تىل تىلسىمى

جاۋ وتىندەگى جاۋىنگەر وققا دەنەسىن توسەپ, كوزسىز ەرلىك كورسەتسە, تىلداعى ەلدىڭ جانكەشتىلەرى ارىستانشا الاسۇرىپ, ء“بارى مايدان ءۇشىن!” ۇرانىمەن كۇندى تۇنگە ۇردى. قان كەشىپ جۇرگەنى دە, ۇيقى-كۇلكىسىز ەڭبەك كورىگىن قىزدىرعانى دا جەڭىستى جاقىنداتتى, وتانىن باسقىنشىدان اراشالاپ قالدى. سوعىستان قايتقان سولداتتار مەن تىل قاھارماندارى كەيىن تىزە قوسا قيمىلداپ, حالىق شارۋاشى­لى­عىن قالپىنا كەلتىرۋگە كۇش-قۋاتىن سارقا جۇمسادى. مايدان مەن تىل ەندى تۇكپىردەگى ەلدە كەڭ تىنىسپەن وداقتاسىپ كەتكەندەي ەدى. ارمان-مۇددەسى بۇرىنعىسىنان بەتەر ۇشتاسا ساباقتاسىپ, مايدان­گەرلەر مەن تىلداعىلار تەگەۋرىنى تىلسىم كۇشپەن تاڭعالدىرا تۇسكەن. ەل قامىن جەگەننىڭ ەڭسەسى بيىك. بۇگىندە ولاردىڭ قاتارى دا ابدەن سيرەدى. ولارعا قامقورلىقتى شي­راتۋ, ماتەريالدىق جاعىنان قولداۋ تۇرعىسىندا ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا دا ناقتى ءىس-شارالار كورىنىس تاپقان. مۇنداي ىزەتتى ىسكە بۇكىل حالىق بولىپ رازىلىق تا­نىتۋدا. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, تىلعا قا­تىستى تىلسىم سىرلار اشىلا ءتۇ­سەدى. تورعاي ءوڭىرىنىڭ وزىندە تىل ەڭبەككەرلەرى تاراپىنان اتقارىل­عان تاڭعالارلىق ىستەر جەتكىلىكتى ەكەن. ماسەلەن, امانگەلدىلىكتەر ماڭ­داي اقىلارىن كۇنكورىس شىعى­نىنان ۇنەمدەپ, سوعىستىڭ ءتورت جى­لىندا 2,5 ميلليون سومنىڭ زاەمىن ساتىپ العان. مۇنىمەن شەكتەلمەي, ءۇي جاعالاپ قارجى جيناپ, 3,6 ميلليون سومدى امانگەلدى يمانوۆ اتىنداعى ۇشاق ەسكادريلياسىن جاساقتاۋعا قولما-قول اۋدارىپتى. ونسىز دا قارا سۋعا قاراپ قالعان ءبىر­دە-ءبىر وتباسى قىڭق ەتىپ, قار­سى­لىق بىلدىرمەگەن. مايدان كۇشەيسە, وزدەرىنىڭ ۇپايى تۇگەل. جەڭىس جو­لىندا ءبارى قۇربان. وسىنداي ءمارت­تىك مىنەزبەن تاعى دا تانك كولوننا­سىنىڭ قۇرىلىمىنا دەپ 1 ميلليون 820 مىڭ سوم اۋدارىپ جىبەرگەن. قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي اجەتكە جاراساق بولدى دەگەن ۇمتىلىس ەلدەگىلەردىڭ ءوز ءمۇد­دەسىن تىپتەن ۇمىتتىرىپتى. ماي­دانمەن بىرگە ءومىر ءسۇرىپ, تىنىس الىپتى. اق قار, كوك مۇز جاستانىپ شايقاسقا تۇسكەن 4 مىڭداي جاۋىن­گەردى جىل سايىن قىسقى-جازعى كيىم-كەشەكپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان. مىنە, مۇنداي قاراكەتكە قالتاسىنداعى بارىن سالىپ كومەك­تەس­كەندەردىڭ تىزىمىنە ۇڭىلسەك, ءماۋ­لەن ابىشەۆ 105 مىڭ سوم, نامازباي ءامزين 56 مىڭ سوم ۇلەس قوسقانىن كورەمىز. مۇنىمەن شەكتەلمەگەن كەي­بىرەۋلەر جەكەلەگەن