وسى ءبىر تۇننەن سوڭ,
جاپ-جالعىز ۇننەن سوڭ,
تەبىرەنىس پەن كۇڭىرەنىستەن سوڭ,
قۇداي تاۋبەسىنە ءتۇستى,
تۋرا ايتۋدان گورى
استارلاپ ايتۋعا كوشتى
ۆيسلاۆا شيمبورسكايا,
پولشا, XX عاسىر
پولياك حالقىنىڭ ادەبيەتى الەمدەگى ەڭ ۇزدىك ادەبيەت ساناتىنا جاتادى. مەن سول ادەبيەتپەن ەرتە ۇشىراستىم, سول ادەبيەتتىڭ قۋاتتى كۇشى, كوركەم ءسوز اجارىنىڭ نۇرى مەنى تاڭعالدىردى. جۇرەگىمدى تۋلاتتى.
شىڭعىستاۋدىڭ الىپ اسپانىنىڭ استىندا مەن, ون ءتورت جاستاعى بوزبالا پولياك ادەبيەتى مەن ونەرىنە عاشىق بولدىم. سول ادەبيەتتى بارشا جۇرەگىممەن ءسۇيدىم.
سول تايسالماي تۋرا شاپقان, جىرلارىن ەرلىككە سۋارعان پولياك ادەبيەتىنىڭ بيىك شىڭدارىنىڭ ءبىرى – ۆيسلاۆا شيمبورسكايا.
ۆيسلاۆا حانىم – الەمدە سيرەك كەزدەسەر شىندىق جۇتقان ۇلى اقىن.
1962 جىلدىڭ قارا كۇزىندە قاراۋىلدا اندجەي ۆايدانىڭ «پەپەل ي الماز» ءفيلمىن كورىپ, دالاعا شىققانىمدا مەنىڭ جان-دۇنيەم عاجايىپ ارپالىسقا ءتۇستى; اقيقات اتتى الىپ تولقىننىڭ استىندا قالىپ تۇنشىقتىم, اقيقاتتىڭ ەشقاشان بىلمەيتىن, تۇگەسىلمەيتىن ەرەكشە قۇبىلىس ەكەنىن بوزبالا جانىم سەزىپ الاسۇردى; بۇل ءفيلمنىڭ قۋاتى مەنىڭ جۇرەگىمنىڭ تاس-تالقانىن شىعاردى. سانامدى ساندالتتى.
قاراۋىل توبەنىڭ باسىنا شىعىپ ۇزاق وتىردىم. جالعىزدىق جەڭگەن بوزبالا جانى «پەپەل ي الماز»-دان سوڭ ەسى اۋىسقان. توبە باسىندا تالماۋسىراپ قانشا وتىرعانىم ەسىمدە قالماپتى. مەن توبەدەن تۇسكەندە كۇزدىڭ قوڭىر كەشى اۋىلدى باسىپ كەتكەن ەدى.
اتام مەنى اۋلا ورتاسىندا توسىپ تۇر ەكەن.
– بالام, قايدا ءجۇرسىڭ؟ – دەپ ءۇن قاتتى. – قوراعا مال ورالدى, ال سەن جوقسىڭ؟.. جوقسىڭ... بۇل جاراماس مىنەز, قاراعىم!..
– مەن دە ورالدىم, اتا, ورالدىم, – دەپ اتامنىڭ قۇشاعىنا ەندىم. –اتا, كەشىر مەنى, كەشىر...
بويى ەڭگەزەردەي, باتىر تۇلعالى اتام مەنى قۇشاعىنا باستى. قايتىپ اتام دا ءۇن قاتپادى, مەن دە ءۇن قاتپادىم. اتا مەن نەمەرە ءۇنسىز ۇعىسقانداي ەدى. بوزبالا جۇرەگىندەگى بۇلقىنىستى اتام سەزگەن, سونان دا ۋاقىتى جەتپەي, بوزبالا كوڭىلىن ۇركىتپەگەن. ءار نارسەنىڭ ءوز ءساتى, ءوز سوعار ساعاتى بولاتىنىن الىپ اتام جاقسى بىلەتىن.
