ءدالىز شەڭبەرىندە
«قازاقستان رەسپۋبليكاسى اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ 2018 جىلعا ارنالعان نەگىزگى باعىتتارىندا» ۇلتتىق بانكتىڭ زاڭنامالىق تۇرعىدان بەكىتىلگەن نەگىزگى ماقساتى ەلدە باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى دەلىنگەن. رەتتەۋشى تومەن ءارى بولجام جاساۋعا بولاتىن ينفلياتسيانى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ول ەكونوميكاداعى رەسۋرستاردى ءتيىمدى بولۋگە جانە ەكونوميكانىڭ ءوسۋىنىڭ ورنىقتى قارقىنىن قامتاماسىز ەتۋگە ىقپال ەتەدى دەپ سانايدى. باعالار تۇراقتىلىعى ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىنا قولداۋ كورسەتۋگە, ءۇي شارۋاشىلىقتارى مەن كاسىپورىندارعا جيناق اقشا مەن ينۆەستيتسيالاۋ تۋرالى شەشىمدەردى جوسپارلى تۇردە ۇزاق مەرزىمگە قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرە وتىرىپ, بەلگىسىزدىكتى تومەندەتەتىندىگى بەلگىلى.
ينفلياتسيا قارقىنى تومەن بولعان كەزدە كاسىپكەرلەردىڭ بولاشاققا دەگەن سەنىمدىلىگى ارتا تۇسەدى, شىعاسىلارى ازايادى جانە تيىسىنشە, بيزنەستى دامىتۋ جانە وندىرىستىك مۇمكىندىكتەردى كەڭەيتۋ تۋرالى باسقارۋ شەشىمدەرى قابىلدانادى, بۇل, ناتيجەسىندە, ۇزاق مەرزىمدى ينۆەستيتسيالاردىڭ ۇلعايۋىنا جانە ەكونوميكانىڭ تەڭگەرىمدى دامۋىنا ىقپال ەتەدى. مىنە, سوندىقتان دا ۇلتتىق بانك ءبىرىنشى دارەجەلى مىندەت رەتىندە ءوز الدىنا ينفلياتسيانى تومەن دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ, سونداي-اق ونىڭ قۇبىلمالىلىعىن ازايتۋ مىندەتىن قويادى.
جوعارىدا جازىلعانداردىڭ نەگىزىندە, رەتتەۋشى جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن تالداۋدى ەكونوميكاداعى باعا دەڭگەيىن قاراستىرۋدان باستاۋ قاجەت. بۇعان دەيىن حابارلانعانداي, 2018 جىلدان باستاپ ۇلتتىق بانك ينفلياتسيانى دامۋ دەڭگەيى سالىستىرىلاتىن ەلدەردەگى كورسەتكىشتەرگە دەيىن جەتكىزۋ ماقساتىندا ول بويىنشا نىسانالى باعدارلاردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن تومەندەتە باستادى. ماسەلەن, 2018 جىلعا ينفلياتسيا بويىنشا نىسانالى ءدالىز 5-7%, 2019 جىلعى – 4-6% شەگىندە ايقىندالعان, 2020 جىلدان باستاپ جانە ودان كەيىنگى جىلدارى ينفلياتسيا بويىنشا باعدار تومەن, بىراق 4%-عا جاقىن دەڭگەيدە ايقىندالعان.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, جىلدىڭ باسىنان بەرى جىلدىق ينفلياتسيا ۇلتتىق بانكتىڭ نىسانالى ءدالىزىنىڭ شەگىندە بولا وتىرىپ, بىرتىندەپ تومەندەۋدە. ەگەر 2017 جىلعى جەلتوقساندا جىلدىق ينفلياتسيا دەڭگەيى 7,1% بولسا, ماۋسىمنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 5,9%-عا دەيىن تومەندەدى. وسىلايشا, ينفلياتسيا 2015 جىلعى قازاننان بەرگى ەڭ تومەنگى مانىنە جەتتى.
سونىمەن بىرگە رەتتەۋشىنىڭ ەسەپتەرىنە سايكەس ينفلياتسيالىق كۇتۋلەردىڭ تۇراقتى سەرپىنى جانە حالىقتىڭ ينفلياتسيانى قابىلداۋى جاقسارۋى بايقالادى. ۇلتتىق بانكتە دەۆالۆاتسيالىق كۇتۋلەردىڭ تومەندەۋى جانە جيناقتاۋ ۆاليۋتاسىن تاڭداۋ كەزىندەگى ايقىنداۋشى فاكتور رەتىندە ايىرباستاۋ باعامى ءرولىنىڭ ازايعانىن اتاپ وتەدى. مۇنى ەكونوميكانى دوللارسىزداندىرۋ پروتسەسىنىڭ جالعاسقانى كورسەتىپ وتىر – تەڭگەمەن دەپوزيتتەر كولەمى اعىمداعى جىلعى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا 8,1%عا ۇلعايدى, ال شەتەل ۆاليۋتاسىندا 5%-عا تومەندەدى. ينفلياتسيالىق پروتسەستەردىڭ باياۋلاۋى جانە سىرتقى نارىقتارداعى جانە ساۋدا ارىپتەس ەلدەردەگى جاعىمدى ۇردىستەر اياسىندا ۇلتتىق بانك بازالىق مولشەرلەمەنى جارتى جىلدىڭ ىشىندە 10,25%-دان 9%-عا دەيىن ءتورت رەت تومەندەتتى. ءوز كەزەگىندە ۇلتتىق بانكتىڭ اقشا نارىعىنداعى وپەراتسيالارى تارگەتتەلەتىن TONIA مولشەرلەمەسىن پايىزدىق ءدالىز شەگىنىڭ ىشىندە ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قازاقستان قارجىگەرلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ (ققق) باسقارۋشى ديرەكتورى پاۆەل افاناسەۆ بازالىق مولشەرلەمە بۇرىنعى دەڭگەيدە ساقتالىپ, اقشا-كرەديت ساياساتى قاتاڭىراق بولعان جاعدايدا ينفلياتسيا ودان ءارى كۇشتىرەك تومەندەگەن, بىراق ەلدەگى كرەديتتىك رەسۋرستىڭ ناقتى قۇنى بىرتىندەپ وسكەن بولار ەدى دەپ سانايدى.
