وسىدان 20 جىل بۇرىن الماتىدا تمد-نىڭ ماقساتتارى مەن قاعيداتتارى تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدانعان بولاتىن
قۇرىلىمنىڭ تۋ تاريحى
1991 جىلدىڭ كۇزىنە تامان كسرو-نىڭ بۇرىنعى كۇيىندە قالپىنا كەلمەيتىندىگى ءىس جۇزىندە بەلگىلى بولدى. بۇل ۋاقىتتا دەربەستىگىن العان رەسپۋبليكالاردىڭ حالقى تاۋەلسىز ەل اتانۋدىڭ ەيفورياسىنا ابدەن ماستانىپ, كسرو-نى قايتا تانۋدى ويلارىنا دا المايتىنى ءىس جۇزىندە بەلگىلى ەدى. ولاردى كەرى قايتارۋ تەك اسكەري كۇش قولدانۋ امالىمەن عانا ىسكە اسىرىلاتىن جۇمىس-تىن. بىراق كۇش قولدانۋدىڭ ءتيىمسىز ەكەندىگى, ونىڭ حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان قاتتى سىنالاتىندىعى بالتىق جاعالاۋى رەسپۋبليكالارىن قايتارۋعا تالپىنىس بارىسىندا ايقىن كورىنگەن. كۇش قولدانۋ ءتىپتى ازامات سوعىسى وشاعىن تۋدىرۋى دا مۇمكىن ەدى. ونىڭ ۇستىنە بۇل ۋاقىتتا كسرو-نىڭ ورتالىق وكىمەتىندە اسكەردى قولدانىپ, ەلدىڭ تۇتاستىعىن ساقتايتىن قاۋقار دا قالماعان بولاتىن. م.گورباچەۆ «ءبىزدىڭ قولىمىزدا ەلدىڭ تۇتاستىعىن ساقتايتىن بارلىق تەتىكتەر بار» دەگەندى قايتالاپ ايتا بەرگەنىمەن, ءىس جۇزىندە ونىڭ قولىنان ءبارى دە سۋسىپ كەتكەندىگى كورىنىپ تۇراتىن. ونىڭ ۇستىنە رەسەي فەدەراتسياسىنداعى ناقتى بيلىك ءوز قولىنا شوعىرلانعان ب.ەلتسين م.گورباچەۆتىڭ ىقپالىمەن جۇرەتىن جانە وعان باعىنعىسى كەلگەن ادام ەمەس-ءتى. كەرىسىنشە, ول گورباچەۆتىڭ بيلىگىن مويىنداماي, قۇرىق اكەتىپ, اساۋسىپ جۇرەتىن. ءسويتىپ, كسرو-نىڭ بولاشاعى بارىنشا ب ۇلىڭعىرلانىپ تۇرعان كەز ەدى ول. ارينە, ەلدەگى يمپەرياشىل كۇشتەر تىزەگە سالىپ, قولدا بار مۇمكىنشىلىكتەرمەن كسرو-نى ساقتاۋدى تالاپ ەتىپ-اق باقتى, ال بۇل ۋاقىتتا, حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ قولداۋىنا يە بولىپ, ابدەن كۇشىنە مىنگەن دەموكراتياشىل باعىتتاعى جۇرت وندايعا جىبەرمەۋگە تىرىستى.
ەلدىڭ ىشىندەگى ساياسي داعدارىس وسىلاي, شەگىنە جەتىپ تۇرعان تۇستا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى بوريس ەلتسين بەلورۋسسياعا رەسمي ساپارمەن بارعان. وسى كۇنى بەلگىلى بولعان اقپاراتتارعا قاراعاندا, بۇل ساپاردان جۇرت ەشقانداي ەرەكشە وقيعا كۇتپەگەن-ءدى. بىراق ماسەلە, ءتۇرلى ويلار مەن بارىنشا باتىل ساياسي بولجامداردىڭ كۇتكەنىنەن الدەقايدا اسىپ ءتۇسىپ, دۇنيە ءجۇزى قوعامداستىعى كولەمىندەگى كۇردەلى وقيعا بولىپ شىقتى. ءسويتىپ, وسىندا ۇلى ءوزگەرىستى تۋدىرعان دۇنيەجۇزىلىك ماڭىزى اسا زور تاريحي وقيعا بولدى.
...1991 جىلدىڭ 8 جەلتوقسانىندا بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ سول كەزدەگى باسشىسى, جوعارعى كەڭەس توراعاسىنىڭ بەلوۆەج ورمانىنداعى ۆيسكۋلي اتتى ۇكىمەتتىك رەزيدەنتسياسىندا رەسەي پرەزيدەنتى بوريس ەلتسين, ۋكراينا پرەزيدەنتى لەونيد كراۆچۋك جانە بەلارۋس پرەزيدەنتى ستانيسلاۆ شۋشكەۆيچ – ۇشەۋى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىن قۇرۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويدى.