مەن سول ءتۇنى ۇيىقتاي الماي ۇزاق دوڭبەكشىپ شىقتىم. فيلمدەگى تراگەدياعا تولى سۋرەتتەر كوز الدىمنان كولبەڭدەپ ءوتىپ جاتتى. اقيقاتتى وسىنشا تەرەڭ تارازىلاعان كوركەم ونەر تۋىندىسىمەن بۇل مەنىڭ تۇڭعىش كەزدەسۋىم, تۇڭعىش تابىسۋىم, تۇڭعىش ارباسۋىم بولاتىن.
بالكىم, سۋرەتكەر جازۋشى بولۋعا بەكىنگەن بوزبالا تىلەك سول ءتۇنى ويانعان بولار. بۇل اقيقاتتى ايتۋدىڭ, جازۋدىڭ, اقيقاتتى جۇرەككە تۇنەتىپ ءومىر كەشۋدىڭ قيامەت-قايىم تەورياسىن مەن سول ءتۇنى تۇسىنبەگەن بولارمىن. بىراق اقيقاتقا بەرىلە ۇمتىلعان تالپىنىسىمدى سەزىنگەنىم ايقىن ەدى. ۇيقىمنان سەرگەك, سەنىمدى قيمىلمەن اتىپ تۇرعانىم ەسىمدە. تاڭمەن تالاسا اتامنىڭ كوك اتىنا قارعىپ ءمىنىپ, وزەنگە قاراي شابا جونەلگەنىم ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىمدا.
شىندىق جۇتقان جازۋشى بولۋدى پەشەنەمە اللا تاعالانىڭ ءوزى دە سول ءتۇنى جازىپ جىبەرگەن بولسا كەرەك.
ايتشى, اكەي, ماعان,
يسااكتىڭ جازىعى نەدە؟
دوپ لاقتىردى ما كورشىنىڭ تەرەزەسىنە؟
داستارقاندى لاستادى ما؟
جالعىز شالبارىن جىرتىپ تاستادى ما؟
قۇس ۇركىتتى مە؟
تەرەزەدەن الدەنە اعاراڭداپ كورىندى,
باسىندا قۇس بوپ, سونسوڭ جەل بوپ سەزىلدى.
بىراق مۇنداي قۇس قاناتىن دا,
مۇنداي جەل ساناتىن دا كورمەگەم.
قۇداي, ارينە, كورشىمىز كەيىپتەنىپ,
ءوزىن سوگىپ, ءوزىن تابالايدى, ال, سونسوڭ
اكەمدى اڭگىمەگە شاقىرىپ,
اس ۇيدە ونىڭ جانىن جارالايدى.
مىنە, تاڭەرتەڭ,
اكەممەن سىرتقا شىقتىم,
جانىممەن
جەك كورۋ سەزىمىن ۇقتىم – جاقسىلىق,
ماحاببات – ءبارى بەكەر,
كۇزگى جاپىراقتاي انشەيىن, لەكەر.
سەنىم دە جوق,
الدايدى ءبارىبىر.
ماحاببات ول دا جوق,
بوس كەۋدەم ءالى ءجۇر.
بار بولسا, بار شىعار.
بار بولسا, ول مەندە,
كەپكەن ساڭىراۋقۇلاقتاي,
جۇرەك ورنىندا, كەۋدەم دە.
قۇداي بۇلتتان
الاۋ-جالىنعا قارايدى.
ال مەن ولەمىن, ءوزىمدى نەسىنە الدايمىن.
ءتىرى جۇرسەم دەپ ەشقاشان جازبايمىن!
وسى ءبىر تۇننەن سوڭ, جاپ-جالعىز ۇننەن سوڭ,
تەبىرەنىس پەن كۇڭىرەنىستەن سوڭ,
قۇداي تاۋبەسىنە ءتۇستى,
تۋرا ايتۋدان گورى استارلاپ ايتۋعا كوشتى.