جاۋىنگەر­لەر­گە مۇمكىندىگىنشە سالەم-ساۋقات جىبەرىپ وتىرعان. مىسالى, ەسىل اۋدا­نىنىڭ ەڭبەككەرلەرى 1942 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا 659 پوسىل­كا جىبەرگەن. كەلەسى جولى جاڭا جىلعا تارتۋ دەپ 184, قىزىل اسكەر كۇنىنە دەپ 141 پوسىلكانى جانە سالىپتى. تيتىمدەي بولسا دا تيە بەرسىن, قاجەتىنە جاراسىن دەگەن تىلەۋلەستىك كەۋىل عوي. ارعى جاعىندا جەڭىسكە دەگەن قۇشتارلىق سەزىمى جان جىلىتاتىنداي. كەڭ مىنەزدى قازاقتىڭ دارقان كوڭىلىن تانيسىز. ورتاق قايعىنى قولتىقتاسىپ كوتەرە ءبىلۋدىڭ جارقىن كورىنىسى عوي بۇل. قاشاننان ولە جەگەنشە, بولە جەگەندى قولاي كورەتىن قازاق سول ءبىر قىسىلتاياڭ ساتتە توتەنشە امال قا­راس­تىرادى. بۇل قيىننان قيىستى­رىل­عان قادام جانگەلدين اۋدانىن­داعى تىل ەڭبەككەرلەرىنە قاتىستى ەدى. ولار كەڭەسە كەلىپ ۋكراينانىڭ جاۋدان ازات بولعان ەلدى مەكەندەرى مەن ءىرى قالالارىنا ازىق-ت ۇلىكپەن كومەكتەسپەك بولىپ, سول جاققا مال ايداپ اپارماققا تاس-ءتۇيىن بەكىنەدى. سونداي شەشىم قابىلدانعان قۇ­جاتقا قاراعاندا, اۋدان قۇرامىن­دا­عى 44 كولحوزدان قىسقا مەرزىم ىشىندە 3046 ءىرى قارا جينالىپتى. ەندى دەرەۋ وسىنشا مالدى جاياۋ-جالپىلاپ, ايداپ اپاراتىن ءتاجىري­بەلى مالشىلار ىزدەستىرىلە باستاي­دى. كانىگى باقتاشىلار مايدانعا كەتكەن, كارى-جاسىنا قاراپ جاتاتىن ۋاقىت پا؟ دەنساۋلىعى جارامدىلار ىرىكتەلەدى. 44 ادامنان جاساقتالعان ەكسپەديتسيادا سوعىس ورتىنەن جارا­لى بوپ ورالىپ, ارەڭ-مارەڭ قاتارعا قوسىلعان 7-8 سولدات جانە 6 ايەل بول­عان, وزگەسى قارتاڭداۋ ادامدار ەدى. 16-17 جاس ارالىعىنداعى ەكى بوز­بالانى دا ءوز وتىنىشتەرمەن ىلەستىرە كەتىپتى. سونىمەن, ولار 1943 جىلدىڭ 10 مامىرىندا اربالارعا جەڭىل-جەلپى جۇگىن تيەپ, الدارىنا 3046 مالدى سالىپ, ۋكراينانى بەتكە ۇستاپ جول­عا شىعادى. باسشىلارى – كە­زىن­دە جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان, ىستىق-سۋىققا ىسىلعان ازامات بەك باسپاقوۆ بولاتىن. ءبارى سونىڭ اۋزىن باعادى. “مەجەلى جەرىمىز 5500 شاقىرىم. ءبىر اللاعا سيى­نايىق تا, جەڭىس ءۇشىن جان پيدا دەيىك!” – دەپ ول ارباعا جەگىلگەن كەر­توبەلدىڭ تىزگىنىن قاعىپ-قاعىپ جىبەرەدى. سول كەتكەننەن ولار مول كەتىپ التى اي دەگەندە, 27 قاراشا كۇنى ۆوروشيلوۆوگراد قالاسىنىڭ ماڭىنا ات باسىن تىرەيدى. مال با­سىن شىعىنسىز جەتكىزەدى. ساپار­شى­لاردىڭ كەيبىر جازبالارىندا بۇل تابىسقا مال دارىگەرى ر.ءسۇيىن­شاليننىڭ, سونداي-اق ءا.دوسباەۆ, ە.احمەتبەكوۆ, ش.قارامانوۆ, ش.