وسى كەلىسىمگە قول قويۋشىلاردىڭ ءبىرى س.شۋشكەۆيچتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, مۇنداي قۇجاتقا قول قويۋ الدىن الا ويلاستىرىلماعان ەكەن.
كەلىسىمدە كسرو-نىڭ حالىقارالىق قۇقىقتىڭ سۋبەكتىسى رەتىندەگى زاڭ كۇشى بار قۇقى توقتالاتىندىعى جاريالانىپ, ءوز حالىقتارىنىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, مادەني, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە ت.ب. سالالاردا ءوزارا تەڭ قۇقىلى جانە پايدالى ىنتىماقتاستىقتاردى دامىتاتىندىعى اتاپ ءوتىلدى. ارينە, كسرو-نى 1922 جىلعى 30 جەلتوقساندا قۇرۋشى قۇرىلتايشىلار رەتىندە رەسەي, بەلارۋس جانە ۋكراينانىڭ مۇنداي قۇجاتتى قابىلداۋ قۇقىسى بولعان (بىراق وندا ءتورتىنشى رەسپۋبليكا, ياعني كەيىن ازەربايجان, ارمەنيا, گرۋزيا رەسپۋبليكالارىنا ءبولىنىپ كەتكەن قاپ تاۋىندا قۇرىلعان زسفسر دە بولعان ەدى. بىراق زسفسر-ءدىڭ ءىزباسارى رەتىندە ولاردىڭ ءبىرى دە سول ساتتە بولماعاندىعىنا ەشكىم نازار اۋدارعان ەمەس).
سونىمەن بىرگە, تمد-نى قۇرۋ قۇجاتىندا ونىڭ قاتارىنا كسرو-نىڭ قۇرامىندا بولعان باسقا رەسپۋبليكالاردىڭ دا ەنۋىنە جول اشىق دەپ جازىلدى.
ءسويتىپ, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىن قۇرۋ تۋرالى العاشقى كەلىسىمگە 1991 جىلدىڭ 8 جەلتوقسانىندا قول قويىلدى. تمد قۇرىلعانى تۋرالى وسى كەلىسىمدى ب.ەلتسين اقش پرەزيدەنتى د.بۋشقا, ال س.شۋشكەۆيچ م.گورباچەۆكە حابارلايدى. العاشقىسى مۇنى قۋانىشپەن قابىل السا, سوڭعىسى, ارينە, قاتتى كۇيزەلىسپەن ەستيدى.
كسرو-نىڭ تاريح ساحناسىنان مۇلدە كەتكەندىگى تۋرالى حاباردى قابىلداۋعا بارلىق حالىق بىردەن سەنە المادى. ءالى دە ءبىر وزگەرىس بولار, مىزعىماستاي بولىپ كورىنگەن يمپەريا ءبىر-اق ساتتە, ءبىر وق شىعارماي جوق بولۋى مۇمكىن ەمەس دەگەن سەكىلدى كۇپتى ويلار كوپ ەدى. ءدال سول كۇندەرى ماسكەۋدە بولعان قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا جۋرناليستەردىڭ «ەندى گورباچەۆتىڭ كۇنى نە بولادى, تمد-دا ول قانداي قىزمەت اتقارادى دەپ ويلايسىز؟» دەگەن سۇراعى دا وسىنداي ويلاردان توركىندەيتىن. ال ن.نازارباەۆتىڭ «تمد-دا ەندى گورباچەۆكە ورىن جوق» دەگەن ءسوزى كسرو-نىڭ ءىس جۇزىندە تاراعاندىعىن دۋالى اۋىزبەن ايقىنداعان كەسىم بولعان سياقتى كورىندى. كوپتەگەن حالىق, كسرو جاناشىرلارى وسى ساتتەن باستاپ قانا ونىڭ تاريح ساحناسىنان شىنىمەن كەتكەنىنە كوز جەتكىزە باستاعانداي ەدى.
بەلوۆەج ورمانىندا بولعان كەزدەسۋگە قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ دا شاقىرىلعاندىعى تۋرالى ب.ەلتسين دە, باسقالار دا وزدەرىنىڭ مەمۋارلارىندا جازدى. بىراق, ن.نازارباەۆ بەلورۋسسياعا بارماعان. وسى وقيعاعا قاراماي, سلاۆيان رەسپۋبليكالارى مۇسىلماندىق شىعىستى جالعىز تاستاپ, كسرو-دان ءوز الدىنا ءبولىنىپ شىقتى دەگەن داقپىرتتار قاپتاپ بەردى. ەندى مۇسىلمان رەسپۋبليكالارى دا ءوزارا بىرىگۋلەرى كەرەك دەگەن الىپقاشپا اڭگىمەلەر كسرو رەسپۋبليكالارىن كونفەسسيالىق جانە ەتنوستىق ايىرماشىلىقتارىنا قاراي ءبىر-بىرىنە قارسى قويىپ, جاعدايدى ۋشىقتىرۋعا تىرىستى. وسى كەزدە بارىنشا ساليقالى ساياسي ۇستانىم كەرەك بولدى.