بۇل – ۆيسلاۆا شيمبورسكايانىڭ تولعانىسى. ولمەيتىن ولەڭدەردىڭ ءبىرى دە وسى ولەڭ. قىرىق ميلليون حالقى بار پولشا XX عاسىردا ومىرگە ءتورت بىردەي نوبەل سىيلىعىن بەردى. ولار: ۆلاديسلاۆ رەيمونت, گەنريك سەنكەۆيچ, چەسلاۆ ميلوش, ۆيسلاۆا شيمبورسكايا.
پولياك ادەبيەتى مەن ونەرى تۋرالى كەزى كەلگەندە ەركىن وتىرىپ, ەركىن ءسوز ايتۋ كەرەك بولار. ول – مەنىڭ پارىزىم ىسپەتتى. ەرتە ەسەيۋىمە, ەرتە سانا بەكىتۋىمە, رۋحىمدى اسپانداتۋعا, نامىسىمدى بيىك ۇستاۋعا قازاق ادەبيەتى تۋعانىمنان قالاي تاربيەلەسە, ماعان امەريكا, جاپون, ورىس, پولياك ادەبيەتتەرى دە سونشا ىقپال جاسادى. بۇلار الەمدەگى شوقتىعى بيىك ادەبيەتتەر بولاتىن. سونان دا بولار, سەكسەنىنشى جىلدارى قارى قالىڭ ماسكەۋدە ەكى اپتا بويى دالا بەتىن كورمەي ءوز-ءوزىمدى «جالعىزدىق اباقتىسىنا» قاماپ, «جەلتوقسان كۇندەرى» اتتى پوۆەستى ۇيقى كورمەي بىتىرگەن ەدىم.
بۇل پولياك كينورەجيسسەرى ايگىلى اندجەي ۆايدا مەن جاس قازاق رەجيسسەرىنىڭ ونەر تۋرالى, ءومىر تۋرالى, ادام تاعدىرى تۋرالى ايتىلعان تولعانىستارعا تولى ويلارى بولاتىن. بۇل قازاق پەن پولياك حالىقتارىنىڭ ادام ايتسا نانعىسىز تراگەديالارى جايلى جان ايقايى ەدى. ول تۋرالى كەڭەس زامانىندا جازۋ دا قاتەرلى بولاتىن. سوعان قاراماستان, شىندىق جۇتقان جاندارى سول شىندىقتى ايتپاسا ورتا جولدا ءولىپ تىنارداي بولعان ەۆگەني ەۆتۋشەنكو, اندرەي ۆوزنەسەنسكي, بەللا احمادۋلينا, ۆاسيلي اكسەنوۆ ءوز شىعارمالارىمەن, ولجاس سۇلەيمەنوۆ «از ي يا»-سىمەن كەڭەس بارريكاداسىنا كەۋدەلەرىن توسقان كەز ەدى. بۇلاردىڭ قاي-قايسى دا نار تاۋەكەلگە بەل بۋعاندار بولاتىن. بىراق اقىندار دا, ەل بيلەۋشىلەر دە ساقتىق ساقتايتىن. سونداي كەرەعار زامان ەدى. ال بۇلارداي جانكەشتىلەر باتىستا كوپ كەزىگەتىن. ولاردىڭ شىعارمالارىن ءبىز «ساميزدات!» ارقىلى وقۋشى ەدىك. قولجازبانى ءبىر تۇنگە وقۋعا الاتىنبىز. مەن ۆەنگريادا, پولشادا, فينليانديادا, گەرمانيادا, امەريكادا بولعانىمدا (كەڭەس كەزىندە, 1980-1990 جىلدار) «ساميزداتتىڭ» كىتاپتارىن ىزدەدىم. موسكۆادا كورسەتىلمەيتىن, كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ يدەولوگياسىنا كەرەعار كەلەدى دەپ ەسەپتەلەتىن عاجايىپ كينوفيلمدەر مەن تەاتر قويىلىمدارىن كورۋگە ۇمتىلدىم. ونىڭ ءبارى «كەڭەس