز تابا الماي قالعان جوق. ول ونداي كوركەمدەۋدەن ادەيى قاشتى. شىعارمانىڭ شيرىعىپ تۇرعان قۇندىلىعى دا وسىندا.
مۇندا باستى كەيىپكەردىڭ ءبىرى – اندرەي. اندرەي ايتادى: ء«اي, اكىم, سەن شىنىندا دا اقىلدى ادامسىڭ. سەن شىڭعىسحاننىڭ ۇرپاعىسىڭ عوي, دالالىقسىڭ عوي, الىستاعىنى كورەسىڭ. مەن قالادا وسكەنمىن. كوپ نارسەنى بىلە بەرمەيمىن» دەيدى. اندرەيدىڭ بۇل سوزىنە مەن وقىرمان رەتىندە ەرەكشە نازار اۋداردىم. اندرەيدىڭ بۇل سوزىنە قاراپ, دالادا تۋعانداردىڭ الىستاعىنى كورەتىنىنىڭ سەبەبىن دە ەندى تاپقاندايمىن. ويتكەنى – دالا كەڭ. جاقىنداعىدان باسقاعا قاراماسا, كادىمگى ەكى كوز دە الىستاعىنى كورۋدەن قالادى عوي. ءدال سول سياقتى كوكىرەك تە, وي-سانا دا دالادا ءجۇرىپ, الىس قيىرلاردى, ۇزاق-ۇزاق جولداردى, قۇس ۇشىپ, قاز قونعان وزەن-كولدەردى, قۇيىن كەزگەن دالانى, تۇنگى اسپاننىڭ عاجايىپ كورىنىستەرىن, ايلى ءتۇننىڭ ءتىل جەتكىسىز كوركەمدىگىن كورىپ ءجۇرىپ, قيالى دا الىستاردى شارلاپ, كەڭىرەك ويلاۋعا بەيىم بولاتىن بولسا كەرەك. سونى مىنا قالالىق اندرەي ءبىر-اق اۋىز سوزىمەن جەتكىزىپ تۇر. «مەن قالادا ءوستىم. كوپ نارسەنى بىلە بەرمەيمىن» دەيدى. الىسقا قارايىن دەسە, كوز دە, كوكىرەك تە تاس ۇيگە بارىپ تىرەلە بەرەتىن جاعدايدىڭ قيال الەمىن شەكتەيتىنى راس بولعانى ما!؟ بۇل – اندرەيدىڭ ءوزىن دالادا وسكەن اداممەن سالىستىرا كورۋى ارقىلى كوز جەتكىزگەن شىندىعى. اۆتور ونىڭ ايتقان تالاي ءسوزىنىڭ ىشىنەن وسى سوزدەردى ادەيى تەرىپ الۋ ارقىلى دالادا وسكەندەردىڭ بويىندا بولاتىن بيولوگيالىق پا, فيزيكالىق پا, ايتەۋىر, ءبىر ەرەكشەلىكتەرگە قاتىستى ءبىر شىندىقتىڭ بار ەكەندىگىنە سىلتەمە جاسايتىنداي.