قازاقستان مەن ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنىڭ باسشىلارى بولعان وقيعانى تالداپ, ورتاق شەشىمگە كەلۋ ءۇشىن اشعاباد قالاسىنا جينالدى. مۇندا ولار ورتاق ۇستانىم تانىتىپ, تمد-نى بۇرىنعى كسرو-نىڭ تۇتاس اۋماعىندا قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدى. قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ كسرو-نىڭ بارلىق رەسپۋبليكالارىنىڭ باسشىسىن 21 جەلتوقسانعا الماتىعا تمد قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋعا شاقىردى.
تمد-نى قۇرۋ تۋرالى قۇجاتقا قول قويۋ ءۇشىن الماتىعا كسرو-نىڭ قۇرامىندا بولعان 11 رەسپۋبليكانىڭ باسشىلارى جينالدى. بالتىق بويىنداعى ءۇش رەسپۋبليكادان باسقا ونىڭ قۇرامىنا ەنۋدەن گرۋزيا باسشىلىعى باس تارتتى. قالعاندارى تەگىس جاڭا ۇيىمدى قولداپ, قول قويدى. ءسويتىپ, كسرو قۇرامىندا بولعان ەلدەردىڭ ءوزارا ىنتىماقتاستىعىن رەتتەۋدى ماقسات ەتكەن حالىقارالىق ايماقتىق ۇيىم رەتىندە تمد قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى استاناسى الماتى قالاسىندا تۇساۋىن كەستى.
ۇيىم شەڭبەرىندەگى ەلدەردىڭ ءىس-ارەكەتىن ۇيلەستىرۋدى رەتتەيتىن دوستاستىقتىڭ ەڭ ۇلكەن ورگانى – مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەڭەسى مەن ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ كەڭەسى دە وسىندا قۇرىلدى. سونىمەن قاتار ءوز اۋماقتارىندا كسرو-نىڭ يادرولىق ارسەنالىن ساقتاپ كەلگەن قازاقستان, رەسەي, ۋكراينا جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى ولارعا قاتىستى بىرلەسكەن شارالار تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى.
ءسويتىپ, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى العاش رەت قازاقستاندا 1991 جىلعى 21 جەلتوقساندا ءىس جۇزىندەگى ءوز ارەكەتىن باستادى. ول پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە بۇرىنعى كسرو قۇرامىنا ەنەتىن رەسپۋبليكالاردىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىن قۇرۋ جولىنداعى ۇدەرىسىن اياقتاپ, ولاردى ءىس جۇزىندەگى دەربەس مەملەكەتتەرگە اينالدىردى. الماتى دەكلاراتسياسىن بارلىق رەسپۋبليكالاردىڭ پارلامەنتتەرى دە بىردەن بەكىتتى. ەڭ سوڭعىلار بولىپ 1993 جىلدىڭ 24 قىركۇيەگىندە ازەربايجان جانە 1994 جىلدىڭ 8 ءساۋىرىندە مولدوۆا پارلامەنتتەرى راتيفيكاتسيالادى.
تمد ۇلتتىق كولەمنەن جوعارى قۇرىلىم ەمەس جانە ونىڭ قۇرامىنا ەنۋ اركىمنىڭ ءوز ەركىندە. مىنە, بيىل ونىڭ الەمدىك قوعامداستىقتىڭ تابالدىرىعىن اتتاعانىنا 20 جىل تولىپ وتىر. وسى جىلدار ىشىندە ول كسرو-نىڭ بەيبىت جولمەن ىدىراۋ بارىسىنداعى ءوزىنىڭ اسا قاجەتتى قۇرىلىم بولعاندىعىن كورسەتتى. ءبىز تومەندە ونىڭ قيلى-قيلى تاعدىرىنا قىسقاشا شولۋ جاساپ وتپەكپىز.