تۇرمەسىندە» مىلقاۋ دا, ساقاۋ دا, سوقىر دا بولعان ءبىز ءۇشىن تابىلمايتىن ساف التىن تەبىرەنىستەر ەدى-اۋ. بۋداپەشتكە ءبىر بارعانىمدا جەتى ءتۇن, جەتى كۇن «استوريا» قوناق ۇيىنەن شىقپاي «ساميزدات» كىتاپتارىن وقىپ ەم. ارينە, بۇگىن ول «ساميزداتتار» كىتاپ سورەلەرىندە تولىپ تۇر. اتتەڭ, وقىرماندارى تاۋسىلعان, اسىل قازىنالاردى شاڭ باسىپ جاتىر!.. سول «ساميزداتتار» سول كەزدە ءبىزدىڭ جانىمىزدىڭ ولمەۋىن قاداعالاعان ساقشىلار ەكەن-اۋ. سول كىتاپتار بولماسا ءبىزدىڭ كوڭىل ايامىز كۇڭگىرت تارتقان بولار ەدى. سول كىتاپتار ءبىزدى ادام بولىپ قالۋعا, ادام بولىپ ولۋگە تاربيەلەگەن اسىلدار بولاتىن. سول «ساميزداتتاردى» بۇگىنگى تاۋەلسىز مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ءبارى وقىعان. سول بوستاندىق اۋاسىن جۇتۋعا ولار دا جاندارىن سالعان. ولار قورعانعان, قورىققان, بىراق بوستاندىق اۋاسىن سەزىنۋ ەرەكشە باقىت بولاتىن. بۇگىن سول كەزدەگى كەڭەس ازاماتتارى, بۇگىنگى تمد ەلدەرىنىڭ پرەزيدەنتتەرى, سەكسەنىنشى جىلدارداعى بوستاندىقتى اڭساعان, بوستاندىققا ۇمتىلعان كۇيزەلىستەرىن ۇمىتقان دا بولار, بىراق مەنىڭ ويىمشا, سول كەزدەگى بوستاندىق ءدامى, كەي تۇندەرى ولاردى دا ءتۇن ۇيقىلارىنان تۇرعىزاتىنىنا مەن كامىل سەنەمىن. بوستاندىقتىڭ, اقيقاتتىڭ, ادىلەتتىڭ ءدامى ادام تىرىدە تاڭدايدان كەتپەك ەمەس.
بوستاندىق, ادىلەت, اقيقات تۋرالى پولياك ادەبيەتى تۋرالى ءبىر قالت ەتكەن ساتتە جازارمىن. ال مىنا ولەڭ سەنى اۋىر ويلارعا باستاپ كەتە بارادى.
جيىرماسىنشى عاسىرىمىز وتكەندەردەن
جاقسى بولام دەپ ەدى.
ۇلگەرمەدى الايدا, جىلدار قالدى ساناۋلى,
شالىنىسىپ اياعى, دەمى ءبىتىپ بارادى.
بولۋعا ءتيىس جاعدايدان
كوپتەۋ بولدى بولماۋعا ءتيىس جاعداي,
ال كەلۋگە ءتيىستى شاقتار
كەلمەي كەتتى قايرىلماي.
قۇشتار ادام ومىرگە
ماقسات قويدى الدىنا
ماڭگى قولى جەتپەيتىن.
اقىماقتىق – بولا المايدى كۇلكىلى.
ال دانالىق – بولا المايدى كوڭىلدى.
قۇداي ءبىر كۇنى سەنۋى كەرەك ەدى ادامعا –
قايىرىمدى, كۇشتىگە.
امال قانشا, قايىرىمدى مەن كۇشتى –
ء الى كۇنگە ەكى ادام.
«قالاي ءومىر سۇرەم» دەپ بىرەۋ ماعان حات جازدى,
قويماق ەدىم مەن وعان ءدال وسى ءبىر ساۋالدى.
بۇگىن جانە قاشاندا (جوعارىعا قاراپ قوي) –
شۇعىل ساۋال مۇلدە جوق, اڭقاۋ ساۋال بولماسا.
