جالپى, جىل سايىن ينفلياتسيانىڭ جوعارىلايتىنى قازىر جاڭالىق ەمەس دەۋگە بولادى. ينفلياتسيانىڭ كولەمى قانشا پروتسەنت بولاتىنى, بەلگىلەنگەن دالىزدەن قانشالىقتى الشاقتايتىنى عانا جاڭالىق. ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, تامىز ايىندا ءتول اقشامىز 0,2 پروتسەنتكە قۇنسىزدانعان كورىنەدى, بۇل بۇرناعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي جوعارى كورسەتكىش. رەسەيگە سالىنىپ جاتقان سانكتسيالاردىڭ سالدارى اسەرىنەن ەلىمىزدە تاياۋ بولاشاقتا قۇتىلا المايتىن ءتۇرى بار.
– 2019-2020 جىلدارى ينفلياتسيا كولەمى جوعارى بولۋى مۇمكىن. ياعني بەلگىلەنگەن دالىزدەن اسىپ تۇسەدى. بۇعان بىرنەشە سەبەپ بار. بىرىنشىدەن, رەسەيگە قارسى سانكتسيالار كۇشەيىپ جاتىر. بۇعان قوسا, تەڭگەنىڭ السىرەۋىنە مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى جانە الەۋمەتتىك شىعىنداردىڭ ارتا ءتۇسۋى دە ايتارلىقتاي ىقپال ەتەدى, – دەدى د.اقىشەۆ.
بەلگىلى قارجىگەر ءىلياس يساەۆتىڭ پايىمداۋىنشا, رەسەيگە سالىنعان سانكتسيالاردىڭ قازاقستاندى شارپۋى زاڭدى قۇبىلىس. ەڭ ءىرى ەكونوميكالىق ارىپتەس, ساۋداداعى اينىماس سەرىكتەس رەتىندە ودان باس ساۋعالاۋ قيىنعا سوعادى.
– رەسەي ءبىزدىڭ ەلدىڭ ساۋدا-ساتتىق سالاسىنداعى باستى ارىپتەسىمىز. شەت مەملەكەتتەردەن ەلىمىزگە تاسىمالداناتىن تاۋارلاردىڭ 30 پروتسەنتتەن استامى رەسەيدىڭ ۇلەسىندە. ەكىنشى ورىندا – قىتاي, ودان كەيىنگى ورىن ەۋروپا ەلدەرى مەن اقش-قا تيەسىلى. باستى ارىپتەسىمىزدىڭ ۆاليۋتاسى قۇنسىزدانعان كەزدە ءبىزدىڭ تەڭگەمىزدىڭ دە سينحروندى تۇردە قۇنسىزدانۋى قالىپتى نارسە. ولاي بولماعان جاعدايدا ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى يمپورتتىق-ەكسپورتتىق پاريتەت بۇزىلادى. ساۋداداعى پاريتەت بۇزىلعان جاعدايدا ءبىز ۇتىلامىز. پاريتەتتىڭ بۇزىلۋىنان قازاقستاننىڭ يمپورتتاۋشىلارى دا, ەكسپورتتاۋشىلارى دا زيان شەگەدى. ءوزىڭىز بىلەسىز, بۇرىنىراقتا رەسەيدىڭ اقشاسى 1 دوللارعا شاققاندا 71 رۋبلگە قۇلدىراعان كەزدە ەلىمىزدە رۋبلگە دەگەن سۇرانىس كۇشەيىپ كەتىپ, اۆتوكولىك, باسقا دا تولىپ جاتقان تاۋارلار رەسەيدەن تاسىمالدانا باستاعان-دى. ءسويتىپ ءوز نارىعىمىزداعى تاۋارلارعا سۇرانىس تومەندەپ كەتتى, – دەيدى ساراپشى.
ءىلياس يساەۆ ايتقانداي, قازىر بيزنەستىڭ قىزاتىن ۋاقىتى ءوتىپ كەتتى. ادەتتە بيزنەس كوكتەمدە, جازدا قىزادى.
– كۇز, قىس مەزگىلدەرىندە بيزنەس, ساۋدا-ساتتىق باسەڭدەيتىنى بەلگىلى. 2018 جىلدىڭ ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى قالىپتاسىپ بولدى. ۇلتتىق بانك توراعاسى كەلەسى جىلدارعا قاتىستى بولجامدى ايتىپ وتىر. بيىل جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ينفلياتسيا ۇلتتىق بانك جوسپارلاعان, بولجاعان ينتەرۆال شەڭبەرىندە ساقتالۋى مۇمكىن. ال 2019 جىلى قۇنسىزدانۋ دەڭگەيى بولجانعان ينتەرۆالدان جوعارى بولۋى ابدەن مۇمكىن, – دەيدى ءى.يساەۆ.