تمد-نىڭ قادامدارى
تمد-نىڭ ومىرگە كەلۋىنىڭ ءبىرىنشى كۇنىنەن باستاپ قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ونى بارلىق تاراپتارعا دا ءتيىمدى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمعا اينالدىرۋعا كۇش سالدى. 1992 جىلعى تمد تۋرالى ايتقان ءسوزىندە-اق ول: «مەن تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنداعى مەملەكەتتەردىڭ كۇشتەرىن بىرىكتىرۋىنەن, دوستاستىق شەڭبەرىندە ەۋروپا وداعىنىڭ قۇرىلىمدارىنا سايكەس كەلەتىن ۇلتتىق كولەمنەن تىس ۇيلەستىرۋ قۇرىلىمىن قۇرۋدان ءۇمىتىمدى ۇزبەيمىن. ويتكەنى, ولارسىز دوستاستىق دەگەنىمىز بوس ءسوز, ناقتى مازمۇنى جوق ادەمى اشەكەي كۇيىندە عانا قالماق. تاريح كورسەتكەنىندەي, يمپەريالاردىڭ ىدىراۋىندا وبەكتيۆتىك سيپات بار. الايدا, دۇنيەجۇزىلىك بىرلەستىكتىڭ ينتەگراتسياسىن تەرەڭدەتە تۇسۋگە كەدەرگى جاساۋعا تىرىسۋ – تاريحتىڭ دوڭگەلەگىن كەرى اينالدىرۋعا ارەكەت جاساۋمەن پارا-پار», دەگەن ەدى («تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بەس جىلى», ا., «قازاقستان», 1996, 43 ب.). قازاقستان پرەزيدەنتى ءوزىنىڭ وسى ۇستانىمىنان ەشقاشان تايىپ كورگەن ەمەس جانە ونىڭ ەكونوميكالىق ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمدار جاساۋ تۋرالى يدەيالارى ساتىلاپ ىسكە اسىپ جاتىر. ءومىردىڭ ءوزى ولاردىڭ قاجەتتىلىگىن قاتىسۋشىلاردىڭ بارىنە تاجىريبە جۇزىندە كورسەتىپ بەردى. ءشۇۋ دەگەندە تمد-نىڭ وزىنە كۇدىكپەن قاراپ, ونىڭ تاۋەلسىزدىك مۇراتتارىن شەكتەۋىنەن قاۋىپتەنگەن ەلدەر دە قازىر ەكونوميكانى ينتەگراتسيالاۋدىڭ وزىق ءادىس ەكەنىن مويىنداپ كەلەدى. تمد-نىڭ قۇرىلۋى وڭاي ءىس بولماسا, قالىپتاسۋ, دامۋ قادامدارى دا كۇردەلى سىندارعا ۇشىراپ وتىردى. اۋەلى, 1992 جىلى مولدوۆا مەن گرۋزيادا ۇلتارالىق قاقتىعىستار ورىن الدى. وسى ەكى ەلدىڭ باسشىلارى دا ۇلتارالىق قاقتىعىستاردى رەتتەۋگە ساياسي كورەگەندىگى مەن ەرىك-جىگەرلەرىنىڭ ءالسىز ەكەندىگىن كورسەتىپ الدى. الاقانداي مولدوۆادا ورىس, ۋكراين تۇرعىندارى تىعىز قونىستانعان دنەستر وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىندا 1991 جىلدىڭ اياعىندا پريدنەستروۆە رەسپۋبليكاسى پايدا بولدى. ەشكىم تانىماسا دا ءىس جۇزىندە ول ءالى كۇنگە ءوز الدىنا دەربەس مەملەكەت بولىپ وتىر. گرۋزيادا ۇلتتىق ساياساتتى ادىلەتتى جولمەن دۇرىس جۇرگىزە الماۋدىڭ سالدارىنان ابحازيا مەن وڭتۇستىك وسەتيادا وسى كۇنگە دەيىن سوزىلىپ كەلە جاتقان كيكىلجىڭدەر پايدا بولدى. گرۋزيانىڭ بۇل ايماقتارى 2008 جىلدان بەرى ءتىپتى رەسەي فەدەراتسياسى تانىعان دەربەس مەملەكەتتەر رەتىندە ءومىر ءسۇرىپ وتىر. وسىنىڭ ءوزى 1993 جىلى تمد-نىڭ قاتارىنا كىرگەن گرۋزيانى بۇل ۇيىمنان 2009 جىلى قايتادان شىعۋعا ءماجبۇر ەتتى. تمد-نىڭ العاشقى جىلدارىنداعى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ سامميتتەرى كوبىنەسە ۇيىمدىق ماسەلەلەرمەن عانا شەكتەلەتىن. سونىڭ ىشىندە, الماتىدان كەيىن, 30 جەلتوقساندا مينسك قالاسىندا بولعان كەزدەسۋدە مەملەكەت باسشىلارى مەن ۇكىمەت باسشىلارى تۋرالى ۋاقىتشا كەلىسىمگە قول قويىلدى. وندا ءاربىر قاتىسۋشى مەملەكەت ءبىر داۋىسقا يە بولاتىندىعى, ال شەشىم كونسەنسۋس تارتىبىمەن قابىلداناتىنى ايتىلعان. سونىمەن بىرگە, وسى كەزدەسۋدە اسكەري كۇشتەر مەن شەكارالىق اسكەرلەر تۋرالى دا كەلىسىمگە قول جەتكىزىلدى. ۇيىمدىق شارالار كەزەڭى 1993 جىلعى مينسكىدەگى كەزدەسۋدە