«ەكونوميكا سۋبەكتىلەرى اكتيۆتەرى مەن كاپيتالىنىڭ رەنتابەلدىلىگى تومەن نە ورنىقسىز بولعان جاعدايدا بۇل كاسىپورىنداردىڭ قارجىلىق جاي-كۇيىنە قوسىمشا قىسىم كورسەتكەن بولار ەدى. وسىلايشا, ورتالىق بانك ءوز قۇزىرەتىنىڭ شەگىندە ماقساتتارىن ايتارلىقتاي سەنىمدى ۇستاپ وتىر», دەپ ءتۇسىندىردى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ءوتىنىشى بويىنشا رەتتەۋشىنىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتاعى جۇمىسىن پاۆەل افاناسەۆ.
ءوز كەزەگىندە قارجى كونسۋلتانتى راسۋل رىسمامبەتوۆ ۇلتتىق بانكتىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا اقشا-كرەديت ساياساتىندا مالىمدەلگەن باسىمدىقتاردى ۇستانعانىن جانە «ينفلياتسيانى ماۋسىمنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 5,9%-عا دەيىن جەتكىزە وتىرىپ, ءوزىن تولىعىمەن بولجانعانداي ۇستاعانىن» اتاپ ءوتتى.
ۇلتتىق بانكتىڭ بولجامى بويىنشا, Brent ماركالى مۇناي باعاسى ءبىر باررەل ءۇشىن 60 اقش دوللارى بولاتىن بازالىق ستسەناري جاعدايىندا قازاقستاندا ينفلياتسيا 2018 جىلى نىسانالى 5-7% ءدالىز ارالىعىندا بولادى, ال 2019 جىلى 4-6%-دىق جاڭا نىسانالى دالىزگە بىرتىندەپ كىرەدى.
ۇلتتىق بانكتىڭ زەرتتەۋلەر جانە ستاتيستيكا دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ۆيتالي تۋتۋشكيننىڭ اقپاراتى بويىنشا ينفلياتسيا ءۇشىن قىسقا مەرزىمدى سيپاتتاعى تاۋەكەلدەر اقش دوللارى باعامىنىڭ سەرپىنىمەن, ازىق-ت ۇلىكتىڭ الەمدىك باعاسىنىڭ وسۋىمەن, 2018 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا بايقالعان وڭدەۋشى ونەركاسىپتەگى باعالاردىڭ جىلدىق وسۋىمەن, وڭدەۋشى ونەركاسىپتەگى باعالاردىڭ سالىستىرمالى تۇردە جوعارى ءوسۋ قارقىنىنىڭ ساقتالۋىمەن, رەسەي فەدەراتسياسىنداعى ينفلياتسيالىق پروتسەستەردىڭ ىقتيمال جىلدامداۋىمەن بايلانىستى سىرتقى ينفلياتسيالىق ايانىڭ ناشارلاۋىمەن, سونداي-اق سىرتقى مونەتارلىق جاعدايلاردىڭ قاتاڭدانۋىمەن بايلانىستى. ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ىشكى بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ ارتۋى, ۇسىنىس نارىعىنداعى ىقتيمال كۇيزەلىستەر, سونداي-اق ەكونوميكانىڭ سىرتقى كۇيزەلىستەرگە ۇشىراۋىنا نەگىز بولاتىن ونىڭ ءارتاراپتانۋىنىڭ تومەندىگى ينفلياتسيانىڭ تاۋەكەلدەرى بولادى.
«مۇنداي كۇيزەلىستەردىڭ جينالىپ نە جەكە-جەكە ىسكە اسۋى, سونداي-اق الەمدىك باعالاردىڭ بازالىق ستسەناريدە ايقىندالعان دەڭگەيدەن ايتارلىقتاي تومەندەۋى ينفلياتسيانىڭ نىسانالى دالىزدەن شىعىپ كەتۋىنە اكەپ سوعۋى مۇمكىن. الايدا مۇنداي دامۋ ستسەناريىنىڭ ىسكە اسىرىلۋ ىقتيمالدىعى تومەن», دەپ اتاپ ءوتتى «ەگەمەن قازاقستانعا» بەرگەن تۇسىنىكتەمەسىندە ۆيتالي تۋتۋشكين.
پاۆەل افاناسەۆ سىرتقى تالاپتارمەن سالىستىرعاندا ەلدىڭ تىكەلەي ىقپال ەتۋ ايماعىنداعى فاكتور رەتىندە ىشكى ەكونوميكانى دامىتۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى پىكىرمەن كەلىسەدى.
«تاۋەكەل-فاكتورلارى بۇرىنعىسىنشا قالۋدا. قازاقستان كوبىنە سىرتقى كونيۋنكتۋرانىڭ تالاپتارىن قابىلدايدى. اڭگىمە, ارينە, مۇناي باعاسى, جاقىن ارىپتەستەردىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتالارى, ساۋدا بالانسى جايىندا. ەگەر ءبىز وسى ەكزوگەندى فاكتورلارعا ىقپال ەتە المايتىن بولساق, ىشكى ەكونوميكامىزدى, بيۋدجەتتى, سالىقتاردى, مولشەرلەمەلەردى تەڭگەرىپ, دامىتۋىمىز, ەلىمىز كەز كەلگەن سىرتقى كۇيزەلىستەرگە قارسى تۇرا الۋى ءۇشىن بيزنەسكە قولداۋ كورسەتۋىمىز قاجەت», دەپ اتاپ ءوتتى ول.
راسۋل رىسمامبەتوۆ الەۋەتتى تۇرعىدان ينفلياتسيا دەڭگەيىن بەلگىلەنگەن ءدالىز شەگىنەن شىعاراتىن فاكتورلار تۋرالى ايتا كەلىپ, ەلىمىز ەكسپورتتايتىن شيكىزات باعاسىنىڭ ىقتيمال قۇلدىراۋىمەن, سونداي-اق ارىپتەس ەلدەر ەكونوميكاسىنداعى قيىندىقتارمەن قاتار مەملەكەتتىك شىعىستاردىڭ ۇلعايۋىمەن بايلانىستى تاۋەكەلدەرگە دە كوڭىل اۋدارادى.
«دەمەك ەگەر ۇكىمەت شىعىستاردى بەلسەندى تۇردە ۇلعايتاتىن بولسا, ۇلتتىق بانك ينفلياتسيانى ءدالىز شەگىندە ۇستاپ تۇرا المايدى», دەيدى ساراپشى.
سونىمەن قاتار «اسپانداۋ» عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ قورىنىڭ پرەزيدەنتى قانات نۇروۆ ءبىزدىڭ باسىلىمىمىزعا بەرگەن تۇسىنىكتەمەسىندە ينفلياتسيانىڭ ءدالىز شەگىنەن شىعۋ تاۋەكەلدەرى جوق دەپ اتاپ ءوتتى, سەبەبى «ۇلتتىق بانك ازىرگە ءوز نوتتارى بويىنشا «اقشا قالقانىن», وزگە ينفلياتسيالىق فاكتورلاردىڭ بارلىعى دا باقىلاۋىندا بولماسا دا تولىقتاي باقىلاۋىندا ۇستاپ وتىر».
«مەنىڭ ەكونوميكالىق كوزقاراسىم كونسەرۆاتيۆتى بولۋى دا مۇمكىن, بىراق مەن قانداي دا بولماسىن سەبەپپەن شىعارىلعانىنا قاراماستان, ءىجو-ءنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتا ەميسسياسىنان وسىمىمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن فاكتورلاردان باسقا ينفلياتسيالىق فاكتورلاردى كورىپ وتىرعانىم جوق. ءىجم نەمەسە ازىق-ت ۇلىك باعاسى ءوسۋى دە, اۋىتقۋى دا مۇمكىن, بىراق حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ناقتى سالالارىنداعى باعالاردىڭ ءوسۋى جالپى العاندا تەڭگەنىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىنىڭ تومەندەۋىنە ەمەس, ولاردىڭ تەڭگەرىمسىزدىگىنە اكەپ سوعۋى مۇمكىن. ينفلياتسيا ءۇشىن تەڭگەنىڭ ادەيى, ساياسي دەڭگەيدە الەۋمەتتىك جانە وزگە كوممەرتسيالىق ەمەس قاجەتتىلىكتەرگە, سونداي-اق تەڭگەنىڭ ايىرباستاۋ باعامىنىڭ نىعايۋىنا شامادان تىس قولداۋ كورسەتۋگە شىعارىلۋى قاجەت. بۇل جاعىنان العاندا شەتەل ۆاليۋتاسىن ەلدىڭ ىشىندە جۇمساعاننان گورى مەملەكەت ەكونوميكاسى ءۇشىن ونى ۇلتتىق قوردا جيناقتاۋ ايتارلىقتاي جاقسى», دەپ اتاپ ءوتتى ول.
پاۆەل افاناسەۆ ۇلتتىق بانك جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگى فيسكالدىق ساياساتقا دا, ۇكىمەتتىڭ ءىس-قيمىلدارىنا دا وتە تاۋەلدى ەكەنىن ەسكە تۇسىرەدى.
«ماسەلەن, ەگەر ەلدىڭ بيۋدجەتى اياق استىنان تومەندەۋ تۇرعىسىنان قىسىم كورە باستاسا نە سالىقتىق تۇسىمدەردىڭ باياۋلاۋى بايقالسا, شىعىستاردى (ال بۇل ەكونوميكاعا تىكەلەي اسەر ەتەتىن الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, قورعانىس سالالارى جانە ت.ب.) نە كىرىستەردى (سالىقتار, ترانسفەرتتەر) وڭتايلاندىرۋ ماسەلەسى تۋىندايدى. قاتەلەردىڭ ناتيجەسى اۋىر بولۋى مۇمكىن, سوندىقتان دا مونەتارلىق جانە فيسكالدىق ورگانداردىڭ جۇمىسى وتە تەڭگەرىمدى ءارى ۇيلەسىمدى بولۋعا ءتيىس», دەيدى تالداۋشى.
قانات نۇروۆ ۇلتتىق بانكتىڭ اقشا-كرەديت ساياساتىن ۇكىمەتتىڭ جانە ەكونوميكالىق بلوك مينيسترلىكتەرىنىڭ بيۋدجەتتىك-فيسكالدىق جانە وزگە ەكونوميكالىق ساياساتتارىمەن ۇيلەستىرۋدەگى قيىندىقتى قارجى نارىعىن رەتتەۋشى الدىنداعى نەگىزگى قاتەرلەر رەتىندە اتاپ ءوتتى.
