اقشۇقىر دەگەن اۋىل بار...

ءوڭىر ادامدارىنىڭ اقشۇقىر اۋىلىن اۋىزعا السا ەلەڭ ەتە قالاتىنى بار. وبلىس ورتالىعىنا جاقىن ورنالاسىپ, كارى كاسپيدى جاعالاي سالىنعان اسەم ەلدى-مەكەننىڭ اتى اۋىل بولعانمەن, تۇرعىندار ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان. سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدا عانا بىرنەشە الەۋمەتتىك نى­سان­دار بوي كوتەردى. سودان دا بولار بۇرى­نىراقتا وسى اۋىل تۇرعىندارى قالاعا, ويعا-قىرعا جۇگىرىپ جۇمىس ىزدەيتىن. بۇل كۇندەرى ءبارى دە كەرىسىنشە بولۋدا. وبلىس­قا بەلگىلى “جايلاۋ” جشس مال تۇقىمىن اسىلدان­دىرا وسىرسە, 20-ا تارتا جەكە شارۋا قوجا­لىقتارى دا شارۋاشىلىق­تارىن شالقىتا تۇسكەن. اقشۇقىردا دا, سايىن اۋىلىندا دا جەكە كاسىپكەرلىك كەڭ قانات جايىپتى. سونىڭ ناتيجەسىندە 12 دۇكەن, ناۋبايحانا, شەبەرحانا, شاشتاراز سونداي-اق تۇرعىن­دارعا ارزان باعامەن ازىق-ت ۇلىك ساتاتىن “بەرەكەت” مەملەكەتتىك كاسىپورنىنىڭ ءتورت نۇكتەسى جۇمىس جاساپ تۇر. وعان قوسا وتكەن جىلى اۋىلدا ءبىر مەكتەپ, 100 ورىندىق بالاباقشا, باستاپ­قى مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ جانە اۋىل­دىق جەردە العاشقىلار­­دىڭ ءبىرى بولىپ حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى پايدالانۋعا بەرىلىپتى. ەلەكتر جارىعى, “كوگىلدىر وتىنمەن” تولىقتاي قامتاماسىز ەتىلىپ, ەكى اۋىلدا دا اۋىز سۋ رەزەرۆۋارلارى سالىنعانىنىڭ ناتيجەسىندە تۇرعىندار سانى بەس جىلدا ەكى ەسەگە وسكەن. حالقى ەڭبەكقور سەلولىق وكرۋگتىڭ اكىمى ايساعالي نۇعىمانوۆتىڭ ايتۋىنشا, “جول كارتاسى” باعدارلاماسىنىڭ ومىرگە كەلۋى ءوڭىردىڭ ءوڭىن وزگەرتە تۇسكەن. جۇزدەن استام ادام جۇمىسقا تارتىلىپ, ورتالىق كوشەلەر اباتتانداندىرىلىپ, جولدار جوندەتىلىپتى. اعاشتار عانا ەمەس گۇلزارلار دا وتىرعى­زىلىپتى. وسىناۋ جۇيەلى جۇمىس بيىل دا جالعاسىن تابۋ ۇستىندە. ورتالىق كوشەلەر دەمەكشى, باسقا ەلدى مەكەندەردەن گورى وسى اۋىلدا ەڭبەك ەرلەرىن, ەل ماقتانىشىنا اينالعان اۋىل ازاماتتارىنىڭ ەسىمىن ەسكە الۋ, قاتارداعىلارىنا قۇرمەت كورسەتۋ, ومىردەن وزعاندارىنىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتۋدە ۇلگى بولارلىق جايلار بار ەكەن. وتكەن جىلى وسىندا ءبىراز يگى جاقسىلارعا كوشە اتتارىنىڭ بەرىلۋلەرىنە وراي ولاردىڭ ۇرپاقتارى, تۋما-تۋىستارى اۋىل تورىنە اقبوز ۇيلەر تىگىپ, قوناقاسى