ۆيسلاۆا شيمبورسكايانىڭ ولەڭدەرىن مەن تۇڭعىش رەت نيۋ-يوركتەگى «كونتينەنت» جۋرنالىنداعى ورىس جازۋشىلارىنان ءبىر تۇنگە الىپ وقىپ ەدىم. تاڭعى استا قايتىپ بەردىم. ال ۆيسلاۆا حانىمنىڭ ولەڭدەرى مەنىڭ جۇرەگىمدە توڭكەرىس جاساپ جاتىر ەدى.
ءبىز ءوز ءداۋىرىمىزدىڭ بالاسىمىز,
ساياسات ءداۋىرىنىڭ.
بار ءىسىمىز ءبىزدىڭ جانە ءسىزدىڭ دە
ساياساتپەن وزەكتەس
كۇندىزدە دە, تۇندە دە.
قالا, مەيلى, قالاما –
بۇل ساياسي تەك – ناقتى
ءدال تەرىنىڭ ءتۇسى مەن
كوز رەڭى سياقتى.
ايتقان ءسوزدىڭ بارىندە
ساياسي ءمان بولادى,
ۇندەمەسە – تەك قۇپيا تۇرادى.
ورماندا دا ەگىستە
ءار قادامىڭ ساياسي,
سول ساياسي امالىڭ.
ساياساتقا قارسى ولەڭنىڭ ءوزى دە
ساياساتپەن وقتالعان,
ويدىڭ ءوزى پارتيالىق مانگە يە.
«بولامىن با, بولمايمىن با؟» – ماسەلە,
سونىڭ ءبارىن شەشەمىز
تەك ساياسي سەزىممەن.
ساياساتتىڭ جولىندا
ادام بولۋ مىندەت ەمەس, سەنسىز-اق
بولا بەرەر جانارماي مەن سۇرلەم, ءشوپ,
نەمەسە الگى شيكىزات.
ءومىر, ءولىم شەشىلەتىن قاسىندا
ۇستەل ءۇستى ايعاي-شۋعا تولادى,
داۋلاسادى اي بويى – مىنا تۇرعان ۇستەلدىڭ
شەشە الماستان نە سوپاق, نە دوڭگەلەك ەكەنىن.
ءدال سول ساتتە حالىق كۇيرەپ جاتسا دا,
اڭ اڭىراپ,
ءۇي ورتەنىپ, دالا جىلاپ جاتسا دا,
مىڭ جىلعىداي بۇرىنعى
قۇر داڭعازا بۇل ساياسي داۋرىعۋ.
ۆيسلاۆا شيمبورسكايانىڭ قايتىس بولعانىن ەستىگەن كۇنى مەن ۇيگە سىيمادىم. حالىقارالىق «اباي» كلۋبىندا شىعارعان «پولياك پوەزياسى» كىتابىنان اقىننىڭ ولەڭدەرىن تاۋىپ قايتا وقىدىم. جان تىنشىمادى. تاۋعا دا باردىم, بارعا دا باردىم, وڭاشا دا قالدىم, بىراق جان تۋلاۋىن توقتاتپادى. ۇيقىسىز تاعى ءبىر ءتۇن وتكىزىپ, الماتىداعى پولشا رەسپۋبليكاسىنىڭ باس كونسۋلدىعىنا ارنايى سوقتىم. باس كونسۋل — جاقسى دوسىم ۆەسلاۆ وسۋحوۆسكيگە كوڭىل ايتتىم. ادەبيەت پەن ونەرگە جانى ءۇيىر ۆەسلاۆ نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى بولعان ميلوش پەن شيمبورسكايا تۋرالى ەستەلىكتەرى مەن ويلارىن ورتاعا سالدى.
– ۆەسلاۆ ەلشى, ۆيسلاۆا شيمبورسكايانىڭ كىتابىن شىعارايىق, – دەدىم.
– وتە دۇرىس. مەن قولدايمىن. سەنىڭ «اباي» كلۋبىڭ شىعارسىن. اۋدارماشى تابايىق.