«ۇلتتىق بانك ءوزىنىڭ مەنشىكتى نوتتارىن شىعارۋ ارقىلى ءبىر جاعىنان اقشا نارىعىنان بانكتەرگە ەكىنشى جاعىنان ۇلتتىق قوردان «سامۇرىق-قازىنا» اق كاسىپورىندارى جانە كۆازيسەكتوردىڭ وزگە ۇيىمدارى ارقىلى تۇسەتىن بۇكىل قىسقا مەرزىمدى وتىمدىلىكتى ۇنەمى الىپ وتىرۋعا ءماجبۇر بولادى», دەپ اتاپ ءوتتى ول, سونداي-اق سونىڭ ناتيجەسىندە «بۇل اقشا ناقتى ەكونوميكاعا كرەديتتەر ارقىلى تۇسپەيتىندىگىن» ايتتى.
قور باسشىسى ۇلتتىق بانكتىڭ نوتتاردى ەمەس, اقشانى شىعارۋعا, ونى مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارعا, مىسالى, قارجى مينيسترلىگىنىڭ نەمەسە باسقا ۇكىمەتتىك ۇيىمداردىڭ قازىناشىلىق جانە وزگە وبليگاتسيالارىنا عانا ايىرباستاۋ قاجەت دەپ سانايدى.
«ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ شىعارىلۋى ينفلياتسيالىق ەمەس, ينۆەستيتسيالىق بولۋعا ءتيىس. ۇلتتىق بانك جاقىن ۋاقىتتا وسى ستاندارتتى جاعدايعا ءوتىپ, ءوزىنىڭ ءرولىن تۇتاستاي العاندا ەكونوميكانىڭ وسۋىنەن تىس ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ تۇراقتىلىعىمەن عانا شەكتەي الا ما, جوق پا, ونى ۋاقىت كورسەتەدى. ينفلياتسيانى اقشا ماسساسىنىڭ وسىمىنە بارابار تەڭبە-تەڭ ءىجو-ءنىڭ ءوسىمىنىڭ ارقاسىندا عانا ۇستاپ تۇرۋعا بولادى. ۇلتتىق بانك مۇنى تۇسىنەدى, سوندىقتان دا ۇلتتىق بانك نوتتارىن شىعارۋ پراكتيكاسى جاقىن جىلدارى ودان دا از, ءتىپتى بولماۋى دا مۇمكىن», دەپ اتاپ ءوتتى ساراپشى.
تاۋەكەلدەردەن تارتىنا وتىرىپ
ۇلتتىق بانكتىڭ اقپاراتى بويىنشا قازىرگى ۋاقىتتا پايىزدىق ساياساتى ينفلياتسيالىق پروتسەستەردى رەتتەۋ بولىگىندە اقىلعا قونىمدى تەڭگەرىمدى جانە كرەديتتىك رەسۋرستاردىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ناقتى كورسەتكىش بويىنشا بازالىق مولشەرلەمەنى ەكونوميكانىڭ ۇزاق مەرزىمدى ءوسۋ قارقىنىنان اسپايتىن دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋعا باعىتتالعان. الايدا بۇل جاعداي ىقتيمال پروينفلياتسيالىق تاۋەكەلدەر ىسكە اسىرىلعان جاعدايدا وزگەرۋى مۇمكىن.
«ىقتيمال قاتاڭداتۋ كورسەتكىش بويىنشا بازالىق مولشەرلەمەنى نەعۇرلىم جوعارى ءمانىنىڭ ەسەبىنەن قالىپتى تۇردەگى قاتاڭ اقشا-كرەديت ساياساتىنا ورالۋدى بىلدىرەدى. بۇل ونىڭ نومينالدىق كورسەتكىشى بويىنشا وسكەنىن بىلدىرەدى دەگەن ءسوز ەمەس. ماسەلەن, ينفلياتسيا دەڭگەيى تومەندەگەن كەزدە بازالىق مولشەرلەمەنى بۇرىنعى دەڭگەيدە ساقتاۋ جەتكىلىكتى شارا بولىپ تابىلادى», دەپ ءتۇسىندىردى ۆيتالي تۋتۋشكين. ول رەتتەۋشىنىڭ ينفلياتسيا دەڭگەيى تۇراقسىز بولعان 2016 جىلعى جانە 2017 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى كەزەڭدە قالىپتى تۇردەگى قاتاڭ اقشا-كرەديت ساياساتىن جۇرگىزگەنىن ەسكە ءتۇسىردى. سول كەزدە ول جىلدىق ينفلياتسيا دەڭگەيىن ايتارلىقتاي تومەندەتىپ, قارجى نارىعىن تۇراقتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
ء«بىز ەكونوميكانى ۇنەمى نازاردا ۇستاپ وتىرامىز. ءبىزدىڭ نەگىزگى ماقساتىمىز – ينفلياتسيانى قابىلدانعان نىسانالى باعدارلارعا سايكەس تومەندەتۋ. وسىعان بايلانىستى بازالىق مولشەرلەمەنىڭ دەڭگەيى نارىقتاردا قالىپتاساتىن جاعدايلارعا, ماكروكورسەتكىشتەردىڭ, ونىڭ ىشىندە ينفلياتسيانىڭ ناقتى جانە بولجامدى سەرپىنىنە, سونداي-اق حالىق پەن بيزنەستىڭ ينفلياتسيالىق جانە دەۆالۆاتسيالىق كۇتۋلەرىنە بايلانىستى بەلگىلەنەتىن بولادى», دەيدى ۇلتتىق بانك وكىلى.