قۇلماعانبەتوۆ سەكىلدى ەر-ازاماتتاردىڭ زور ۇلەس قوسقانى ريزاشىلىقپەن جازىلعان ەكەن. ولار بۇگىن سالامات پا, جوق پا؟ ول جاعى بەيمالىم. قالاي بولعاندا دا وتان ءۇشىن اتقارعان ىستەرى ۇرپاقتار جادىنان وشپەك ەمەس. ءتىرى مالمەن تاۋىرلەنىپ قالعان ۋكرايندىقتار قازاق باۋىرلارىن بىرنەشە كۇن تىنىقتىرىپ, ءال جيناتقان سوڭ, ارقالارىنان قاعىپ ەلگە قيماستىقپەن شىعارىپ سالا­دى. قايتاردا ولار پويىزبەن پەنزا, كۋيبىشەۆ, چەليابى ارقىلى قوستانايعا جەتەدى. كەلگەسىن اۋىلداعىلار باستارى­نا كوتەرەدى ءبارىن. قاۋمالاپ, جاي-كۇيىن سۇراستىرادى. سوندا بەكتىڭ ايتقانىنا بىرەۋى سەنسە, بىرەۋى سەنبەي باس شايقايدى. بەك ءبارىن قوسپاسىز بايانداعان عوي... ەلدەن بى­لاي شىعا اربالارىنىڭ دوڭعا­لاق­تارى شاتقاياقتانىپ كەتەدى. قىس بويى قاراۋسىز جاتقان, جەڭىل-جەلپى جوندەمگە كونبەگەن عوي. اقتوبەگە جەتكەسىن رەتكە كەلتىرىپ الادى. جاي­ىقتان ءارى وتكەسىن قۇلازىعان جازىق دالادا ىستىق قۇمعا شىج­عى­رىلىپ, كۇيىپ كەتە جازدايدى. ءۇش كۇنگى شولدەن اڭقا كەۋىپ, ازەر دەگەندە ۆولگا جاعالاۋىنا ىلىگەدى. سالا قۇلاش وزەننەن سال ارقىلى ءوتىپ, ستالينگراد ماڭايىنا تابان تىرەيدى. قايران دا قايران قارا مال, جانى ءسىرى عوي, تىلەرسەگى مايىسسا دا جولاي وتىعا ءجۇرىپ, قوڭىن بەرمەي, مايدان قولىنا وتكىزىلەدى. نيەت تۇزۋلىگى شىعار, جاۋ جاسىرعان مينالى جولدا ءبىر مال شەتىنەمەپتى. كەيىن, اراعا 67 جىل تۇسكەن سوڭ وسى وقيعانى ويلاساق, جانكەشتى ساپارعا ءتانتى بولا تۇسەمىز. نەتكەن جۇرەكجۇتقاندىق. وتانسۇيگىشتىكتىڭ ەرەن مىسالى ەمەس پە؟ ۋكراين جە­رىن جاۋدان ازات ەتۋدە قازاقستان­دىق­تاردىڭ كورسەتكەن ەرلىگىنە اركىم باس يەدى. تاريح قازاق ەلىنەن بارىپ دنەپردەن ءوتۋ شايقاسىنا قاتىسقان 2438 جاۋىنگەردىڭ ىشىنەن عانا 21-ءى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانعانىن ۇمىتپايدى. دالىرەك ايتساق, ولار قازاقستاندىق 73- گۆارديالىق ديۆيزيانىڭ قۇرامىندا جاۋعا اتىلعان ارىستاندار ەدى-اۋ! ۋكراين جەرىن قازاقتار وعىمەن دە, ازىق-ت ۇلىگىمەن دە قورعاسىپتى-اۋ! ...ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك, تىل­داس­تاردىڭ ۇسىنعان ءدام-تۇزى ءار جۇرەككە ءال-قۋات بەرگەن عوي! جە­ڭىستى جاقىنداتقان تىل ءىشىنىڭ تىل­سىم كۇشىن ءالى دە جالىقپاي, ىندەتىپ ايتىپ, تارقاتا تۇسكەنىمىز ابزال. جانە دە اپتىقپاي, جاسقانباي, نى­عىرلاپ, نەگىزدەپ ايتاتىن كەز كەلدى ەمەس پە؟ ەشكىم دە, ەشنارسە دە ۇمىت قالماۋى ءتيىس دەسەك, تىل كۇرەس­كەرلەرى تۋرالى كوپ تە, ءدوپ تە ايتا بىلەيىك. قايسار ءالىم.