ۇيىمداستىردى. ونىڭ سوڭى ءان-جىرعا, ۇلتتىق سپورت ويىندارىنا جالعاسقاندىعىنان دا حاباردارمىز. جانە دە سول ءبىر سالتاناتتى ساتتە ءار جىلدارى اۋىلدى باسقارعان, ونىڭ وركەندەۋىنە ەلەۋلى ۇلەس قوسقان ارداگەرلەرگە دە العىس ايتىپ, قۇرمەت كورسەتىلۋى قۇپتار­لىق جاعداي. ويتكەنى, بۇل التىن بەسىگىمىز اۋىلدى كوركەيتۋگە ۇلەس قوسقاندارمەن قاتار جاس مامانداردىڭ تۇراقتاپ, ەلدىڭ ەرتەڭىن ويلاۋلارىنا سەپتىگىن تيگىزە تۇسەتىن تاماشا ءۇردىس دەپ ۇقتىق. اقشۇقىر اۋىلى تەك قانا كەلەشەگى كەمەلدەنىپ كەلە جاتقان تۇپقاراعان اۋدانىنىڭ عانا ەمەس, ماڭعىستاۋدىڭ مەرەيىن وسىرە تۇسۋگە وزىندىك ۇلەس قوسىپ جۇرگەن ەلدى-مەكەن ەكەندىگىن ماقتان تۇتامىز, – دەيدى اۋدان اكىمى سەرىكباي تۇرىموۆ. شىندىعىندا سولاي ەكەن. ۇيلەرى اقشاڭقان, كوشەلەرى تازا. ەلگە ورالعان قانداستارىمىز وسى جەردە تۇرۋعا قۋانا كەلىسىپ, جەر الىپ, اسەم ۇيلەردى قازداي ءتىزىلتىپ سالۋدا. وسىندا رەسپۋبليكا بويىنشا ۇلگىلى اتانعان مادەنيەت ءۇيى جۇمىس ىستەيدى. بەلگىلى جەرلەس قالامگەر مارشال ابدىحالىقوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپ رەسپۋبليكا بويىنشا ء“XXى عاسىردىڭ تاڭداۋلى اۋىل مەكتەبى” نوميناتسياسىمەن ءبىرىنشى ورىن يەلەنگەنى تاعى بار. ايماققا بەلگىلى ۇستازدار ۇياسىنىڭ وننان استام وقۋشىسى رەسپۋبليكالىق باي­قاۋ­لار جۇلدەگەرى. اۋىل سپورت زالىندا رەسپۋب­ليكالىق, حالىقارالىق سپورتشىلار جارىسى ءوتىپ اۋىلدان ءبىر جەڭىمپاز, بىرنەشە جۇلدەگەر شىققان. سول يگى ىستەردىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرىپ, رەتىن تاۋىپ ويداعىداي ۇيىمداستىرا بىلەتىن اۋىل اكىمى ايساعالي نۇعىمانوۆ بولسا ەلباسى جولداۋى الداعى جۇمىستارىمىزدىڭ باعدارشامى, – دەيدى. ونى ءبىز دە اق­شۇقىر اۋىلىنىڭ بۇگىنگى احۋالى, ەڭبەك تىنىسى مەن تۇرمىس ءتىرشى­لىگى, تۇرعىندارىنىڭ كەلەشەككە دەگەن نىق سەنىمدەرىنەن انىق بايقاعانداي بولدىق. جولامان بوشالاق, ماڭعىستاۋ وبلىسى, تۇپقاراعان اۋدانى. كومپانيا ءوز مىندەتتەرىنە ادال الەمدەگى ەڭ ءىرى ءارى ەڭ تەرەڭ مۇناي كەنىشتەرىنىڭ ءبىرى – تەڭىز مۇناي كەنىشىن يگەرۋمەن اينالىسىپ جاتقان “تەڭىزشەۆرويل” كومپانياسى ءۇشىن وتكەن جىل تابىستى اياقتالدى. جالپىۇلتتىق “پارىز” بايقاۋىنىڭ “ەڭ ۇزدىك ۇجىمدىق كەلىسىم-شارت” نومينا­تسياسى بويىنشا وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىندا التىن جۇلدىزدى