ققق وكىلى پاۆەل افاناسەۆ قاتاڭ اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ وپپونەنتتەرىنىڭ دە, پروپونەنتتەرىنىڭ دە بار ەكەنىن ەسكە سالادى. وپپونەنتتەر كرەديتتىك رەسۋرستاردىڭ قۇنىن جانە ەكونوميكانى اقشامەن ىنتالاندىرۋدى تومەندەتۋدى قولدايدى. ال پروپونەنتتەر بۇل قايتادان ينفلياتسياعا, اقشا اگرەگاتتارىنىڭ وسۋىنە, ۆاليۋتانىڭ قۇنسىزدانۋىنا جانە ت.ب. اكەپ سوعادى دەپ بولجايدى.
«ايتپاقشى, ازداعان ءۇشىنشى تاراپ – مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا مۇلدەم قاتىسپاۋىن, ياعني «مولشەرلەمەنى دە, باعامدى دا جانە ت.ب. نارىق ءوزى بەلگىلەسىن» دەيتىندەر بار, بۇل قىسقا مەرزىمدە كۇيزەلىسكە اكەپ سوعادى, بىراق ەكونوميكانى مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىنان بولاتىن تيىمسىزدىك پەن بۇرمالاۋدان «تازارتادى». بۇل, ارينە, راديكالدى پىكىر, بىراق ونىڭ ءوز دالەلى بار», دەپ اتاپ ءوتتى ساراپشى.
راسۋل رىسمامبەتوۆتىڭ پىكىرىنشە, كۇردەلى ەكونوميكالىق احۋال ۇلتتىق بانك ءۇشىن ەڭ ۇلكەن سىن بولادى.
«رەسپۋبليكا ۇكىمەتى جۇزەگە اسىرعىسى كەلەتىن قۇرىلىمدىق رەفورمالار بارلىق كەزدە بىردەي ءساتتى بولا بەرمەيدى, سوندىقتان دا ۇلتتىق بانك ەكونوميكانىڭ وسۋىنە ءىشىنارا سەنىم ارتادى. ياعني ۇلتتىق بانكتەن بانك جۇيەسىندەگى داعدارىس كەزىندە ەكونوميكانى ۇزاق ارزان اقشامەن قامتاماسىز ەتۋ كۇتىلەدى. بۇل قرۇب-نىڭ باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى مانداتىنا قايشى كەلەدى, سەبەبى جۇيەدەگى ارزان اقشا قانداي كولەمدە بولماسىن كوپ ۇزاماي تەڭگەنىڭ شەتەل ۆاليۋتالارىنا قاتىستى باعامىنىڭ قۇلدىراۋىنا جانە باعانىڭ وسۋىنە اكەپ سوعادى», دەيدى ول.
ەركىن ستيلدە وزگەرۋ
2015 جىلدىڭ تامىزىنان بەرى ۇلتتىق بانكتىڭ ايىرباستاۋ باعامىن تارگەتتەۋدەن باس تارتۋ تۋرالى جاريالاعانىنا جانە تەڭگەنى ەركىن وزگەرۋگە جىبەرگەنىنە قاراماستان, رەتتەۋشى وبەكتيۆتى فاكتورلارعا قاتىستى بولمايتىن كۇرت قۇبىلمالىلىققا جول بەرمەۋ ماقساتىندا ناقتى وكتەمدىكتەر جۇرگىزۋ قۇقىعىن ساقتاپ قالدى. ۇلتتىق بانك باسشىسى دانيار اقىشەۆ ءوزى باسقاراتىن ۆەدومستۆو بۇرىن بولعانداي, ەكونوميكاداعى تەڭگەرىمسىزدىك جيناقتالىپ قالماس ءۇشىن تەڭگەنىڭ نىعايۋىنىڭ نەمەسە السىرەۋىنىڭ ىرگەلى فاكتورلارىنا كەدەرگى كەلتىرمەيتىنىن بىرنەشە رەت مالىمدەگەن بولاتىن.
ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتىڭ سوڭىندا بايقالعان تەڭگەنىڭ السىرەۋى رەسپۋبليكانىڭ مونەتارلىق بيلىكتەرىنىڭ قولى جەتپەيتىن جاھاندىق ۇردىسىنە جاۋاپ قاتۋدىڭ مىسالى بولدى.
«تەڭگەنىڭ السىرەۋىنىڭ نەگىزگى فاكتورى امەريكانىڭ اقش دوللارىنىڭ دامۋشى ەلدەر ۆاليۋتالارىنا قاتىستى جالپى نىعايۋى جانە اقش فرج پايىزدىق مولشەرلەمەسىنىڭ ۇلعايۋى اياسىندا دامۋشى نارىقتاردان كاپيتالدىڭ اكەتىلۋى بولدى. دامۋشى نارىقتارداعى جالپى ءۇردىس قازاقستانعا دا اسەرىن تيگىزبەي قويمادى. ۇلتتىق بانكتىڭ بەيرەزيدەنتتەردەگى نوتتارىنىڭ كولەمى ناۋرىزداعى ەڭ جوعارى دەڭگەي 454 ملرد. تەڭگەدەن ماۋسىمدا 241 ملرد. تەڭگەگە دەيىن تومەندەدى. بەيرەزيدەنتتەر پايداسىن بەلگىلەۋ ۆاليۋتا نارىعىنا تىكەلەي ىقپال ەتتى, بۇل تەڭگەنىڭ السىرەۋ فاكتورلارىنىڭ ءبىرى بولدى», دەپ ءتۇسىندىردى ۆيتالي تۋتۋشكين. رەسەي ءرۋبلىنىڭ سەرپىنى دە تەڭگەنىڭ السىرەۋىنىڭ تاعى ءبىر فاكتورى بولدى. اقش-تىڭ رەسەيگە قاتىستى ەنگىزگەن سانكتسيالارى رەسەيدەن كاپيتالدىڭ اكەتىلۋىن كۇشەيتتى, بۇل رەسەي ۆاليۋتاسى باعامىنىڭ السىرەۋىنە اكەپ سوقتى, بۇل دا تەڭگە باعامىن قالىپتاستىرۋ فاكتورلارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە مۇناي باعاسىنىڭ ءبىر باررەل ءۇشىن 70 اقش دوللارى دەڭگەيىنەن جوعارى دەڭگەيدە ساقتالۋى تەڭگەنىڭ ايىرباستاۋ باعامى ءۇشىن قولايلى فاكتور بولىپ تابىلادى.