اۆتور بۇل كەيىپكەرىنىڭ تاعى ءبىر قاسيەتىن ايتادى: اندرەي كوشەدە تۇرعان ميليتسيونەر كورسە بولدى, ءاي-ءشاي جوق, كيىپ تۇرعان فورماسىنىڭ جەز تۇيمەسىن ج ۇلىپ الادى ەكەن. بۇل نە ادەت؟ اۆتور اندرەيدىڭ ساياسي كوزقاراسى تۋرالى ەشتەڭە ايتپايدى. بىراق وسى قىلىعى ارقىلى ونىڭ ءوزى ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەن جۇيەنىڭ جالپى قۇرىلىمىنا, باعىنىشتىلىق دەگەن جۇيەگە ريزا ەمەستىگىن سەزدىرىپ جۇرەتىندەي. وزىندىك قارسىلىعىن كورسەتكەندەگىسى مە ەكەن, ايتەۋىر, بۇل دا وعاش قىلىقتارىمەن باسقالاردان وزگەشەلەۋ ادام. الدە, ءوزىنىڭ نەمەرە اپكەسى مانانانىڭ اۋىر تاعدىرىنىڭ ءبىر قايتارىمى بولسىن دەي مە ەكەن؟ ول مانانانى ەرەكشە قۇرمەتتەدى. ادام توزبەس مىنەزدەرىنىڭ بارىنە كەشىرىممەن قارادى. اقشاسى ءۇشىن ەمەس ەكەنى انىق. كەڭەستىك جۇيە جاساعان اۋىر قىلمىستاردىڭ زاردابىن تارتىپ جۇرگەن مانانا ءۇشىن ءوش العىسى كەلەتىندەي. تۇتاس ءبىر حالىقتىڭ سىرتقا شىعا الماي تۇنشىعىپ جاتقان سول كەزدەگى قوعامدىق جۇيەگە دەگەن قارسىلىعى وسى اندرەيدىڭ بويىندا جۇرگەندەي.
تاعى ءبىر دەتال – اندرەيدىڭ ونەرى. بىراق ول ءان ايتقاندا شكافتىڭ ىشىنە كىرىپ الىپ ايتادى ەكەن. نەگە؟ ونىڭ بۇل قىلىعى – اندرەيدىڭ بولمىسىندا ادام بەتىنە قاراپ سويلەۋگە ۇيالاتىن ۇياڭ مىنەزىنىڭ حابارشىسى. ەگەر ول شكافقا كىرمەي-اق, وتىرعان ورنىندا وتىرىپ ايتا بەرسە, اۆتور ونىڭ ءان ايتاتىندىعى تۋرالى ايتپاي كەتۋى دە مۇمكىن ەدى. جالپى ادام بويىنداعى مىنەزدىڭ نەبىر يىرىمدەرى كوپ جاعدايدا كورىنبەي جاتادى دا, وسىنداي ءبىر ساتتەر دە كورىنىپ قالادى. جاقسىلىعى دا, جاماندىعى دا. اكىمگە اندرەيدىڭ باسقالارعا قاراعاندا ءبىر تابان جاقىندىعىنىڭ دا ءبىر سىرى وسىنداي قاسيەتتەرىندە جاتسا كەرەك. جانە, ومىردەگى اكىم تارازي دا كەز كەلگەن اناۋ-مىناۋعا ەرىپ جۇرە بەرەتىن ادام ەمەس. اندرەيدىڭ وعاش مىنەزىنىڭ ءتۇپ توركىنىنەن ناعىز اقكويلەك, ادامگەرشىلىك قاسيەتتىڭ يەسى ەكەندىگىن تانىپ, ەجەلگى دوسىنداي سەرىگىنە اينالدى. وقىرمان اندرەيدىڭ قانداي ادام ەكەندىگىن اكىم تارازيگە قاراپ باعامداي الادى دەر ەدىم. «...اندرەيدىڭ قىزىعىنا مەن ەش ۋاقىتتا تويمايتىن ەدىم. باسقالار قاشىپ كەتكەن كەزدە مەن قاسىندا قالامىن. سەبەبى – اندرەيدى ايايمىن. وعان بىرەۋلەر ءتيىسۋى مۇمكىن, ۇرىپ كەتۋى مۇمكىن. سەبەبى ونىڭ تۇرىنەن – مومىن ەكەنى, اڭقاۋ ەكەنى, بالا مىنەزى باسىم ەكەنى كورىنىپ تۇراتىن. ال مەن بولسام «ازيالىق كەيىپپەن» باسقا جۇرتتىڭ ادامى رەتىندە كوشەدە كەزدەسكەندەرگە كادىمگىدەي اسەر ەتەتىنىمدى سەزەمىن» دەپ جازادى اۆتور.
