«باياعى جارتاس – ءبىر جارتاس» تالاپ قويعان تۇرعىنداردىڭ تاۋى تالاي شاعىلدى. سەبەبى قۇزىرلى ورگان قىزمەتكەرلەرى مەن جاۋاپتى تۇلعالاردىڭ جايباراقاتتىلىعى سالانى جاناشىرلىقپەن جاڭعىرتۋدان گورى جىلى ورنىن سۋىتقانعا دەيىنگى «جابۋلى قازاننىڭ جابۋلى كۇيىندە» قالۋىن نەمەسە «سەن تيمەسەڭ, مەن تيمەن, بادىراق كوز» دەپ ۋاقىت وتكىزۋىن ءتيىمدى ساناي ما دەگەن ويعا جەتەلەيدى. 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان «دەنساۋلىق» باعدارلاماسى بويىنشا بيىلعى العاشقى جارتىجىلدىق قورىتىندىسىنا نازار اۋدارساق, وڭىردە تۋبەركۋلەز كورسەتكىشىنىڭ تومەندەگەنى, كەرىسىنشە بالا ءولىمىنىڭ بىلتىرعى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا وسكەندىگىن اڭعارۋعا بولادى. ارينە مەديتسينا مەكەمەلەرىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋ ماقساتىندا اۋداندىق, قالالىق مەكەمەلەرگە جاڭا قۇرىلعىلار الۋ, عيماراتتار قۇرىلىسىن جاڭعىرتۋ, انا مەن بالا ورتالىعىن سالۋ ىسپەتتى وڭ ىستەر دە بار. دەگەنمەن بۇل جولى تاستاي ەسەپتىڭ تاساسىندا قالىپ كەلە جاتقان ماسەلەلەردى قوزعاماقپىز.
تاياۋدا وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ت.باپيەۆ ءبىر سوزىندە «ولگىڭ كەلسە, بەينەۋ اۋرۋحاناسىنا بار» دەدى. قوردالانىپ قالعان كەلەڭسىزدىكتەردى قالاي اۋىزدىقتاپ, قالاي جولعا قويۋ كەرەكتىگى ويلاندىردى ما, الدە كۇردەلى جاعداي ەڭسەرۋگە مۇمكىندىك بەرمەي جاتىر ما, باسقارما باسشىسى ءوڭىردىڭ, اسىرەسە بەينەۋ اۋدانىنىڭ دارىگەرلەرىنە رەنىشىن جاسىرعان جوق. وبلىس ورتالىعىنان شالعاي ورنالاسقان بەينەۋ اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى ىرگەلەس شەت مەملەكەتتەردەن كوشىپ كەلۋشىلەر ەسەبىنەن كۇرت ءوسىپ, از جىلدا ىرگەلى اۋدانعا اينالعانى بەلگىلى. بىراق اۋداننىڭ تۇرعىندارى كوبەيگەنىمەن, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا سەرپىلىس جوق. اۋداندىق اۋرۋحاناداعى احۋال ۇزدىكسىز سىنعا ۇشىراپ كەلەدى. ءتارتىپ پەن جاۋاپكەرشىلىكتەن جۇرداي جۇيەسىز جۇمىس, سىرقاتتىڭ دەرتىنەن گورى قالتاسىنا ۇڭىلگەن اشكوزدىك ناۋقاستاردىڭ ەم تاپپاي ساندالۋىنا سەبەپ بولۋدا. ايتالىق شۇعىل شارا قابىلداۋ ارقىلى دەر كەزىندە ورتالىق اۋرۋحانالارعا جەتكىزۋ مۇمكىندىگى بولا تۇرا ۋاقىتقا ۇتىلعان, ءار دارىگەرگە ءبىر جۇگىرىپ, تۇشىمدى كەڭەس الا الماعان ناۋقاستاردىڭ وبالى كىمگە؟! اتا زاڭدا ء«ار ادام – مەملەكەتتىڭ بايلىعى» ەكەنى جازىلعانىمەن, جەرگىلىكتى دارىگەرلەردە مەملەكەتتىك مۇددە تۇرعىسىنان قاراۋ مۇلدە جەتىسپەيدى. ەل ىشىندە «تامىر-تانىس بولسا عانا ەمدەلەسىڭ» دەگەن جازىلماعان «زاڭدىلىقتىڭ» ورناۋى, ەم الۋ مەن ەمدەۋدەگى ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقى مەن مىندەتى ءىس جۇزىندە ورىندالا بەرمەيتىنىن كورسەتەدى.