– ميلوشتى اۋدارعان ارىندى اقىن ابۋباكىر قايرانوۆتى سۇرايمىز.
كەلىستىك. ەكەۋىمىز بىردەي ورنىمىزدان تۇرىپ قول الىستىق. قۇشاقتاستىق. ءسوز ءبىتتى. ءىس باستالدى.
پولشا مەن رەسەيدەگى اۋدارماشىلارمەن, ابۋباكىر اقىنمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلدى. بىراق كۇزدە جۇرەك سىر بەرىپ قايتادان اۋرۋحاناعا ءتۇستىم. بۇل مەنىڭ سول جىلى بەسىنشى رەت اۋرۋحاناعا ءتۇسۋىم ەدى. جۇرەككە ەكىنشى وپەراتسيا كەرەكتىگى انىقتالدى. مەندە باسقا جول دا جوق بولاتىن.
استاناداعى جۇرەك كلينيكاسىنىڭ كەڭ پالاتاسىنىڭ ۇلكەن تەرەزە الدىنداعى تۋمبا ۇستىندە مەنىڭ قولجازبالارىم, ۆيسلاۆا شيمبورسكايانىڭ ولەڭدەرىنىڭ قازاقشا اۋدارمالارى, «اباي» كلۋبىندا جاڭا عانا باسىلىپ شىققان شوتا رۋستاۆەليدىڭ «جولبارىس توندى جيھانگەز», گەتەنىڭ «فاۋست» داستاندارى تۇر ەدى. سول اسىلدارمەن قوشتاسىپ, تاڭەرتەڭ وپەراتسيا ۇستەلىنە جاتتىم. وپەراتسيا سەگىز ساعاتقا سوزىلدى. ەسىمە كەلتىرىپ, ەكى كۇننەن سوڭ پالاتاما الىپ كەلگەندە, مەنى ەكى الىپ اقىننىڭ كىتاپتارى, شيمبورسكايانىڭ اۋدارمالارى, ءوزىمنىڭ جازىپ جاتقان «ولگەننەن سوڭ ەسەپتەسەرمىز» اتتى قازاقستاندا ورشىگەن تەرروريزم مەن ءدىني لاڭكەستىك تۋرالى ساحنالىق تراگەديانىڭ قولجازباسى قارسى الدى.
بار ىشىندە بومبا جارىلادى ون ءۇش ساعات
جيىرمادا.
بىزدە ءالى ون ءۇش ساعات ون التى.
بىرەۋ شىعىپ ۇلگەرىپ, بىرەۋ كىرىپ بارادى.
لاڭكەس شىعىپ ۇلگەردى جولدىڭ ارعى بەتىنە.
بۇل قاۋىپسىز قاشىقتىق,
كورىنەدى ءبارى انىق:
سارى كۇرتەلى ءبىر ايەل, مىنە, شىعىپ كەلەدى,
اينەك كيگەن ءبىر ەركەك قىر سوڭىنان ەرەدى.
دجينسي كيگەن جاستار دا ءبىر اڭگىمە ۇستىندە.
ون ءۇش ساعات ون جەتى, ءتورت سەكۋند جانە دە.
كولىگىنە ءمىنىپ جاتىر الدەكىم, اجالى جوق ەكەن دە.
مىنا بىرەۋ جوعارىدان كەپ كىردى.
ون ءۇش ساعات, ون جەتى جانە قىرىق سەكۋند.
اسەمدەنگەن اناۋ قىز بەرى بەتتەپ كەلەدى.
ونى اۆتوبۋس كولەگەيلەپ تاستادى.
ون ءۇش ساعات, ون سەگىز.
كورىنبەيدى قىز الگى.
كىردى مە ءوزى, اقىماق, كىرمەي ءوتىپ كەتتى مالىكتەرىن,
ءبارىنىڭ شىعارعاندا كورەدى.
ون ءۇش ساعات, ون توعىز.
ەشكىم كىرمەي قالدى عوي.
ءوزى سەمىز, ءوزى تاز – بىرەۋ شىعىپ تاعى دا.
ءبىراز توقتاپ, قالتالارىن قاراۋدا.
ون سەكۋند قالىپتى ون ءۇش ساعات, جيىرماعا,
قايتا كىردى الگى تاز ۇمىتقانىن الۋعا.
مىنە, بولدى ون ءۇش ساعات, جيىرما دا.
ۋاقىت قالاي وتپەيدى. مۇمكىن, قازىر.
جوق, ءالى ەمەس. ءيا, قازىر, ءدال قازىر
جارىلادى بومبا دا.
بۇل جولى دا ولمەيتىنىمە, جۇرەككە جاسالار ەكىنشى وپەراتسيادان دا ءتىرى شىعاتىنىما, مەنى توسقان ۇلىلاردىڭ قۇشاعىنا قايتىپ ورالاتىنىما ەش ءشۇبا كەلتىرمەگەن ەدىم. تۋعان حالقىم مەن تۋعان ادەبيەتىمنىڭ الدىندا وتەلمەي بارا جاتقان پارىزىم بار ەدى. بار جان قۋاتىمدى سالىپ, سول پارىزدى تۇگەل ورىنداۋ كەرەك بولاتىن. ادام ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل ادامزات ءۇشىن قىزمەت قىل دەپ وسيەت ايتقان اباي بابامنىڭ تىلەگىن قالاي جەرگە تاستارمىن؟!.
قالىڭ ەكى كىتاپتىڭ مۇقاباسىنا سالىنعان سۋرەتتەردەگى رۋستاۆەليدىڭ دە, گەتەنىڭ دە كوزدەرىندە قالىڭ مۇڭ تۇنىپ تۇر ەدى. وپەراتسيادا جاماپ-جاسقاعان جۇرەك قايتا تۋلاپ بەردى. كوزىم قاراۋىتتى.
ەڭ جۇيرىك قاسقاعىمدىق زاپىران شاشقان ءزارلى ويلار ميىمدى جاۋلادى.
سوندا ويلادىم: شىندىق جۇتقانداردى جالعىز قالدىرۋ كۇنا دەپ. ون بەسىنشى عاسىردان جۇرەگى شەرمەندە بولعان گرۋزين رۋستاۆەليدى, ون سەگىزىنشى عاسىردان جۇرەگى ۋلانعان نەمىس گەتەنى, جالعىزدىق قاپاسىن كورگەن ادام ميتسكەۆيچ پەن ماديار-قىپشاق شاندور پەتەفيدى, قازاق − ماحامبەتتى, شوقاندى, ابايدى كەرەكسىز قىلىپ جالعىز تاستاعاندارىمىز ءۇشىن شىن كۇناكارمىز-اۋ دەپ.
سوندا ويلادىم: ۇلىلارىنىڭ ەستى سوزدەرىن ەستەرىنە ساقتاپ قالدىرا الماعان حالىق ءتىرى ولىك بولار دەپ.
رۋحى مەن نامىسىن, ادامگەرشىلىگى مەن بوستاندىعىن سانادا وشىرتكەن; ماڭگىگە ەستەن اداسقان ءتىرى ولىكتەر كەزگەن كەڭىستىكتى كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىز...
كوردىڭىز بە؟ كورسەڭىز, ونداي كەڭىستىكتە ءومىر سۇرۋگە بولا ما؟.. ءوزىڭىزدى ويلاماڭىز... بولاشاق ۇرپاعىڭىزدىڭ تاعدىرىن ويلاڭىز. ءبىز كەلمەسكە كەتۋگە كەرۋەن تارتقاندارمىز. ال قازاقتىڭ جاس تۇياعى قايتىپ كۇن كورمەك؟..
الەم ساياساتىن باسقاراتىندارعا زامان وتكەن سايىن ادام تۋرالى ويلاۋ قيىنداپ بارادى؟!. ولاردىڭ ويلارى اقشاعا شىرمالىپ ءۇنسىز جاتىر. ولارعا كەرەگى ەكى-اق نارسە. بىرەۋى – بيلىك, ەكىنشىسى – اقشا. بيلىك بولسا, اقشا بولاتىنىن, اقشا بولسا, بيلىك بولاتىنىن ولار جاقسى بىلەدى. زاماندار بويى ساياسات سالعان سارا جول – وسى. ول − كوررۋپتسيا مەن ساتقىندىق جولى.