ۇلتتىق بانك ينفلياتسيانىڭ جوعارىلاۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ايتقاندا مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى ىقتيمالدىعىن دا تىلگە تيەك ەتكەنى بەلگىلى. دەگەنمەن, حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ اراسىندا كەلەر جىلى كومىرسۋتەگىنىڭ قۇنى كوتەرىلەدى دەگەن بولجام جاساپ وتىرعاندار بار. ماسەلەن, CNBC-گە سۇحبات بەرگەن امەريكالىق ساراپشى دجون كيلدۋف مۇنايدىڭ باررەلى الداعى ايلاردا 85-95 دوللارعا كوتەرىلەدى دەپ پايىمداپ وتىر. وعان دا اقش-تىڭ قاتىسى بار, بۇل جولى يراننىڭ مۇناي ەكسپورتىنا سالعان سانكتسياسى باعاعا ىقپال ەتپەك.
«قارا التىننىڭ» قازىرگى باعاسى دا ءبىرشاما جوعارى, 1 باررەل 79 دوللاردان استى. مۇناي باعاسى امەريكالىق ساراپشى ايتقان دەڭگەيگە كوتەرىلگەن جاعدايدا بۇل تەڭگەنىڭ باعامىنا وڭ ىقپالىن تيگىزە الا ما؟ قارجىگەر ءى.يساەۆ بۇل تۋرالى بىلاي دەيدى:
– مۇنايدىڭ باعاسى كوتەرىلسە, تەڭگەنىڭ رۋبلمەن بىرگە قۇنسىزدانۋىنا از دا بولسا تەجەگىش فاكتور پايدا بولۋى مۇمكىن. سەبەبى قازاقستاننىڭ ىشكى نارىعىنا تۇسەتىن دوللاردىڭ مولشەرى كوبەيەدى. ۇلتتىق قورعا تۇسەتىن قاراجاتتى ىشكى نارىقتاعى جاعدايدى رەتتەۋگە پايدالانۋعا بولادى. ارينە, كومىرسۋتەگى قۇنىنىڭ وسكەنى ۇلتتىق بانككە التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆىن ازايتپاي-اق ىشكى نارىقتاعى احۋالدى تۇزەتۋگە كومەگىن تيگىزۋى مۇمكىن.
قارجىگەردىڭ پايىمداۋىنشا, تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋ پروتسەسىنە تەجەۋ بولۋى مۇمكىن فاكتور رەتىندە شيكىزات باعاسىنىڭ وزگەرۋىن عانا ايتۋعا بولادى.
بۇعان دەيىن ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ رەسەيگە سالىنعان سانكتسيالاردىڭ بىزگە تيگىزەتىن تەرىس ىقپالىنا قاتىستى ماسەلەلەردى قازاقستان اقش-پەن ارادا شەشۋگە كىرىسكەنى تۋرالى حابارلاعانى بەلگىلى. وسى اپتاداعى ۇكىمەت وتىرىسىندا مينيستر جىل باسىنان بەرى 8 اي ىشىندە ينفلياتسيا كولەمى 5-7 پروتسەنت ارالىعىندا بولعانىن ايتتى.
– تامىز ايىندا ينفلياتسيا 2 پروتسەنت بولسا, جىل باسىندا ول 2,9 پروتسەنتتى قۇرادى. ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ قىمباتتاۋى 2,3 پروتسەنتتى قۇرادى. ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋارلار قۇنى 3,7 پروتسەنتكە ءوستى, – دەيدى ول.
تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانعانى ءبىرىنشى كەزەكتە ازىق-ت ۇلىكتىك ەمەس تاۋارلاردىڭ, ماسەلەن, ديزەل وتىنىنىڭ, سۇيىتىلعان گازدىڭ, ءدارى-دارمەكتىڭ, تۇرمىستىق بۇيىمداردىڭ, كيىمنىڭ قىمباتتاۋىنا سوقتىرىپتى. اۆتوكولىكتەرگە تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ, اۋە جانە تەمىر جول قاتىناستارى, قوناقۇي باعاسى جانە باسقالارى دا ءبىرشاما كوتەرىلگەن. اسىرەسە اتىراۋ, ماڭعىستاۋ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا, استانا قالاسىندا قىمباتشىلىق كۇشەيگەن.
سوڭعى بىرنەشە ايدىڭ بەدەرىندە تەڭگەنىڭ بىرتىندەپ «السىرەپ» بارا جاتقانى انىق بايقالعانى بەلگىلى. الايدا 8 تامىز كۇنى ءتول ۆاليۋتامىزدىڭ دوللارعا شاققانداعى باعامى 1 تاۋلىك ىشىندە باقانداي 6 تەڭگەگە قۇنسىزدانعانى ەلدى الاڭداتارلىق جاعداي. اراعا اپتا سالماي جاتىپ تەڭگە باعامىنىڭ تومەندەۋى تاعى قايتالاندى. وسى جاعدايدان كەيىن قاراپايىم تۇرعىنداردى ايتپاعاندا, ساراپشى مامانداردىڭ ءوزى ۆاليۋتا قۇنىنا قاتىستى بولجامدارىن ساقتىقپەن ايتۋعا كوشكەندەي. جاسىراتىن نەسى بار, قايتا-قايتا قۇنسىزدانا بەرەتىن ۇلتتىق ۆاليۋتاعا حالىقتىڭ دا سەنىمى ازايا تۇسكەندەي.
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان
