داۋىل وتىندەگى اقىن جۇرەگى

مەنىڭ مەكتەپكە بارعىم كەلەدى

بۇل اڭگىمە اقىننىڭ ءوزى جانە ونىڭ ساراپشىلارى تارابىنان نەشە مارتە ايتىلعان. ءارى بۇل اڭگىمەنىڭ جۇرت اراسىندا الدەنەشە رەت قايتالانىپ ايتىلعانىندا دا كۇمان جوق, ءبىر قىزىعى ءار ەستىگەن سايىن جاڭا ەستىگەندەي اسەر بەرەدى.

ول 1930 جىلى سيريانىڭ باتىسىندا ءومىر ەسىگىن اشقان ونىڭ تۋعان اۋىلى حاسسابيدا بالالار ءبىلىم الۋعا ارنالعان مەكتەپ جوق ەدى, ءتىپتى, جارىق, تەلەفون دەگەندەر اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن قول جەتپەس بۇيىمدار ەدى. ول الي احماد سايد ەسبەر دەگەن ەلەۋسىز ەسىممەن بوزبالا شاققا قادام تاستاپ, جەرگىلىكتى مەدرەسەدەن قۇران وقىپ, ونىمەن قوسا اراب كلاسسيكالىق پوەزياسىن ويىنا توقىپ وسەدى, ونىڭ اكەسى دە وسى سالاعا باسا دەن قوياتىن.

1943 جىلى سيريا ءوز تاۋەلسىزدىگىن الدى; بۇل مەملەكەتتىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى شۇكىري ءال-قۋاتلي ەل ءىشىن ارالاپ ءىس ساپاردا جۇرگەندە, حاسسابي اۋىلىنا جاقىن ماڭداعى ءبىر قالاشىققا كەلىپ تۇسەدى. الي احماد ءوز جانىنان ولەڭ شىعارىپ, ەل باسشىسىنىڭ كەلگەن قادامىن, ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىن قۇتتىقتاپ, بالا جۇرەگىنەن تۋىنداعان ولەڭىن پرەزيدەنتتىڭ الدىندا وقىپ بەرۋگە دايىندىق جاسايدى. ول اۋەلى الدا بولاتىن ۇلى كەزدەسۋ تۋرالى ويشا جوسپار جاساپ تا قويادى; جوعارى لاۋازىمدىلاردىڭ الدىندا ول ولەڭىن جاتقا ايتىپ بەرەدى; ەل باسشىسى ولەڭىن ۇناتىپ وعان قامقورلىق جاسايدى. ول سوسىن: «مەنىڭ مەكتەپكە بارعىم كەلەدى» دەيدى تايسالماي. ونىڭ تىلەگى ورىندالادى. بۇل بالا قيالدار شىندىققا جاقىن بولدى. وسى ەرتەگى جەلىسىمەن بولاشاق ۇلى اقىننىڭ ءومىرى كۇرت وزگەرىستەرمەن تولىعادى. كوپ وتپەي ول اۋىلدىقتاعى وقىتۋى جاقسى مەكتەپكە قابىلدانادى, ول فرانتسيا مەملەكەتتىگىنە قاراستى تارتۋس ليتسەيى ەدى, 1944 جىلى بۇل ليتسەي جابىلعان سوڭ ول ۇكىمەتكە قاراستى مەكتەپكە اۋىسادى. ارادا كوپ وتپەي مەملەكەتتىك ستەپەنديانى يەلەنىپ, داماسك ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ, 1954 جىلى وسى وقۋ ورنىن فيلوسوفيا ماماندىعى بويىنشا تامامدايدى.

ميفوپوەس رەتىندە پوەتيكالىق سايكەستىك

ول وقۋ بارىسىندا دا ولەڭنەن قول ءۇزىپ قالعان جوق, بىراق گازەت رەداكتورلارى ول جىبەرگەن ولەڭدەرگە كوز قىرىن سالا قويمايدى.  مەزەتكە بولسا دا تاۋى شاعىلعان ول جابايى قابان جارىپ ولتىرگەن اڭشى جىگىت ءادونيستىڭ ەسىمىن قولدانىپ, ميفولوگيالىق تۋىندىلار جازا باستايدى. الي احماد بۇدان بىلاي ءوزىن قاباننىڭ جەمى بولعان ادونيس جانە گازەت رەداكتورى رەتىندە سەزىنەدى. ول ولەڭدەرىن ادونيس دەگەن اۆتور اتىمەن تاعى ءبىر مارتە رەداكتسياعا جىبەرەدى. عاجابى بۇل جولى ونى جولى بولادى; ول جازعان ولەڭدەردىڭ ءون-بويىنان ميفولوگيالىق قاسيەتتەر مەنمۇندالاپ تۇرعاندىقتان بولار گازەت رەداكتورى ونىڭ العاشقى تۋىندىلارىن جاريالاپ, وعان اقجول تىلەيدى. العاشقى تابىستارىنا ريزا بولعان ول كۇنى-ءتۇنى ولەڭ جازىپ, اقىندىق الەمگە ءبىر جولا بەت بۇرادى.