سونان دا قارا جەرگە امانات قىلىپ جىبەرىلگەن شىندىق جۇتقان اقىندار, باتىرلار ەش تايسالماستان ساياساتشىلارعا قارسى شىعادى. بۇل – ماڭگى قارسىلىق مايدانى.
بيلىك قۇداي جىبەرگەن اسىل اقىنداردى دا, كوزسىز باتىرلاردى دا امالىن تاۋىپ ءولتىرىپ جاتادى. بىراق قارسىلىق قوزعالىسى ەش تىنىم تاپقان ەمەس.
باتىر ولەدى. بىراق قارا جەردى ءدۇر سىلكىندىرگەن داڭقى اڭىزعا اينالادى.
اقىن ولەدى. بىراق قارا جەردى شىندىق پەن مەيىرىمگە تولتىرعان اسىل سوزدەرى جىلى, شۋاقتى جەلدەي كوشىپ جۇرەدى.
بيلىك باسىنداعىلار دا ولەدى. بىراق ولاردىڭ بىرەن-سارانى بولماسا, ارتتارىندا تۇك تە قالمايدى. قۇشاعىن تولتىرعان كوك اقشالارىن قۇشاقتاپ, كورىنگەن توبەنىڭ باسىندا قۇمعا بوگىپ ولىكتەرى قالاتىنىن ۇزاق سونار تاريح ايتادى.
قارا جەردە ولمەيتىن – اللا جىبەرگەن ءسوز عانا.
الىپ اسپاننىڭ استى مەن قارا جەردىڭ ۇستىندە كۇن كەشكەن حالقىمىزدى ارداق تۇتايىق.
اقىن دا, باتىر دا, ساياساتكەر دە – سول حالىقتىڭ قۇشاعىنان سۋىرىلىپ شىعاتىنىن ەش ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
ۆيسلاۆا شيمبورسكايا حانىمنىڭ جان تەربەگەن ولەڭدەرى وسى ولەڭ كىتاپتى شىعارار تۇستا مەنى قايتادان قيناعانى راس. مەنى تاربيەلەگەن ۇلى اقىندار مەن ويشىلدار تۋرالى ءتىرى بولسام ەستەلىك كىتاپ جازۋعا وزىمە انت ەتتىم. ول ءوزىم ءۇشىن دە, ولاردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتىپ, راحمەت ايتۋىم كەرەك ەدى; ءوسىپ كەلە جاتقان قازاق ولكەسىنىڭ جاڭا ۇرپاعى ءۇشىن دە – بۇل ولاردىڭ رۋحاني الەمىن تاربيەلەيتىن امانات رەتىندە قالۋ كەرەك ەدى. مەنىڭ بۇل ويىمدى ۆيسلاۆا حانىم دا راستاعانداي:
مۇندا جاتىر شيمبورسكايا دەگەن جان,
نۇكتەلى ءۇتىر سەكىلدى. و, قارا جەر, بولما الاڭ,
ادەبيەتشىلەر توبىنان الشاق شىعار, كىم ءبىلدى.
قۇشاعىڭا الىپسىڭ بۇل جازۋشى ايەلدى.
جاپىراق پا, ۇكى مە – ءبارى, مىنە, شىعارما.
ءناتسىز تاستى ارلەسەڭ, ول ماڭگىلىك تۇرار ما؟!
ەي, جولاۋشى, ەلەكترون ميىڭمەن,
بۇل ايەلدىڭ تاعدىرى تۋرالى دا ءبىر ويلان.
بۇدان وزگە ويعا بەرىلۋ كۇنا ەكەنىن سەزىپ, ءسوزىن تەجەپ, كوڭىلىن تىكتەگەن –
روللان سەيسەنباەۆ
الماتى