يەلەنگەن “تەڭىزشەۆرويل” جشس-نىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا قوسىپ وتىرعان ۇلەسى قوماقتى. باقىت بالعارينا. الماتىدا بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارى وكىلدەرىمەن كەزدەسكەن “تەڭىز­شەۆرويل” جشس-ءنىڭ باس ديرەكتورى تودد لەۆي جينالعاندارعا كومپانيانىڭ ءبۇ­گىن­گى احۋالى جانە كەلەشەكتەگى كەشەندى جو­بالارى توڭىرەگىندە جان-جاقتى باياندادى. – كوپشىلىككە بەلگىلى, “تەڭىزشەۆرويل” الەمدەگى ەڭ ىقپالدى كومپانيا. بىزدەر ءۇشىن ەڭ قۋانىشتىسى دا سول جىل وتكەن سايىن تابىستارىمىز مولايا تۇسۋدە. حالىقتىڭ سەنىمىنە يە بولىپ, وندىرىستىك جەتىستىكتەردى الەمدىك دەڭگەيگە جەتكىزۋ العا قويعان ىرگەلى ءارى ماڭىزدى ماقسات­تاردىڭ ءبىرى. بۇل ورايدا, ەڭ الدىمەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ, ياعني ءوندىرىستىڭ قورشاعان ورتاعا تيگىزەر زالالىن ازايتۋعا باستى نازار اۋدارىلۋدا. ماسەلەن, “تە­ڭىزشەۆرويل” 2000 جىلدان بەرى قورشاعان ورتاعا زياندى اسەردى ازايتۋعا باعىتتالعان جوبالارعا 2,2 ميلليارد دوللاردان استام قارجى ءبولدى. قورشاعان ورتانى قورعاۋعا جۇمسالعان بۇل ينۆەستيتسيالار الاۋلاردا جاعىلعان شيكى گازدىڭ جالپى كولەمىن 2000 جىلمەن سالىستىرعاندا توقسان پايىزعا ازايتۋعا مۇمكىندىك بەردى. سونىڭ ءناتي­جەسىندە وتكەن جىلى اتموسفەراعا جىبەرىلگەن شىعىندىلاردىڭ كولەمى 68 پايىزعا ازايتىلدى, – دەيدى “تەڭىز­شەۆرويل” جشس-ءنىڭ باس ديرەكتورى تودد لەۆي. كومپانيا باسشىسى اتاپ كورسەتكەنىن­دەي, جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ۇردىسىندە ءوندى­رىس­تىڭ تيىمدىلىگى مەن ەكولوگيالىق قاۋىپسىز­دىك­تى مەيلىنشە ارت­تىر­عان بىرقاتار يننو­ۆا­تسيالىق تەحنولوگيالار ەنگىزىلگەن. سونىمەن قاتار, ءوندىرىس پەن ءون­دىرىلگەن ءونىم كولەمى ارتقان سايىن ەلىمىزدىڭ بيۋدجەتىنە اۋدا­رى­لاتىن تىكەلەي  تولەم­دەر مولشەرى دە ۇلعايا تۇسۋدە. تودد لەۆي مىرزانىڭ ايتۋىنشا, “تشو” بىرلەسكەن كاسىپورىنى قۇرىلعان ۋا­قىتتان باستاپ, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن كومپا­نيا­نىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا تولەم­دەرى شامامەن العاندا 36 ميلليارد اقش دوللارىن قۇراپ وتىر. – وزدەرىڭىزگە جاقسى بەلگىلى, وتكەن جىلى مۇنايدىڭ باعاسى وتە تومەندەپ كەت­كەن جاعدايدىڭ وزىندە ءبىزدىڭ كومپانيا­نىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا تولەمدەرى وزگە تولەۋشىلەر اراسىندا وتە جوعارى بولدى. ال, بيىلعى 2010 جىلى رىنوكتاعى قالىپتاسىپ وتىرعان قازىرگى باعاعا جانە ءوندىرىستىڭ اۋقى­مى­نا وراي, بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلدان دا جوعارىلاماق,– دەپ سەنىم ءبىلدىردى تودد لەۆي مىرزا ءوز سوزىندە. “تەڭىزشەۆرويل” جشس-نىڭ باس ديرەك­تو­رى تودد لەۆي “قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ جەرگىلىكتى تاۋار وندىرۋشىلەر مەن قىزمەتپەن جابدىقتاۋشىلاردى بارىنشا مولىراق تارتۋ جونىندەگى ۇستانىمىن تولىق قۋاتتايتىن­دى­عىن اتاپ ايتتى. وعان كومپانيانىڭ وتكەن 2009 جىلى عانا قازاقستاندىق تاۋارلار مەن قىز­مەتتەرگە 1,2 ميلليارد اقش دوللارى شاماسىندا قارجى جۇمساعانى ايقىن دالەل بولا الادى. باس ديرەكتور كەزەكتى جاڭا جو­با­نى جۇزەگە اسىرۋدا وندىرىسكە قاجەتتى بار­لىق قۇبىرلار ءونىمى جونىندە جەرگىلىكتى كا­سىپ­ورىنمەن جۇمىس ىستەۋ جونىندە جوسپار بار ەكەندىگىن دە حابارلادى. تەڭىزدىڭ قاجە­تى­نە ساي كەلەتىن ونىمدەرمەن قامتاماسىز­دان­دىرۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى پاۆلودار قۇ­بىر جاساۋ زاۋىتىمەن كومپانيا قازىردە جۇ­مىس جۇرگىزۋدە. اتاپ ايتارلىعى, پاۆلودار­لىق­تاردىڭ ءونىمى, ياعني قۇبىرلارى ء“APى” ستاندارتىنا ساي كەلۋى كوپ نارسەدەن حابار بەرسە كەرەك. تودد لەۆي مىرزا بۇل قۇبىر­لار­دىڭ ۇلگىلەرى “شەۆروننىڭ” كاليفور­نيا­داعى لابوراتورياسىنا جىبەرىلگەندىگىن جانە وندا بۇل قۇبىرلاردىڭ قاجەتتى ستان­دارتقا سايكەستىگى ارناۋلى باقىلاۋدان وتەتىندىگىن تىلگە تيەك ەتتى. قازىرگى كەزدەگى سەرىكتەستەرى – “شەۆرون” (50%) “قازمۇنايگاز” (20%), “ەكسون موبيل قازاقستان ينك” (25%) جانە “لۋك اركو” (5%) بولىپ كەلەتىن “تەڭىزشەۆرويل” كومپا­نيا­سى بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى قاعيداسىن ساقتاۋدا ۇقىپتىلىق تانىتۋدا. تشو “يگىلىك” باعدارلاماسىنا وتكەن جىلى 20 ميلليون دوللار كولەمىندە قارجى ءبولدى. ونىڭ ەداۋىر بولىگى اتىراۋ وبلىسىنداعى قۇلسارىدا سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىن قايتا جۇرگىزۋگە جۇمسالدى. 