ساياسات, تۇرمە, قۋعىن-سۇرگىن

ۋنيۆەرسيتەت قۇشاعىندا جۇرگەن الي احماد... جوق ادونيس سيريانىڭ ۇلتتىق سوتسيال پارتياسىنا قاتىناسادى; بۇنى ادولف  گيتلەردىڭ پارتياسىمەن شاتاستىرماۋ كەرەك, بۇل دىنمەن شەكتەلمەگەن دەموكراتيالىق جانە توتاليتارلىق جۇيەدەگى سيريالىق جۇيەگە يە پارتيا ەدى. 1955-56 جىلدار ارالىعىندا اسكەري مىندەت وتەپ جۇرگەندە, قارسى پارتيامەن ساياسي سەلبەستىكتە بولعانى ءۇشىن ول تەمىر تورعا قامالادى. قاماقتان بوساعان سوڭ, سول كەزدەگى ايەلى ءارى ادەبيەتتانۋشى حاليدا سايدپەن بىرگە ليۆانعا بارىپ, بەيرۋتقا قونىس تەبەدى, جاڭا قونىسىنا ورنىققان ولار بار ومىرلەرىن شىعارماشىلىققا ارنايدى. ادونيستىڭ 20 نەشە جىر كىتابىنىڭ العاشقىلارى 1957 جىلى قاعازعا تۇسە باستايدى, كوپ وتپەي ول كۇللى اراب پوەزياسىنا جاڭاشىلدىق اكەلگەن تۇلعاعا اينالادى; پوەزيانىڭ تاقىرىپتىق جانە ەموتسيونالدىق جەتىستىكتەرىن كەڭەيتۋ ءۇشىن راۋشان پوەزياسىنىڭ رەسۋرستارىن پايدالانا ءبىلدى; ۇكىمەت ستەپەندياسىمەن فرانتسيادا ءبىر جىل ءبىلىم الادى, وسى ورايدا ول فرانتسۋز اقىندارى يۆ بونفۋا, سەن-جون پەرسە جانە انري ميشو سەكىلدى اقىنداردىڭ شىعارمالارىن اۋدارۋعا كىرىسەدى. وسى ەڭبەكقورلىعى اراب ادەبي جۋرنالدارىنا وزگەشە رۋح بىتىرەدى, باسقالارمەن بىرلەسىپ ەليوتتىڭ «سورتاڭ جەر», ەزرا پاۋند, فيلليپ لاركين جانە روبەرت لوۋەلل سەكىلدى داڭىقتى تۇلعالاردىڭ تۋىندىلارىن ارت-ارتىنان اۋدارىپ, قاعاز بەتىنە تۇسىرەدى, بۇدان سىرت, اراب پروزاسىنىڭ انتولوگياسىن وڭدەۋمەن اينالىسادى, وسىنداي ەڭبەكقورلىعىنىڭ ارقاسىندا, بەيرۋتتاعى St Joseph ۋنيۆەرسيتەتىندە اراب ادەبيەتى ماماندىعى بويىنشا PhD اتاعىن الادى, وسىدان سوڭ, ليۆان ۋنيۆەرسيتەتىندە اراب ادەبيەتىنەن ساباق بەرەدى, كەيىننەن فانتسياداعى جانە امەريكاداعى جوعارى وقۋ ورىندارىندا دا جۇمىس ىستەيدى.1982 جىلى يزرايل ليۆاندى باسىپ العان سوڭ, ول تاعى دا قونىس اۋدارىپ, اقىرى 1985 جىلى فراتسياعا تابان تىرەيدى, وتباسىمەن بىرگە كۇنى بۇگىنگە دەيىن پاريجدە ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى.  