«اسپانداۋ» قورىنىڭ باسشىسى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ايىرباستاۋ باعامىنىڭ سوڭعى ءبىر جارىم توقساندا ءبىر دوللار ءۇشىن 320 تەڭگەدەن 345 دوللارعا دەيىن, ياعني 8%-عا دەرلىك قۇلدىراۋىنا دا كوڭىل بولەدى. سونىمەن بىرگە ول «ەگەر فرج ەسەپكە الۋ مولشەرلەمەسىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى دامۋشى ەلدەردىڭ بارلىق ۆاليۋتالارى قۇنسىزدانعانىن ەسكەرسەك, مۇنىڭ ونشالىقتى كوپ ەمەس ەكەنىن» اتاپ وتەدى.
«بۇل جاعىنان العاندا تەڭگە ءتىپتى رۋبلدەن دە ازداپ تۇراقتى بولىپ وتىر. سونىمەن قاتار, ەگەر ۇلتتىق بانك باسقارماسىنىڭ جاڭا توراعاسى لاۋازىمىنا تاعايىندالعاننان كەيىنگى كەزەڭنىڭ باسىندا تەڭگەنىڭ 310-نان 355-كە دەيىن دالەلسىز قۇلدىراعانىن ەسكە الساق, تەڭگەنىڭ سوڭعى قۇلدىراۋىن كولەمدى دەپ تە ايتۋعا بولمايدى. جاقىن ايلاردا ەكونوميكانىڭ قازىرگى قالىپتى جاعدايلارىندا ول 320-300 تەڭگە بولىپ تومەندەۋى ءتيىس, ول كەزدە تەڭگەنىڭ «ەركىن وزگەرمەلى ايىرباستاۋ باعامىن» (ەواب) ىقپال ەتۋدىڭ باسقا ودان دا تىكەلەي قۇرالدارىمەن ەمەس, اقشا-كرەديت ساياساتى ارقىلى رەتتەۋ بولىگىندە ۇلتتىق بانكتىڭ دۇرىس شەشىم قابىلداعانىن مويىنداۋ قاجەت», دەپ تالقىلايدى ەكونوميست.
راسۋل رىسمامبەتوۆ ۇلتتىق بانكتىڭ 2015 جىلى تەڭگەنىڭ ەركىن وزگەرمەلى ايىرباستاۋ باعامىنا كوشۋ تۋرالى شەشىمىنىڭ «وتە ءساتسىز بولعانىن, سەبەبى تولىق باسقارىلاتىن جانە بولجاناتىن باعام وتە قۇبىلمالى باعامعا اۋىسقانىن» ەسكە تۇسىرەدى. الايدا, ونىڭ ايتۋىنشا, باعام بەلگىلى ءبىر دالىزدە بەلگىلەنگەن كەزدە جانە ۇلتتىق بانك بيرجادا ۇساق, بىراق ءتيىمدى وكتەمدىكتەر جۇرگىزگەن كەزدە بۇل قارجىلىق جوسپارلاۋدى نەعۇرلىم بولجامدى ەتىپ جاساۋعا كومەكتەستى.
«ينفلياتسيانىڭ بىرتىندەپ تومەندەۋ فاكتىسىنىڭ ءوزى ۇلتتىق بانكتە جوسپارىنىڭ بار ەكەنىن جانە ول قيسىندى تۇردە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن دالەلدەيدى. ءىرى ماكروەكونوميكالىق وزگەرىستەردى ۇلتتىق بانك وقشاۋلاي المايدى, الايدا ازىرگە باعام مەن ينفلياتسيا بولجام جاساۋعا بولاتىن ولشەمدەر شەگىندە. ارينە, يمپورت ۇلەسىنىڭ جوعارى بولۋى, باعامنىڭ ازداعان وسىلاي قۇبىلۋىنىڭ ءوزى بىرقاتار بيزنەس-سەگمەنتتەر ءۇشىن اۋىر بولادى, بىراق ۇلتتىق بانك باعام مەن ينفلياتسيانى بولجامدى بولۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ قۇرالدارى مەن مانداتىن بارىنشا پايدالانۋدا دەپ ويلايمىن», دەپ اتاپ وتەدى قارجى كونسۋلتانتى.
ءوز كەزەگىندە پاۆەل افاناسەۆ 2015 جىلى قازاقستان ءوز تاريحىندا ءتورتىنشى رەت «شارتتى تۇردەگى ەركىن وزگەرمەلى ۆاليۋتا نارىعى» رەجىمىنە وتكەندىگىن ەسكە ءتۇسىردى.