2010 جىلى قۇلسارى قالاسىنىڭ سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىن قايتا جۇرگىزۋ جوباسىنىڭ قۇرىلىسىن ودان ءارى جالعاستىرۋ ءۇشىن تاعى دا 20 ميلليون دوللار قارجى ءبولىندى. كاسىپورىندا قازاقستاندىق تاۋارلار مەن قىزمەتتەرگە جۇمسالعان قارجى مولشەرى 1,2 ميلليارد دوللاردى قۇرايدى. كاسىپورىن جوسپارىندا 2010-2020 جىلدارى ءوندىرىستى العا قاراي جەتىلدىرۋدى جانە جابدىقتاردىڭ ساپالىلىعىن ارت­تىرۋ­عا باعىتتالعان ەكولوگيالىق جوبالاردى ءجۇ­زەگە اسىرۋ ءۇشىن قوسىمشا 350 ميلليون دوللار قارجى جۇمساۋ ۇيعارىمى دا بار. قۇنى 258 ميلليون دوللار تۇراتىن گازدى كادەگە جاراتۋ جانە 176 ميلليون دوللارلىق شيكى مۇناي ساقتايتىن جاڭا رەزەرۆۋارلار پاركى قۇرىلىستارىنىڭ نىساندارى سياقتى وتكەن جىلى اياقتالعان بىرقاتار ىرگەلى جوبالار اۋانى لاستايتىن قالدىقتار ءمول­شەرىن ەداۋىر ازايتتى. بۇل جوبا تەڭىزدەگى گازدىڭ الاۋ تۇرىندە بوسقا جاعىلۋىن تولىق­تاي توقتاتۋعا جانە شىعارىندىلار كولەمىن جىل ىشىندە 6000 تونناعا قىسقارتۋعا ىقپال ەتتى. الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك, ءونىم ءوت­كىزۋدەگى جەتىستىكتەرمەن قاتار, كومپانيا ءونىم وندىرۋدە دە ءبىرشاما تابىستارعا قول جەتكىزۋدە. “KazEnergy” اسسوتسياتسياسى وتكەن جىلى ۇيىمداستىرعان ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق فورۋم اياسىندا وتكىزىلگەن مۇناي جانە گاز اپتالىعىندا تشو-ءنىڭ “شيكى گازدى ءونىمدى قاباتقا كەرى ايداۋ” جوباسى ەڭ ۇزدىك يننو­ۆاتسيالىق جوبا دەپ تانىلىپ, “پرومەتەي” سىيلىعىن يەلەندى. تاعى دا ءبىر ەسكەرە كەتەتىن ءجايت, كاسىپورىنداعى قازاقستاندىق قىزمەتكەرلەردىڭ سانى قازىردە سەكسەن ءۇش پايىزعا, ال جەرگىلىكتى ورتا بۋىن جەتەكشى­لە­رىنىڭ, مەنەدجەرلەردىڭ ۇلەسى جالپى باس­شىلىق قۇرامىنىڭ 75 پايىزىن يەلەنۋدە. سونىمەن, ءوندىرىستى وڭتايلاندىرۋدى الەمدىك ستاندارتتار دەڭگەيىنە كوتەرۋدى كوزدەيتىن كومپانيانىڭ كەلەشەك كەڭەيۋ جوباسىنا (ككج) تەڭىز كەنىشىندەگى مۇناي ءوندىرىسىن كەڭەيتۋدىڭ اۋقىمدىلىعىن ارتتىرۋ جانە جوبا اياسىندا قازاقستاننىڭ جاڭا وندىرىستىك مۇمكىندىكتەرىن اشۋ جانە باسقا دا بىرقاتار ءىس-شارالار ەنبەك. سونىمەن قاتار, جاڭا باستالىپ وتىرعان جىلعا جۇكتەلىپ وتىرعان مىندەتتەر دە اۋقىمدى. كاسىپورىن جەتەكشىسى “تەڭىزشەۆرويلدا” بيىل دا بۇدان بۇرىنعى جىلدارداعىداي ءوندىرىس كولەمىن ۇلعايتۋ, قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى مەن ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا ۇلەس قوسۋ ماسەلەلەرىنە نازار  اۋدارىلاتىندىعىنا سەنىم ءبىلدىردى. الماتى.