بۇل شىعارمادا اندرەي مەن مانانانىڭ قانداي ەكەندىگىن اكىم بايانداسا, اكىمنىڭ كىم ەكەندىگىن مانانا مەن اندرەي باياندايدى. بايانداعاندا وتىرا قالىپ, ايتا باستامايدى. ءبىز ول بايانداۋلاردى ءۇش كەيىپكەردىڭ ديالوگىنان تابامىز. بۇل تۋىندى «ون بەس رەسپۋبليكادان جينالعان وتىز ەكى تىڭداۋشى ماسكەۋدىڭ ۆوروۆسكايا كوشەسىندە ەكى جىلدىق كۋرسقا كەلىپ وقي باستاعانىمىزعا ون بەس كۇندەي بولعان» دەپ باستالادى. «وسى ون بەس كۇننىڭ ىشىندە ماعان ءىش تارتىپ, مەنى جاعالاپ ءوزى تانىسىپ, سوزگە شاقىرىپ, ءۇزىلىس كەزىندە كوفە ءىشىپ جۇرگەن جاڭا تانىسىم اندرەي ۆەرديان مەن اريك اگابابوۆ دەگەن جىگىت ەدى» دەيدى اۆتور. اريك اگابابوۆ اكىمگە «شىڭعىسحاننىڭ ۇرپاعى» دەگەن ات تاعىپ قويعان. اندرەي اكىمنىڭ ءار قىلىعىنا ريزا بولعان سايىن «شىڭعىسحاننىڭ ۇرپاعىسىڭ عوي» دەپ, ونىڭ ءسوزى مەن مىنەزىنىڭ استارىنان ارعى تاريحتىڭ كورىنىسىن تاپقانداي بولىپ جۇرەدى ەكەن. ءوزىڭدى بىلمەسە دە, ۇلتىڭدى ءبىلۋ ارقىلى سىيعا بولەنۋ ۇلكەن ماقتانىش ەمەس پە؟!
تۋىندىنىڭ نەگىزگى دىڭگەگى بولىپ تۇرعان مانانانىڭ «سەن, اكيم, مىناۋ شالاپايعا سەنە بەرمە. بۇل اقىماق. بۇل الىسقا بارمايدى. بىراق سەن وسى اندرەيدەن قول جازبا, بىرگە ءجۇر» دەگەن سوزدەرىنەن ونىڭ اكىمدى ءبىر كورگەننەن-اق وزىنە جاقىن تۇتىپ قالعانىن كورەر ەدىك. «مىنا شالاپايعا سەنە بەرمە» دەگەن سوزدەرىنەن ەكەۋىن سالىستىرا قاراپ, ءوز باۋىرىنان الدەقايدا وزىق تۇرعان قازاققا دەگەن باعاسىن كورەر ەدىك. جانە ىنىسىنە: − اندرەي, ەندى سەن كەلگەن سايىن وزىڭمەن بىرگە اكيمدى الىپ كەلەتىن بول. ەگەر اكيممەن بىرگە كەلمەسەڭ مەن ساعان كوك تيىن بەرمەيمىن, ءتۇسىندىڭ بە؟» دەيدى. مىناداي دوستان ايرىلىپ قالماسا ەكەن دەگەن باۋىرمالدىق جاتىر بۇل سوزدەردە.
ال اندرەيدىڭ «سەن, اكيم, مانانانى دۇرىس ءتۇسىن. ونىڭ تاعدىرى وتە قيىن بولعان» دەپ كەشىرىم سۇراعانداي بولعانىنان اكىمگە دەگەن اندرەيدىڭ قۇرمەتىن كورەمىز ءتىپتى اكىم «...مانانانىڭ اقىلدى ەكەنى بىردەن سەزىلەدى» دەگەندە, اندرەي قۋانىپ كەتىپ: − راس ايتاسىڭ با, اكىم؟ ...شىن راس ايتاسىڭ با؟» دەپ قايتالاپ سۇراۋىنان اكىم سەكىلدى ينتەللەكتىسى مەن تالعامى جوعارى قازاقتىڭ وسىنداي باعا بەرگەنىنە سەنە الماي تۇرعانىن كورەر ەدىك. ء«اي, اكىم, سەن شىنىندا دا اقىلدى ادامسىڭ. سەن شىڭعىسحاننىڭ ۇرپاعىسىڭ عوي, دالالىقسىڭ عوي, الىستاعىنى كورەسىڭ». بۇل – ونىڭ اكىمگە بەرگەن جانە ۇنەمى قايتالاپ ايتىپ جۇرەتىن باعاسى.