«نەگە شارتتى تۇردە؟ سەبەبى ورتالىق بانك قۇبىلمالىلىق جوعارى بولعان كەزدە وكتەمدىكتى ءبارىبىر جۇزەگە اسىرا الادى. مۇنداي رەتتەۋ قيسىندى, سەبەبى قر ۇب رەتتەۋشى بولىپ تابىلادى جانە ءوزىنىڭ ەكونوميكادا باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى مانداتى شەگىندە جۇمىس ىستەيدى. بۇل رەجيمنىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى قر ۇب-نىڭ ايىرباستاۋ باعامىن ەمەس, ينفلياتسيانى تارگەتتەۋىندە, سونداي-اق وتىمدىلىكتى رەتتەۋ ءۇشىن قىسقا مەرزىمدى نوتتاردان, اقشا نارىعىندا قامتاماسىز ەتۋ رەتىندە مەملەكەتتىك باعالى قاعازداردى نە اقش دوللارىن پايدالانا وتىرىپ جۇرگىزىلەتىن وپەراتسيالاردان تۇراتىن قۇرالداردى كەڭىنەن پايدالانادى», دەيدى ققق وكىلى. ونىڭ ايتۋىنشا, بازالىق مولشەرلەمەنى جانە ءتيىستى ءدالىزدى بەلگىلەۋ جوعارىدا اتالعان قۇرالدار بويىنشا مولشەرلەمەلەر وزگەرەتىن جانە ورتالىق بانك ءوز ماقساتتارىنا جەتۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى دەپ سانايتىن دياپازوندى ايقىندايدى.
«اسپانداۋ» قورىنىڭ باسشىسى ۇلتتىق بانك جۇمىسىنىڭ ودان ءارى اشىق بولا باستاعانىنا توقتالدى, الايدا رەتتەۋشى بۇل باعىتتا بۇدان دا ءارى جۇمىس ىستەۋىنە بولادى دەپ سانايدى.
«ۇلتتىق بانك قازىر بۇرىنعىدان اشىعىراق بولا ءتۇستى, بىراق ول ءوزىنىڭ اقشا-كرەديت جانە ۆاليۋتالىق-قارجى ساياساتتارىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىن بۇدان دا ەرتەرەك مالىمدەگەندە, مىسالى, تەڭگەنىڭ ايىرباستاۋ باعامىنىڭ نەگە جانە نە ارقىلى تاۋەلدى ەكەندىگىن جانە ت.ب. ايتقاندا, وتاندىق كاسىپكەرلەر ءوز ينۆەستيتسيالارىن ۇلتتىق ەكونوميكاعا جوسپارلاۋى, بانكتەردىڭ ولاردى كرەديتتەۋى ايتارلىقتاي جەڭىل بولعان بولار ەدى. ۇلتتىق بانك ازىرگە مۇنداي قانداي دا ءبىر ۇزاق مەرزىمدى مالىمدەمەلەر جاساعىسى جانە سول ارقىلى ءوزىنىڭ ەكونوميكاعا قاتىستى بيلىك ەتۋ وكىلەتتىكتەرىن شەكتەگىسى كەلمەيدى», دەيدى قانات نۇروۆ.
سونىمەن بىرگە رەتتەۋشىنىڭ ساياساتى تۋرالى تولىق اقپاراتتىڭ بولماۋىنا قاراماستان, ساراپشى ونىڭ جۇمىس ناتيجەسىنىڭ كورىنىپ وتىرعانىن اتاپ وتەدى.
«ۇلتتىق بانكتىڭ بازالىق مولشەرلەمەسى 9%-عا دەيىن تومەندەتىلگەن, ينفلياتسيا 6%-دان تومەن, ەدب دەپوزيتتىك بازاسى, ياعني ولاردىڭ كرەديتتىك الەۋەتى – جارتىسى دەرلىك دوللارسىزداندىرىلعان. جالپى العاندا, ۇلتتىق بانكتىڭ جاڭا باسشىلىعى ءۇشىن بۇل جامان ناتيجە ەمەس. ارينە قاتەلەرى دە بار, مىسالى – ۆاليۋتالىق دەپوزيتتەر بويىنشا پايىزدىق مولشەرلەمەلەردىڭ سىرتقى نارىقتان تومەن بولۋى, بۇل كاپيتالدىڭ اكەتىلۋىنىڭ ۇلعايۋىنا اكەپ سوقتى, دەگەنمەن جۇمىس ىستەمەگەن ادام عانا قاتەلەسپەيدى», دەپ سانايدى قور باسشىسى.
سونىمەن بىرگە ول ۇلتتىق بانك مانداتىندا كوزدەلگەن بەلگىلى ءبىر وكتەمدىكتەردى جۇزەگە اسىرا وتىرىپ رەتتەۋشىنىڭ تەڭگەگە كوبىرەك قولداۋ كورسەتە الاتىندىعى تۋرالى پىكىر ءبىلدىردى.
«ۇلتتىق بانكتىڭ ۆاليۋتا نارىعىنداعى الىپساتارلىقتىڭ اسەرىنەن بولاتىن كۇرت اۋىتقۋلاردى رەتتەۋگە باعىتتالعان, سيرەك جۇرگىزەتىن وكتەمدىكتەرى, ەگەر باسقا دا تەڭ جاعدايدا, الىپساتارلىق ۇلتتىق ۆاليۋتاعا دەگەن سەنىمنىڭ پايداسىنا باعىتتالاتىنداي ەتىپ, تەڭگەنىڭ السىرەۋىنەن گورى ءجيى ءارى كوبىرەك نىعايۋىنا اسەر ەتەتىندەي ناتيجە بەرسە, وندا اقشا نارىعىنىڭ «ۇزاق اقشانىڭ» بولاتىنىنا دەگەن سەنىمدىلىگى بولار ەدى دەپ سانايمىن. ول كەزدە «تالاپ ەتكەنگە دەيىنگى» دەپ اتالاتىن دەپوزيتتەر دە ۇزاق مەرزىمدى بولىپ, تابىستى كاسىپكەرلەر دە كوبىرەك بولعان بولار ەدى جانە كرەديت بەرىلەتىندەر, ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن كرەديتتەلەتىندەر دە تابىلار ەدى», دەپ سانايدى ساراپشى.