ۇيىمنىڭ جارعىسىن قابىلداۋمەن اياقتالدى. بارلىق قيىن جاعدايدا دا قازاقستان پرەزيدەنتى تمد-داعى ارىپتەستەرىنە ءوزارا ينتەگراتسيانىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەۋمەن بولدى. ونىڭ باستاماسىمەن 1994 جىلى قازاقستان, وزبەكستان جانە قىرعىزستان رەسپۋبليكالارى اراسىندا ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك (بەك) قۇرىلدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ونىڭ ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرىن نەگىزگى ءۇش كەزەڭگە بولگەن ەدى: 1.ساۋدا وداعى; 2.قارجى-ۆاليۋتالىق جانە ەكونوميكالىق وداق; 3. اسكەري-ساياسي وداق; وسى قۇرىلىم تۋرالى ويلارىمىزدى تۇجىرىپ, ونىڭ كەيىنگى تاعدىرىن دا ايتا كەتەلىك. اۋەلدە جاقسى نيەتپەن قۇرىلعان ۇيىم قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ىشكى جاعدايىنداعى ءتۇرلى كەدەرگىلەردىڭ كەسىرىنەن ءتيىمدى جۇمىس ىستەي المادى. 1998 جىلى ونىڭ قۇرامىنا تاجىكستان دا قوسىلعان ەدى, سول كەزدەن باستاپ ول ورتالىقازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىق (وەق) دەپ اتالدى. ال 2002 جىلى ول ورتالىق ازيا ىنتىماقتاستىعى (واى) بولىپ وزگەرتىلدى. 2005 جىلى ەۋرازەق قوسىلىپ, ءبىر ۇيىمعا اينالدى. جالپى, ەڭ ماڭىزدى ماقساتى ارال تەڭىزىن قۇتقارۋ بولىپ قۇرىلعان ۇيىم بىرقاتار جاقسى شارالاردى دا ىسكە اسىرعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. سونىڭ ءىشىندە ۇيىم شەڭبەرىندە ارالدى قۇتقارۋ جونىندەگى حالىقارالىق قور قۇرىلدى. ول بۇۇ تاراپىنان دا قولداۋ تاپتى. ۇيىمنىڭ نەگىزگى ماقساتتارى قاتارىنا ساياسي, ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق جانە باسقا دا سالالار قاتارىنداعى ىنتىماقتاستىقتارمەن قاتار, قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ورتاق ەكونوميكالىق كەڭىستىك شەڭبەرىندەگى دامۋىنا قولايلى ىقپال ەتۋ جاتادى. سونىمەن بىرگە, تمد ەلدەرى ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ, ءوزارا قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ, تالاستى جاعداي جانە كيكىلجىڭ بولعان جاعدايدا ولاردى بەيبىت جولمەن شەشۋ ىستەرى دە ۇيىمنىڭ نەگىزگى ماقساتتارى بولىپ تابىلادى. ال سىرتقى ساياسي ءىس-ارەكەتتى ۇيلەستىرۋ, بىرلەسكەن ەكونوميكالىق كەڭىستىكتە بىرتەكتى كەدەندىك ساياسات ۇستانۋ, ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سالالارىندا, سونىڭ ىشىندە كولىك جانە بايلانىس سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىق, ادامداردىڭ دەنساۋلىعى مەن قورشاعان ورتانى ساقتاۋ, ۇيىمداسقان قىلمىسقا قارسى كۇرەس, قورعانىس ساياساتى مەن شەكارانى كۇزەتۋدەگى ىقپالداستىقتار ۇيىمنىڭ ءبىرلەسكەن ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ باسىم باعىتتارى. بىراق تمد حالىقارالىق ۇيىم رەتىندە قاتارىنداعى قاتىسۋشى مەملەكەتتەرىن ءوزارا تىعىز قارىم-قاتىناسقا ۇيىستىرا المايدى. سوندىقتان دا ونىڭ شەڭبەرىندە ناقتى ىستەرمەن اينالىساتىن جانە ىقپالدى كۇشى بار ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمدار قاجەت بولدى. بۇل تۋرالى قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ 1992 جىلى-اق ايتقانىن جوعارىدا كەلتىردىك. ومىرلىك تاجىريبە ن.نازارباەۆتىڭ پىكىرىن ءىس جۇزىندە دالەلدەدى. ءسويتىپ, ۇقشۇ, ەۋرازەق جانە ونىمەن قاناتتاس كەدەن وداعى, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك, شىۇ سياقتى ۇيىمدار ومىرگە كەلدى. ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى تۋرالى ۇيىم (ۇقشۇ) 1992 جىلى قول قويىلعان ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى كەلىسىمنىڭ نەگىزىندە 2002 جىلعى 14 مامىردا ءماسكەۋدە قۇرىلعان اسكەري-ساياسي ۇيىم. قازىر ونىڭ قۇرامىنا قازاقستاننان باسقا بەلارۋس, رەسەي, قىرعىزستان, ارمەنيا, ءتاجىكستان, وزبەكستان سياقتى التى مەملەكەت كىرەدى. الدىمىزداعى جىلى ول ءوزىنىڭ 10 جىلدىعىن اتاپ وتەدى. جۋىردا, ماسكەۋدە بولعان ۇقشۇ سامميتىندە وسىعان بايلانىستى جاسالاتىن شارالار بەلگىلەندى. ونىڭ قاتارىندا قازاقستانداعى ۇقشۇ پوليگونىن جاراقتاۋدى جەتىلدىرۋ قاراستىرىلعان. سونداي-اق وسى كەزدەسۋدە ۇقشۇ-عا ەنەتىن مەملەكەتتەر اۋماعىنا ءۇشىنشى جاقتىڭ اسكەري نىساندارىن ەنگىزۋ تەك بارلىق مۇشەلەردىڭ كەلىسىمىمەن عانا ءمۇمكىن بولاتىندىعى كەلىسىلدى. تمد شەڭبەرىندەگى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانى ءتيىمدى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ۇيىم ەۋرازەق. ول 1992 جىلى كەلىسىلگەن, بىراق جۇمىس ىستەمەگەن كەدەن وداعىنان باستاۋ الادى. 2000 جىلى ول بەس مەملەكەت – قازاقستان, بەلارۋس, قىرعىزستان, رەسەي جانە تاجىكستاننىڭ قاتىسۋىمەن قۇرىلدى. 2003 جىلى وعان بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ جانىنداعى بايقاۋشى مارتەبەسى بەرىلدى. 2006 جىلى ەۋرازەق-تىڭ قۇرامىنا وزبەكستان دا ەنگەن ەدى, بىراق ول 2008 جىلى ءوزىنىڭ قاتىسۋىن دوعاردى. 2006 جىلعى ەۋرازەق-تىڭ مەملەكەتارالىق كەڭەسىندە كەدەن وداعى قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي اراسىندا قۇرىلاتىنى بەلگىلى بولدى. 2010 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ەۋرازەق-تىڭ سامميتىندە كەدەن وداعى قۇرىلعاننان كەيىن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك نەگىزىندە 2015 جىلى ەۋرازيالىق وداق قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم جاسالدى. 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان بەك ءوز كۇشىنە ەنەدى, وسىعان بايلانىستى ەۋرازەق ارتىق قۇرىلىمعا اينالىپ وتىر. جۋىردا بولعان ءماسكەۋ سامميتىندە ول بولاشاقتا جويىلاتىندىعى جاريالاندى.سوڭعى جىلدارى تمد-نىڭ تيىمدىلىگى تۋرالى سىن پىكىرلەر كوپ ايتىلدى. سونىڭ ىشىندە 2004 جىلى رف پرەزيدەنتى بولعان كەزىندە ۆ.پۋتين ونى رەفورمالاۋ قاجەتتىگى تۋرالى پىكىر بىلدىرگەن. بولماسا بۇل ۇيىم ءوزىنىڭ قاجەتتىلىگىن جويادى, دەدى ول. ودان ءارى 2005 جىلى ول تمد تەك كسرو-نىڭ بەيبىت جولمەن تاراۋىنا عانا قىزمەت ەتە الدى, قالعانى «بوس اڭگىمە» دەگەن سوزدەر دە ايتتى. وسىنداي سىندار كوپ ايتىلا بەرگەن سوڭ قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ 2006 جىلى تمد-نى رەفورمالاۋدىڭ ءوز نۇسقاسىن جاساپ, ونىڭ قاجەتتىلىگىن ءارىپتەستەرىنە مويىنداتا الدى. ونىڭ ۇسىنعان رەفورمالارى بويىنشا ۇيىم كەلىسىلگەن ميگراتسيالىق ساياسات جۇرگىزۋ, ءبىرتۇتاس كولىك كوممۋنيكاتسياسىن دامىتۋ, عىلىم-ءبىلىم جانە مادەني-گۋمانيتارلىق سالاداعى ءوزارا ىقپالداستىق, ترانسشەكارالىق قىلمىسقا قارسى كۇرەس باعىتىندا ىنتىماقتاسۋى كەرەك بولدى. قازىر وسى باعىتتارداعى ىنتىماقتاستىقتار ءبىرشاما جاقسى جولعا قويىلعان.
جاقسىباي سامرات._______________________
بەلوۆەج كەلىسىمى: وبەكتيۆتى قاجەتتىلىك پە الدە...