ال مانانا ءوزىنىڭ ەڭ سوڭعى حاتىن اكىمگە ارناپتى جانە گولوششەكيننىڭ تەلەفون نومەرىن قالدىرىپتى. ول الدىڭعى كەزدەسۋلەرىنىڭ بىرىندە اكىمگە «مەن سەنى شايا يتسحاكوۆيچپەن تانىستىرامىن» دەگەن ەدى. بىراق وعان ۇلگەرمەدى. سول كەزدەگى جاپ-جاس اكىم دە گولوششەكين دەگەن اداممەن تانىسۋعا قۇشتارلىق تانىتا قويماعان بولار. ويتكەنى قازاقتى قىرعىنعا ۇشىراتقان وسىنداي ادامنىڭ بولعاندىعى تۋرالى ءبىزدىڭ تاريحتىڭ بەتى تاستاي بولىپ جابىق تۇرعان جانە ونى ايتۋعا بولمايتىن كەز ەدى. دەگەنمەن مانانانىڭ سوڭعى حاتىن وقىپ تۇرعان اكىمنىڭ «گولوششەكين دەگەن ءسوزدى بىرنەشە رەت قانا اكەمنىڭ اۋزىنان ەستىگەن ەدىم» دەپ جازعانىن وقىپ, سول كەزدىڭ وزىندە ول تۋرالى سىبىر-سىبىر اڭگىمەلەر جۇرە باستاعانىن بايقار ەدىك.
مىنە, ەندى اكىم اندرەي ەكەۋى مانانانىڭ ۇيىنە كەلىپ تۇر. كەلگەنگە دەيىن قانشا رەت تەلەفون شالسا دا, مانانا جاۋاپ بەرمەدى. اندرەي دە, ونىڭ اكە-شەشەسى دە بۇل ۇنسىزدىكتەن ءبىر ءتۇرلى كۇدىكتەنە باستادى. ەسىكتى قاقتى. ءۇن جوق. اقىرى اپكەسىنىڭ ءوزى بەرگەن كىلتپەن اشۋعا كىرىستى. اندرەي وزىنەن «شىڭعىسحاننىڭ ۇرپاعىنىڭ» الدەقايدا باتىل ەكەندىگىن دە مويىنداپ قويعان سىڭايلى. «جوق, - دەدى اندرەي, - سەن شىڭعىسحاننىڭ ۇرپاعىسىڭ عوي, اششى». مەن مىرس ەتىپ كۇلدىم دە, ىشكى ەسىكتى ارى قاراي يتەردىم. اندرەيدىڭ بويىن بيلەگەن قورقىنىش, ۇرەي ماعان ءالى دە سەزىلە قويعان جوق ەدى. − كىرسەڭ, ءوزىڭ كىر. اپكە سەنىكى, كىر, - دەدىم. اندرەي قيپاقتاپ تۇر. ...شىڭعىسحاننىڭ ۇرپاعى دەگەن سوڭ ءسال دە بولسا قاناتتانعانداي, دالىزدەن ءوتىپ بارىپ اس بولمەنىڭ ەسىگىن تارتىپ اشىپ قالدىم.
اس بولمەنىڭ ەسىگىن تارتىپ اشىپ قالدىم.
اس بولمەنىڭ ەسىگىن تارتىپ اشىپ قالدىم...
اس بولمەنىڭ ەسىگىن... ەسىگىن... جۇلقىپ اشىپ قالدىم...».
اۆتور «اس بولمەنىڭ ەسىگىن تارتىپ اشىپ قالعاندىعىن» ءۇش قايتارا جازىپتى. الدە, ءتورت قايتارا جازعان با؟! ءتورت قايتارا! ءتورت قايتارا جازىپتى دا, سوڭىنا كوپ نۇكتە قويىپتى, ياعني, ءۇش نۇكتە. ستانيسلاۆسكيدىڭ ءسوزى بار ەدى: ء«ۇتىر دەگەن كەرەمەت قوي!» دەگەن. مىناۋ ءۇش نۇكتە دە ءدال وسى جەردە كەرەمەت قىزمەت اتقارىپ تۇر! ول ەسىكتى تارتىپ اشىپ قالعان اكىمنىڭ ىشكى جان شوشىنۋىنىڭ سيپاتتاماسىنداي ەكەن. بىلاي قاراعاندا ەسىكتى تارتىپ اشىپ قالعاننىڭ نەسى ۇرەيلى؟ «نەسى ۇرەيلى» ەكەندىگىن وسى ءۇش نۇكتە ايقايلاپ ايتىپ تۇرعانداي. اشىپ قالعانداعى جاعدايدى وقىرمان ءالى بىلمەيدى. بىراق, كوپ نۇكتەمەن بىتكەن وسى سويلەم وقىرماننىڭ ساناسىنا «نە بولدى؟» دەگەن ۇرەيلى سۇراقتى ايتىپ ۇلگىرتەدى. ءبىر سويلەم شوشىنا ءۇش رەت قايتالانىپ, ءتورتىنشى رەت قايتالانۋعا ۇلاسقاندا, اكىمنىڭ سويلەم ىشىندەگى ايقاي سالعان داۋىسىن ەستىپ ۇلگەرەسىز. شوشىنۋ ما, وكىنۋ مە, شاراسىزدىق پا, ايتەۋىر ادام ءتۇسىنىپ تە, ءتۇسىندىرىپ تە بولمايتىن جاعدايعا ءسىز دە تاپ بولاسىز.
جازۋشىنىڭ ىشكى ەموتسيانى باسى ارتىق سوزبەن ەمەس, تىنىس بەلگىلەرىمەن جەتكىزۋ ءتاسىلى بۇل.
جاپ-جاس ادامعا, ءومىردىڭ ازاپ-توزاعىن كورمەگەن ادامعا ەسىكتى اشىپ قالعاندا دارعا اسىلىپ سالبىراپ تۇرعان ادامنىڭ ۇستىنەن شىعۋ وڭاي ما؟! كوز الدىندا تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ دارعا اسىلىپ قالعان كەسكىنىن كورۋ قايدان جەڭىل بولسىن! اندرەي ءدال وسى جاعدايدى الدىن الا سەزگەن سىندى. ءدال وسى سۋرەتتى نەمەسە وسى جاعدايدى ول كورمەي تۇرىپ كورگەن سياقتاندى. ونى اۆتوردىڭ سوزدەرىنىڭ استارىنان ءتۇسىندىم. اۆتور «كورمەي تۇرىپ كوردى» دەپ جازباعان. بىراق اندرەيدىڭ ءدال سول ساتتەردەگى قيمىل-قوزعالىسىن بەينەلەگەنى سونى ايتىپ تۇردى. سوندىقتان دا ول «شىڭعىسحاننىڭ ۇرپاعىن», ياعني, باتىل ادامدى الدىنا سالىپ, ارەڭ كىردى اس بولمەگە. شوشىناتىنداي قانداي دا ءبىر بەلگىنى ءالى كورە قويماسا دا, شوشىنا كىردى. مۇنداي جاعدايدا ادامنىڭ بىردەڭەنى جۇيەلەپ ويلاي الۋى دا مۇمكىن ەمەس. وسى جەردە ەكى كەيىپكەردىڭ ءبىر-بىرىنەن اۋماي قالعان حاراكتەرلەرى كورىنىس بەرەدى. ەكەۋى دە ز ۇلىمدىق اتاۋلىدان جانى تۇرشىگەتىن, مىنا ومىرگە تەك قانا مەيىرىممەن قارايتىندار ەدى. «ەڭ الدىمەن سالبىراپ تۇرعان ولىك دەنەنى كوردىم. كوزى شاراسىنان شىعىپ كەتكەن مانانانى كوردىم. بۇل, ەندى, مانانا دەپ ايتۋعا كەلمەيتىن باسقا ءبىر ادام. دالىرەك ايتقاندا, باسقا ءبىر ۇعىم ەدى» دەيدى اۆتور. اۆتوردىڭ ايتىپ تۇرعانى نە ۇعىم سوندا؟ ارينە, مانانانى ەشكىم ءولتىرىپ كەتكەن جوق. ول ءوزىن ءوزى ءولتىردى. بىراق ە.ەۆتۋشەنكو اقىننىڭ «ساموۋبيستۆ نە بىۆاەت ۆووبششە!» دەگەنى – ۇلى شىندىق. ە.ەۆتۋشەنكو مارينا تسۆەتاەۆانىڭ اسىلىپ ولگەندىگى تۋرالى ولەڭىندە تاپ وسىلاي جازعان. اكىم تارازيدىڭ ايتىپ تۇرعان ۇعىمى وسى بولار. ادام ومىرگە جارقىن نيەتپەن تۋادى. تەك سول جارقىن نيەتتى تۇبىرىمەن جوق ەتكەندە, ادام دا وزىنەن ءوزى قاقىراپ تۇسكەن اعاشتاي قۇلايدى. ءبىز ونى ء«وزىن ءوزى ءولتىردى» دەپ ايتامىز. اندرەي مەن اكىمدى شوشىندىرعان دا وسى جاعداي ەدى.
اۆتوردىڭ بايانداۋىنان ءبىز قازاق بالاسىن كورگەن ساتتە مانانانىڭ ىشكى الەمىندە ءدۇر كوتەرىلگەن داۋىلدى بايقادىق. سول كۇندەردىڭ سۇمدىعى ەسىنەن كەتپەي جۇرگەن مانانانىڭ قازاق بالاسىن, ياعني, اكىمدى العاش كورگەن كەزدە ساناسى حاوسقا اينالىپ جۇرە بەرگەن سياقتى. باياعى ءوزى ۋكول سالىپ, جىنداندىرىپ جىبەرگەن ادامدارى مىنا جاپ-جاس, كەلبەتتى قازاقتىڭ, ياعني, اكىمنىڭ كەيپىندە ءتىرىلىپ, قارسى الدىنان شىعا كەلگەندەي. ءتىپتى مانانا ءدال وسى ساتتەن باستاپ ادام كەيپىنەن اداسىپ قالىپ, ادام سياقتىلاردىڭ جاپان دالاسىنا لاقتىرىلىپ تاستالعانداي كەيىپكە ەندى مە ەكەن؟! ونىڭ بويىنداعى كادىمگى ادامعا ءتان قاسيەتتەردىڭ ءبارىن باياعى ءوزى سالعان ۋكولدارى جان-جاقتان تالاپ, ۋلى قۇمىرسقالارداي جاپىرلاي باس سالعان سياقتى. اۆتور ءوزىنىڭ وسى كەيىپكەرىن ءبىر كورگەندە ونىڭ تەك ءبىرتۇرلى ەكەندىگىن بايقاعانىمەن, ونىڭ ءوز قۇرباندارىنىڭ كەبىن كيگەن, ەسالاڭداۋ, باقىتسىز قالپىن ءاربىر قيىمىلى مەن ءسوزى ارقىلى جەتكىزگەن ەكەن.