جۋىردا اتتان جىعىلعان جىگىت كەشكىسىن بەينەۋ اۋداندىق اۋرۋحاناسىنا جەتكىزىلدى. قان الىپ, رەنتگەنگە ءتۇسىرىپ «باس سۇيەگى ساۋ» دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن دارىگەرلەر جانىن قويارعا جەر تاپپاي, «باسىمنىڭ وڭ جاعىنىڭ ءىشى اۋىرىپ بارا جاتىر» دەپ قولىمەن كورسەتە مازاسىزدانعان جىگىتتى تىنىشتاندىراتىن ۋكولمەن ۇيىقتاتۋعا اسىققان. دارىگەرلەر ءۇشىن ەڭ باستىسى, ناۋقاستىڭ تىنىشتالۋى سەكىلدى. كەزەكشى دارىگەر ابدىراعان اتا-انا, تۋعان-تۋىسقا «حيرۋرگ ۇيىنەن بالاعا وتا جاساتسا كەلەتىندىگىن, ايتپەسە جۇمىستا تاڭعى ساعات 8.00-دە بولاتىندىعىن ايتتى» دەگەن حاباردى جەتكىزەدى. اتا-انا وتاعا كەلىسپەيدى. ويتكەنى بىرىنشىدەن بالانىڭ قيىن جاعدايىنان, وتا جاساتپاسا كەش قالۋى مۇمكىن ەكەندىگىنەن, ۋاقىتتىڭ تىعىزدىعىنان حابارسىز, ەكىنشىدەن احۋالدى ءتۇسىندىرىپ, جاعدايدى مەديتسينالىق تۇرعىدا ساراپتاعان ەشكىم جوق, وتا جاساۋعا سەنىمدى دارىگەر تاعى جوق. مۇنداي جاعدايدا اۋرۋحانانىڭ باس دارىگەرى, حيرۋرگى, وزگە دە ماماندار شۇعىل جيىلىپ, تۋىستارعا جاعدايدى ەگجەي-تەگجەيلى ءتۇسىندىرىپ, وتا جاساۋ مۇمكىندىكتەرى مەن ونىڭ قاجەتتىلىگىن, ايتپەسە وبلىس ورتالىعىنا دەرەۋ جەتكىزۋدىڭ قامىن كۇيتتەۋى, ناۋقاستى امان الىپ قالۋدىڭ جولدارىن ۇيىمداستىرۋى كەرەك ەمەس پە؟!
وسىلايشا سوققى العان جىگىت وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى مەن جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرىنىڭ ارالاسۋىمەن ءبىر تاۋلىك دەگەندە وبلىس ورتالىعىنا سانيتارلىق اۆياتسيامەن اسا اۋىر جاعدايدا جەتكىزىلدى. اقتاۋلىق دارىگەرلەر جانتالاسقانىمەن, امان الىپ قالۋ مۇمكىن بولمادى. سەبەبى اۋداندىق اۋرۋحاناداعى جايباسارلىق, جاۋاپكەرشىلىك پەن ءتارتىپتىڭ جوقتىعى, شۇعىل كومەكتىڭ ۇيىمداستىرىلماۋى, دارىگەرلەردىڭ سىرقاتقا نەمقۇرايلى قاراۋى سالدارىنان 1 ساعاتتا, ءارى كەتكەندە 5-6 ساعاتتا وبلىس ورتالىعىنا جەتكىزىلۋى ءتيىس ناۋقاس ءبىر تاۋلىك دەگەندە ازەر جەتكىزىلدى. ساناۆياتسيا دارىگەرى اتا-اناسىنا بالانىڭ جاعدايى اۋىر ەكەندىگىن, باسىنىڭ قاي بولىگى قانداي سوققى الىپ, قالاي اۋىرىپ جاتقانى انىقتالماعانىن, سوندىقتان تاسىمالداۋدىڭ دا قيىندىق تۋعىزىپ تۇرعاندىعىن, جولعا جاراۋ-جاراماۋىنىڭ بەلگىسىزدىگىن جۇرەگى جىلاپ تۇرىپ جەتكىزگەن. دارىگەرلەردىڭ بارلىعىنا بىردەي وكپە ارتا المايمىز, الايدا يمانى ۇستەم, قىزمەتتەگى ءناسىبىن ادالدان تاۋىپ, بالا-شاعاسىن اق-ادال ناپاقامەن اسىراۋ جولىندا جۇرگەن ارىپتەستىڭ ەڭبەگىن لايلاپ جۇرگەندەر دە بار.