بيىل بەلوۆەج ورمانىنداعى كەلىسىمگە 20 جىل تولىپ, الەمنىڭ ساياسي كارتاسىنان كسرو-نىڭ كەتكەنىنە دە سونشالىقتى ۋاقىت بولدى. ونىڭ دۇرىستىعى تۋرالى قوعام كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءبىر توقتامعا كەلگەن جوق. سوتسيولوگتاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جىل وتكەن سايىن يمپەريانىڭ قۇلاعانىنا وكىنەتىن رەسەيلىكتەر كوبەيىپ كەلە جاتىر ەكەن. تمد-نىڭ قۇرىلعانىنا 20 جىل تولۋىنا بايلانىستى بيىل كوپتەگەن كەزدەسۋلەر, فورۋمدار, كورمەلەر, كونفەرەنتسيالار مەن سەمينارلار وتكىزىلدى. سونىڭ ءبىرى دۋشانبەدە بولعان مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى. وندا ليدەرلەر تمد تۋرالى وزدەرىنىڭ ناقتى ويلارىن ورتاعا سالدى. سونىڭ ىشىندە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «...ءبىر ۋاقىتتاردا تەك جالقاۋ عانا تمد-نى ناشار جۇمىس ىستەيدى دەپ سىناماعان شىعار. ونداي پىكىرلەر قازىر دە جوق ەمەس. بىرەۋلەر تمد ءوزىن ءوزى تولىق اقتاپ بولدى, ەندى ونى تاراتۋ كەرەك دەپ تە ايتتى. وسىنداي پىكىرلەردىڭ ءبارىن ەسكەرىپ, ءبىز تمد-نى وسىدان بەس جىل بۇرىن رەفورمالاۋدى قولعا العان ەدىك. سول ىستەرىمىز وڭ وزگەرىستەر جاساۋعا مۇمكىندىك بەردى. ءبىز دوستاستىقتىڭ بارلىق ورگاندارىنىڭ بولىمشەلەرىن وڭتايلاندىرىپ, جۇمىستارىن ءبىرشاما جەتىلدىردىك. جانە بۇل جۇمىستاردى ودان ءارى جالعاستىرامىز. ءبىز تمد-نىڭ جۇمىسىندا كەمىستىك بارىن اشىق ايتۋىمىز كەرەك, سونىمەن بىرگە, بىرلەسكەن جۇمىستارىمىزدىڭ جاقسى ناتيجەلەرى بارىن دا كورمەۋگە بولمايدى. تمد-نى كىم قالاي باعالاسا دا ءبىز دوستاستىق شەڭبەرىندە ءوزىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتىپ, بۇگىنگى كۇنگە امان جەتتىك. وسىنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ دوستاستىعىمىزدىڭ اتقارعان ەڭ ۇلكەن ءىسى», دەدى. سونىمەن بىرگە, مەملەكەت باسشىلارى بولاشاقتا ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانى تەرەڭدەتۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى كوپ ايتتى. ادامزات تاريحىندا ءتيىمدى جۇمىس ىستەگەن ينتەگراتسيالار قاتارىندا ەۋروپالىق وداقتى الدىمەن اۋىزعا الۋ كەرەك سياقتى. الەمدەگى ەڭ ۇلكەن قانقۇيلى سوعىس اياقتالعانىنا 12 جىل وتكەندە بۇرىن ءبىر-بىرىمەن ۇنەمى سوعىسىپ كەلگەن ەۋروپالىق مەملەكەتتەر ءوز الەۋەتتەرىن بىرىكتىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. ءسويتىپ, 1957 جىلى قاراپايىم كەدەن وداعى جانە تاۋارلار مەن قىزمەتتىڭ, كاپيتال مەن ادام رەسۋرسىنىڭ ورتاق رىنوگى رەتىندە ەۋروپالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىق ومىرگە كەلدى. ءتيىستى ساياسي ەرىك-جىگەر مەن ەكونوميكالىق مۇددەلىلىكتىڭ ارقاسىندا ءىس قايناپ بەردى.ال ەندى كەزىندە وداقتاس بولعان تمد ەلدەرىنە وسىنداي جەتىستىككە جەتۋگە قانداي كەدەرگى بار؟ كسرو-نىڭ كەزىندە سولاردىڭ ءبارى ءبىرتۇتاس بولىپ, الەمدىك رىنوكتاعى باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە الۋشى ەدى عوي. ءبۇتىننىڭ مۇمكىنشىلىگى بولشەكتەن ارقاشاندا ارتىق ەمەس پە؟ قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ ۇنەمى جاريالاپ كەلە جاتقان ۇندەۋلەرىنىڭ ءتۇيىنى دە سول عوي. ەندەشە... ءبىر وداقتىڭ پايداسىن كورگەن ادامدار ەكىنشى وداققا اياق باسسا نەسى ايىپ. ەۋرازيالىق وداقتىڭ بولاشاعى زور بولارى كۇمانسىز.