اۆتور اسىلىپ تۇرعان مانانانىڭ اياعىندا تابانى بالشىق-بالشىق ەتىگى بولعاندىعىن جانە «اس بولمەنىڭ ءتورت بۇرىشىندا سول بالشىق ەتىكتىڭ ىزدەرى قالعانىن» جازادى. ء«بىر عاجابى, قاراما-قارسى ەكى قابىرعا كەمىندە جيىرما-جيىرما بەس مارتە ەتىك تابانىمەن تەبىلگەن» دەيدى اۆتور. بۇل مانانانىڭ جان ارپالىسىنىڭ تاڭباسى دەر ەدىك. سىرتقا اتىلا شىعۋعا جانۇشىرا ۇمتىلعانىمەن, كەك پەن ىزانىڭ شىعىپ كەتەر ەسىگى جوق ەدى. تاعدىرىن تەپكىلەگەنى شىعار. اۆتور وسى كورىنىستەردى دە بەكەر جازىپ وتىرعان جوق. كەيىپكەرىنىڭ ولەر الدىنداعى جاعدايىن كوپ سوزگە سوزباي-اق, قابىرعادا قالعان ەتىكتىڭ ىزدەرىمەن ايتقان ەكەن. ءىز دەگەن دە كەرەمەت قوي. ونىڭ دا ايتارى كوپ. بۇل ەتىكتىڭ ىزدەرى مانانانى ازاپقا سالعان سۆاستيكاداي ۇرەيلى ەكەن.
زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا ىشكى وكىنىش, ءوزىن كىنالى سەزىنۋدىڭ اۋىرتپالىعى «بۇل – ىشتە ىرىلداپ جاتقان الىپ قۇبىجىق ءتارىزدى, نە كەتپەيتىن, نە تىنىشتالمايتىن دۇنياداعى ەڭ جابايى دا جىرتقىش اڭ ءتارىزدى» دەيدى. اۆتور مىنا ەتىكتىڭ ىزدەرىن بايانداۋ ارقىلى وقىرمانعا «نە كەتپەيتىن, نە تىنىشتالمايتىن دۇنياداعى ەڭ جابايى دا جىرتقىش اڭمەن» مانانانىڭ قالاي ايقاسقانىن سيپاتتاپ وتىرعانداي. بۇل دا اۆتوردىڭ كوركەم شىعارما جازۋداعى قىسقالىقتى نۇسقاعان وزىندىك ءتاسىلى دەر ەدىك.
ءبىز – جاپ-جاس حالىق ەدىك نەگىزى. بىراق ءبىزدى 70 جىل بويعى رۋحىمىزعا جاسالعان ەكسپەريمەنتتەر شارشاتىپ كەتتى. دەگەنمەن ءبىز ءالى دە تىڭبىز جانە سوڭعى شيرەك عاسىردا جاقسى تىڭايىپ قالدىق. قاي حالىق جوسپارلى تۇردە قىرعىنعا ۇشىراتىلعان بولسا, ول – اسا دارىندى حالىق بولعان دەگەن ءسوز. وزىنەن اسقان دارىندىلاردىڭ كوزىن جويعىسى كەلەتىن جويىمپازدىق ناۋقانى – سونىڭ دالەلى. ەگەر دە ول تۋمىسىنان مال سياقتى حالىق بولسا, بيلىك ولاردى قىرىپ-جويۋعا قارجى جۇمساپ نە قىلادى. مەن ءبىزدىڭ قازاقتىڭ قانداي قىرعىنعا ۇشىراعانىنان قازاعىمنىڭ قانداي باتىر دا قاسيەتتى, دارىندى دا العىر حالىق بولعاندىعىن جانە قازىر دە سونداي حالىق ەكەندىگىن بولجايمىن. ال كەي جاعدايدا ەرىنشەكتىگىمىزدى, كونبىستىگىمىزدى, ۇيقىشىلدىعىمىزدى سول ۋكولداردىڭ گەنگە تاراپ كەتكەن جانە ءالى كۇنگە دەيىن ءالسىز دە بولسا, كۇشىن بايقاتىپ قوياتىن اسەرى مە دەپ تە ويلاپ قالام.
قىسقاسى, بۇل شاعىن عانا اڭگىمە-ەسسەدە ءالى دە تاۋسىلمايتىن اڭگىمە بار.
وڭايگۇل تۇرجان