ماڭعىستاۋ وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ت.باپيەۆ اۋرۋحاناسىندا بولىپ جاتقان جاعدايدى ەرتەڭىندە وزىنەن ەستىگەن بەينەۋ اۋداندىق اۋرۋحاناسىنىڭ باس دارىگەرى ز.بايتۇگەلوۆاعا, وتا جاساتسا عانا بارامىن دەپ اۋرۋحاناعا كەلمەي قويعان حيرۋرگ ءا.قاناەۆقا رەنىشىن جاسىرماي جەتكىزىپ, نەيروحيرۋرگ سىندى ماماندار ناقتى كەڭەس بەرىپ تۇرماعاندىقتان, اتا-انانىڭ وتا جاساتۋعا كەلىسىم بەرە الماۋىنىڭ دا دۇرىس ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. ورىن العان اۋىر جاعدايدان بەينەۋ اۋداندىق اۋرۋحاناسىنىڭ باس دارىگەرى نەگە حابارسىز, كەزەكشى دارىگەردىڭ باسشىنى جۇمىس ۋاقىتىنان تىس مەزگىلدە مازالاۋعا قۇقى جوق پا, الدە جاناشىرلارىنىڭ جانۇشىرۋىمەن شاقىرتىلعان ساناۆياتسيامەن ناۋقاستى وبلىس ورتالىعىنا اسىرىپ جىبەرىپ, جاۋاپكەرشىلىكتى اۋدارا سالۋعا ۇيرەنگەن بە؟ بەينەۋلىك دارىگەرلەر رەنتگەنگە تۇسىرگەن «ساۋ» باس سۇيەكتىڭ سىنعاندىعى اقتاۋعا كەلگەندە انىقتالدى. سوندا قولدا بار رەنتگەنگە دۇرىس تۇسىرە الماي, قورىتىندىنى وقي الماي تۇرعان دارىگەرلەردىڭ باس سۇيەككە وتا جاساۋىنا قالاي سەنۋگە بولادى؟.. اۋداندىق اۋرۋحانانىڭ بايىرعى اپپاراتى – رەنتگەندى مەڭگەرە الماعان دارىگەرلەر جۇيەسى باسقا, ءتىلى بولەك, جەتىلدىرىلگەن شەتەلدىك قۇرال-جابدىقپەن قالاي جۇمىس ىستەيدى؟ جاندى جۇدەتەتىن جايتتار كوپ.
بۇل بەينەۋ اۋدانىنىڭ دارىگەرلىك قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنا تۇبەگەيلى وزگەرىس قاجەتتىگىن اڭعارتادى. وسى وقيعادان سوڭ كوپ ۇزاماي بەينەۋ اۋداندىق اۋرۋحاناسىنىڭ جانساقتاۋ بولىمىنە جوعارىدا ايتىلعان جىگىتتىڭ دياگنوزىمەن, ياعني باس سۇيەگىنىڭ سىنۋى جانە مي جاراقاتىمەن تاعى ءبىر ناۋقاس تۇسەدى. بۇرىنعى قاتەلىكتەرىن ۇعىنعان بەينەۋلىك دارىگەرلەر شۇعىل جيىلىپ, ورتاق اقىل-كەڭەستىڭ ناتيجەسىمەن دەرەۋ ىسكە كىرىسەدى. جىگىتتىڭ باسىنا وتا جاساپ, امان الىپ قالادى. ال الدىڭعى ناۋقاستىڭ جازىعى نە, دارىگەرلەر نەگە وعان دا جۇدىرىقتاي جۇمىلماعان, نەگە قولدا بار مۇمكىندىكتى پايدالانباعان دەگەن اششى دا تۇماندى ساۋال تۋادى.