ءتىپتى وسىنداي دۇرىس نيەتپەن دە تەڭگەگە قولداۋ كورسەتۋگە قارسى ۇلتتىق بانك جاھاندىق ۇردىستەرگە مويىنسۇنباۋ تۋرالى مالىمدەۋىن جالعاستىرۋدا. قازىرگى ۋاقىتتا رەتتەۋشىنىڭ تۇسىندىرۋىنشە, ايىرباستاۋ باعامى ىشكى, سول سياقتى سىرتقى سيپاتتاعى, ءتۇرلى باعىتتاعى بىرقاتار فاكتورلاردىڭ ىقپالىمەن قالىپتاسۋدا, ونىڭ قايسىسى باسىم بولاتىندىعىن ۋاقىت قانا كورسەتەدى.
ينۆەستيتسيالارعا ارنالعان تەرەزە
قورىتىندىلاي كەلە شىلدەنىڭ سوڭىندا كەلگەن جاقسى حاباردى اتاپ وتكىمىز كەلەدى. ۇلتتىق بانك قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارىن (مبق) Clearstream حالىقارالىق ەسەپ ايىرىسۋ جۇيەسىندە ەسەپكە الىناتىن باعالى قاعازدار تىزىمىنە ەنگىزۋ جونىندەگى جوبانىڭ ءساتتى ىسكە اسىرىلعانىن حابارلادى. باسقاشا ايتقاندا, قازاقستاننىڭ مبق حالىقارالىق ينۆەستورلاردىڭ كەڭ توبى ءۇشىن قولجەتىمدى بولادى, بۇل ءوز كەزەگىندە قوسىمشا پورتفەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ كەلۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارى بويىنشا ەسەپ ايىرىسۋدى Clearstream جۇيەسى ارقىلى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىگى حالىقارالىق ينۆەستورلاردىڭ قازاقستان قور نارىعىنا كەلۋىن ايتارلىقتاي جەڭىلدەتەدى. جوبانى ىسكە اسىرۋ قازاقستانداعى قارجى نارىعىن دامىتۋداعى جاڭا كەزەڭ بولىپ تابىلادى», دەپ تۇسىنىكتەمە بەردى قازاقستان ۇلتتىق بانكى مونەتارلىق وپەراتسيالار دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ءاليا مولدابەكوۆا.
كوپتەن كۇتكەن وقيعانى ساراپشىلار قوعامداستىعى دا قۋانا قارسى الدى. ماسەلەن, ەكونوميست الماس چۋكين الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ءوز تۇسىنىكتەمەسىندە مۇنى «ازداعان رەۆوليۋتسيا نەمەسە تەڭگەنىڭ قايتا دۇنيەگە كەلۋى» دەپ اتادى. «(…) ەندى قازاقستاننىڭ بارلىق باعالى قاعازدارى حالىقارالىق تاۋار بولدى. الەمدەگى كەز كەلگەن بروكەر كەز كەلگەن كليەنتكە ەل ۇكىمەتىنىڭ, ۇلتتىق بانكتىڭ, سامۇرىقتىڭ, قازاقتەلەكومنىڭ نەمەسە KASE-دە ليستينگ شىعارعان كەز كەلگەن سنابسبىتترەستىڭ وبليگاتسيالارىن تەز ارادا ساتىپ الا الادى نەمەسە ساتادى. بۇل وتە تاماشا. بۇل حالىقارالىق كاپيتالدى تارتۋ ءۇشىن كەرەمەت جول اشادى», دەپ جازادى ول. ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, قازاقستاندىق ەميتەنتتەردىڭ بورىشتىق قۇرالدارى كولەمىنىڭ كوپ, كىرىستىلىگىنىڭ جوعارى بولۋىنا جانە ەلدەر بويىنشا رەيتينگىلەرىنىڭ جوعارى بولۋىنا بايلانىستى ولارعا شەتەلدىك ينۆەستورلار كوبىرەك قىزىعۋشىلىق تانىتۋى مۇمكىن.
«ەندى مەن ەلىمىزگە ينۆەستيتسيالار مەن بورىشتىق باعالى قاعازدار تۇرىندەگى ۆاليۋتالاردىڭ ايتارلىقتاي كوپ كولەمى كەلەدى دەپ سەنەمىن. بۇل وتە جاقسى. باعام رەتتەلەدى, قارىز الۋ قۇنى ودان ءارى تومەندەيدى. بىراق ونىمەن دە جۇمىس ىستەي ءبىلۋ قاجەت. كەتكەنىنەن كەلگەنى كوپ بولۋ كەرەك جانە ەڭ باستىسى ول باسقارىلاتىن رەجىمدە بولۋى ءتيىس. كوپ بولسا, تۇك شىقپايتىنىن 2002-2008 جىلدارى ءبىز ەۋروبوندتار تۇرىندە باستان كەشىردىك», دەپ اتاپ ءوتتى ول.
الماس چۋكيننىڭ پىكىرىنشە, الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوسۋى, ەلىمىزدىڭ ساۋدا بالانسى ءپروفيتسيتىنىڭ ءوسۋى جانە باسقا دا جاعىمدى فاكتورلاردىڭ اياسىندا ەگەر قازاقستان ۆاليۋتاسى ءۇشىن السىزدىك فاكتورى بولىپ تابىلاتىن رەسەي ءرۋبلى السىرەمەسە, تەڭگەنىڭ نىعايۋ الەۋەتى بار.
ميحايل ماكسيموۆ