سەرگەي نيكولاەۆ, ساياساتكەر.* * *
تىلمەن ايتىپ جەتكىزگىسىز قۋانىش ەدى
كسرو-نىڭ تاراعان كەزى مەنىڭ كوز الدىمدا ءدال بۇگىنگىدەي تۇر. ءبىز ونەر ادامدارى بولساق تا سول كەزدە ساياساتپەن اينالىسىپ كەتتىك. ءتىپتى, وداق كولەمىندە ساياسي جاڭالىقتارعا قۇلاق تۇرمەگەن ادام قالماعان شىعار. ويتكەنى, بارلىق اقپارات قۇرالدارىنان مادەنيەت تە, ادەبيەت تە, ونەر دە, ءوندىرىس تە, ءتىپتى سپورت تا شامالى ۋاقىت قانا كورسەتىلىپ, قالعان ۋاقىتتىڭ ءبارى ساياساتقا ارنالاتىن. كسرو-نىڭ ەندىگى تاعدىرى نە بولار ەكەن دەگەن الاڭ كوڭىلمەن جۇرگەنىمىزدە «كسرو-نى ساقتاۋعا قالاي قارايسىز, الدە تاۋەلسىز ەل بولۋدى جاقتايسىز با» دەگەن سۇراقتار كوتەرىپ, رەفەرەندۋم وتكىزگەن ۋكراينا حالقىنىڭ 90 پايىزدان استامى تاۋەلسىزدىكتى جاقتاپ داۋىس بەردى. كسرو قۇرامىندا جۇرگەنىمىزدە بارلىق ساياسات ۋكراينانى جاقسى جاعىنان كورسەتۋگە تىرىسىپ باعاتىنىن كوزىمىز كورگەن. ونىڭ اندەرىن, كينوسىن, پوەزياسىن ورتالىق وكىمەتتىڭ ناسيحات قۇرالدارى ۇنەمى باسقالارعا ۇلگى قىلاتىن. ورىستار ولاردى «ەڭ جاقىن تۋىس» دەپ سانايتىن جانە بۇل تۋرالى دا ءجيى ايتىلاتىن. سول سياقتى گرۋزيا دا تەك ۇنامدى جاعىنان ناسيحاتتالاتىن. باسقا حالىقتاردىڭ اكتسەنتپەن سويلەگەنىن ۇناتپايتىن ورىس اعايىندار گرۋزين اكتسەنتىنە قىزىعۋمەن, ءتىپتى سۇيىسپەنشىلىكپەن قارايتىنىن كوزىمىز كورگەن. وداق كولەمىندە ۋكراينا مەن گرۋزيا ەلدىڭ ەڭ ۇلكەن حالقىنىڭ ەركەتوتايى بولىپ سانالدى. سويتسەك... الدىمەن سول ەكى رەسپۋبليكا وداقتى كەرەك قىلمايمىز دەپ شالقاسىنان ءتۇستى ەمەس پە؟ ولاي بولسا, وداقتاعى وگەي بالانىڭ كۇيىن كەشكەن بىزگە نە جورىق؟ تەزىرەك تاراسا ەكەن, تەك تىنىشتىقپەن تىنسا ەكەن دەگەن سوزدەردى كەزدەسكەن جەردە ءبارىمىز دە ءبىر-بىرىمىزگە ايتا بەرۋشى ەدىك. ارينە, ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگى مەن شىعىسىندا باسقا ەتنوستاردىڭ ۇلەسى تىم ۇلكەن, اسىرەسە, سول ايماقتاردا تىنىشتىق بولسا ەكەن دەپ ويلايتىنبىز. ءسويتىپ جۇرگەندە, بەلورۋسسيانىڭ بەلوۆەج ورمانىندا رەسەي, ۋكراينا جانە بەلارۋس باسشىلارى كسرو-نىڭ ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتىپ, تمد دەگەن ۇيىم قۇرىپتى دەگەن حابار دۇڭك ەتە قالدى. شىنىمدى ايتسام, مەن كسرو-نىڭ ءبىرجولا كەتكەنىنە سەنگەن جوقپىن. جاۋ دا المايتىن, قۇداي دا المايتىن مونستر جويىلا قويۋى مۇمكىن ەمەس شىعار دەپ ويلايتىنمىن. ءتىپتى, بۇرىن كەتىپ قالعان بالتىق ەلدەرى مەن گرۋزيانى دا قايتادان قاتارعا قوسىپ الاتىن شىعار دەپ ءجۇرۋشى ەدىم. سوندىقتان دا تەلەديدار جاڭالىقتارىنان كوز المايتىن بولدىق. بۇرىن دا سولاي ەدى, ەندى ءتىپتى كوز المادىق. ايتەۋىر, ول كەزدە جاڭالىقتاردى توقتاۋسىز ءارى وتە جىلدام بەرىپ جاتاتىن. تمد تۋرالى قۇجاتقا قول قويىلار-قويىلماستان رسفسر پارلامەنتى ونى راتيفيكاتسيالاپ ۇلگەردى. ءدال سول كۇنى كرەملدىڭ ۇستىندە جەلبىرەپ تۇراتىن قىزىل تۋ ءتۇسىرىلدى. ەندى كسرو پارلامەنتى دە تمد-نى مويىنداپ, ءوزىن ءوزى تاراتىپ جاتتى. ءبارى دە راس, ءبارى دە كورگەن تۇستەي ءبىر كۇنگىدەي بولماي, زىرلاپ بارا جاتتى. 16 جەلتوقساندا قازاقستان دا ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. ول كۇنگى قۋانىش, ەندى, سوزبەن ايتىپ جەتكىزگىسىز ەدى عوي... سودان بەرى, قۇدايعا شۇكىر, مىنە, 20 جىل وتە شىعىپتى... ەركىن كاسەنوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