جاعدايدىڭ ۋشىعۋى دارىگەرلەردىڭ ءبىلىم-بىلىگىندە عانا ەمەس, ادامي قاسيەتىنىڭ تومەندەۋىندە جانە جەمقورلىقتىڭ, تامىر-تانىستىقتىڭ تامىر جايۋىندا ەكەنى انىق. بۇگىندە دارىگەرلەردىڭ كوپشىلىگى مەيىرىم تاپشىلىعى, جاۋاپكەرشىلىكتىڭ تومەندەۋى جانە پاراعا قىزىعۋشىلىقتىڭ شەكتەن تىس ارتۋى دەرتىمەن اۋىرادى دەۋگە بولادى. الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى دارىگەرلەرگە قاتىستى جانتۇرشىگەرلىك جازبالار مەن اقپاراتتار سونىڭ دالەلى. «جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس». كەي دارىگەرلەردىڭ جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ كەلگەن ناۋقاسقا قول ۇشىن سوزۋدىڭ ورنىنا جۇرە سويلەسۋى, دورەكى ءتىل قاتۋى جىلدار بويى قالىپتاسقان جاعداي دەسەك تە, ناۋقاستى الدىمەن قاراپ, قان تالدامالارىن جاساماي تۇرىپ قۇلاش-قۇلاش ءدارى-دارمەك ءتىزىمىن جازىپ بەرۋى, تامىر-تانىسىنىڭ ءدارىحاناسىنا جىبەرۋى, سونداي-اق تارتپاسىنان جەلىلىك ماركەتينگ بويىنشا ساتىلاتىن دارىلەردى شىعارىپ جارنامالاي جونەلەتىنىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟.. جانە بۇل ساناتتاعىلار قىزمەتىنە كوڭىلى تولماعان ناۋقاسقا ء«وز ەركىممەن باس تارتتىم, دارىگەرگە قويار كىنام جوق» دەگەن قولحاتتى جازدىرىپ الۋدى دا ۇمىتپايدى.
ءومىر مەن ءولىم اراسىنان پايدا كوكسەۋ جيىركەنىشتى قىلىق, كەرى تارتاتىن ارەكەت. قىزى مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورنىنىڭ اقىلى بولىمىندە وقىپ جۇرگەن تانىسىمنىڭ «وقۋعا جۇمساعان اقشانى قىزمەتكە تۇرعان سوڭ قايتارىپ الادى عوي» دەگەنى ەسىمدە. بۇل نە دەگەن قۇنىققان قۇلقىن, تويمايتىن كومەي, تولمايتىن اران, بىتپەيتىن جانتالاس؟!. الدا-جالدا دارىگەردىڭ ۇستىنەن ارىزدانىپ, ءولىم-ءجىتىمنىڭ سوڭىنان قۋدالاي قالسا, قىلمىسى بولا تۇرا قىزمەتكەرىن كوپە-كورىنەۋ جاسىرىپ, ءتۇرلى قۇجاتتاردى, انىقتامالاردى, ناۋقاسقا قاتىستى ءتۇسىرىلىم-جازبالاردى جويىپ, قايتا جازىپ, قىلمىستى بۇركەمەلەۋمەن اينالىساتىن باسشىلىقتى دا كىناسىز دەي المايمىز. ارينە دارىگەرلىك قىزمەتتىڭ جالاقىسى از. الايدا ەسەبىن ناۋقاستان ايىرۋعا تىرىسۋ, سىرقاتپەن ساۋدالاسۋ اۋرۋحانانى بازارعا اينالدىرعانداي. اجال اۋزىندا الاسۇرعان پەندەنىڭ قاسىرەتى مەن بەينەتىنەن, قايعىلى جاننىڭ كوز جاسىنان پايدا تاۋىپ ەشكىم كوكتەمەس, ءسىرا...
كەڭەستىك كەزەڭدە كەڭشاردىڭ الىس جايلاۋلارعا بىتىراي ورنالاسقان مالدى اۋىلدارىن ايىنا ءبىر ارالايتىن فەلدشەرلەر تۇتاس ەلدىڭ ارقا سۇيەرى ەدى. ايدالادا اجالدان اپپاراتسىز اراشالاپ, اقى دامەتپەي ارقا-جارقا اتتاناتىن. ادامنىڭ اماندىعىنا, قىزمەتىنىڭ ادالدىعىنا, سىرقات جانعا جاساعان جاقسىلىعىنا ريزا كوڭىلمەن ساۋاپ دەپ ءوزى قۋاناتىن. سوندىقتان گيپپوكرات انتى اسەرسىز بولسا, دارىگەرلەردىڭ الدىمەن جاراتۋشىنى ەسكە الىپ, يمان مەن ساۋاپقا كوبىرەك ۇيىعانى دۇرىس بولار ەدى. ويتكەنى ار الدىنداعى ادالدىق كوپ دۇنيەگە كومەكتەسەدى. ياعني دارىگەرلەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋمەن بىرگە جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەسىن نىعايتۋدى زاڭمەن جانە يمانمەن ورنىقتىرۋ قاجەت. اق جەلەڭدى ابزال جان دارىگەرلىك ماماندىقتى ايلىق الۋ ءۇشىن ەمەس, ەل, قوعام, ۇلت بولاشاعى الدىنداعى زور جاۋاپكەرشىلىك دەپ ۇعىنعانى ابزال.
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