بەلسەندى اقىن

وقىرماندار بىزدەن: بەلسەندى اقىن دەگەن قانداي اتاۋ دەپ سۇراۋى مۇمكىن؟ بەلسەندى اقىن – اۆتوريتارلىق مەملەكەتتىڭ قىزمەتىن, ونىڭ كوشباسشىلارى مەن رەسمي يدەولوگياسىن ماداقتايتىن ادام. ماداقتاۋ كەرەك بولسا ءبىز ادونيستى ءوز مىندەتى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن, ۋاعداسىن تولىق ورىنداعان اقىن دەگەن ارلى دا تاعدىرلى اتاققا يە جان يەسى دەپ القار ەدىك. ول پوەزيالىق سارىنمەن تۇجىرىمدالعان سىني ويلاردىڭ, سونداي-اق ادەبي تۋىندى جازۋدىڭ تاماشا ۇلگىسىن قالىپتاستىرا الدى. ونىڭ تىكەلەي ومىرىلك تاجىريبەسى سيونيست پالەستينالىق قونىستانۋشى ناكبا تۋرالى; 1967 جىلعى ارابتاعى قۇلدىراۋ; جانە 1982 جىلعى يزرايل شاپقىنشىلىعى كەزىندەگى ليۆانداعى شيەلەنىس; مۇنداعى ۋاقىتتاردا بولعان اراب الەمىندەگى كەلەڭسىزدىكتەر تۋرالى ايقىن دەرەكتەردى كوز الدىمىزعا جايىپ سالادى.

1967 جىلعى ارابتىڭ جەڭىلىس تورىنەن كورىنۋى وعان وزگەشە شابىر سىيلاپ, «بۇل مەنىڭ ەسىمىم» اتتى پوەزيالىق تۋىندىنى جازۋعا كۇش بەرەدى, بۇل پوەما تاريحتى ماڭگىلىك ايان رەتىندە سيمۆولداعان پوەما:

جەر بەتىندەگى سورلى جان, قاسىما كەل,

بۇل ءداۋىردى ش ۇلىعىڭمەن, كوز جاسىڭمەن سۇرتەرسىڭ

ءوز جىلۋىن ىزدەپ جۇرگەن تانمەنەن ورارسىڭ,

قالا دەگەن اقسۇيەكتەردىڭ شەڭبەرى,

ءوز ءزاۋزاتىن ارقالاعان توڭكەرىس بولدى كورگەنىم

ميلليونداعان ءاندى جەرلەپ... قورىنعام

قابىرىمە كىردىڭ بە, وندا ۇستا مەنىڭ قولىمنان:

ىلەس مەنىڭ سوڭىمنان

مەنىڭ ءداۋىرىم قاقپامدى ءدال قازىرگە قاقپايدى

جاھاننامنىڭ بەيىتى الدىمدا تۇر قاسقايىپ,

وعان دە بەردىم ءتوزىمدى

سۇلتاننىڭ سۇيەك ك ۇلى... 

ۇستا مەنىڭ قولىمنان:

ىلەس مەنىڭ سوڭىمنان.

سونداي-اق, اقىننىڭ «قامال» اتتى كىتابىندا, ليۆاننىڭ ىشكى سوعىسى, يزرايلدىڭ شابۋىلى تۋرالى تاريحي ساتتەر تىلگە تيەك بولادى, اقىر زامان,  ليريكالىق جانە تۇراقتى پروزالىق تولعانىستار ءبىزدىڭ قاڭىراپ تۇرعان الەمىمىزدى كەرەمەتتەي ۇيلەسىمدىلىكپەن وزىنە تارتا تۇسەدى:

قيراعان شاھارلار, جەرشارى توزاڭعا تيەگەن ارباداي

بۇل كەڭىستىكپەن قالاي قاۋىشارىمىزدى تەك وتتى ولەڭ عانا بىلەدى.

ء«شول» ولەڭىنەن.

ەش توپىراق وعان مەكەن بولا المادى, ءوز قانىنان باسقا.

ول پانا ىزدەپ ەدى, تاپقانى تەك ۇيقىسىزدىق لاشىعى بولدى.

ول جالىن اتقان بەينەمەن

اق قارمەن بۇرالا بيگە باستى.

سوسىن ءتاڭسارىنى قۇشاقتاپ, ءىڭىر بەتىنە سۋرەت سالدى.

سوسىن: جەل بىتكەن مەنىڭ سىڭارىم دەدى.

ونىڭ ەرتەڭى

كۇن مەن كوكجيەكتى توعىستىرعان كەمە بولدى.

«بەيتانىس» ولەڭىنەن.

پوەزيز – ويلام

وي – پوەزيانىڭ اجىراماس باستى شارتى دەگەن بايلامدا اقىن. «پوەزيا دەگەن – وي, ال, ۇلى وي ارينە پوەزيا بولماق» دەيدى ول الەم ادەبيەتىنىڭ بۇگىنگى كۇيى تۋرالى بەرگەن سۇقباتىندا. ونىڭ ءار كىتابىنىڭ اتى دا تاعدىرلى ءارى تاريحي ەسىمدەر دەۋگە بولادى. ول وسى كۇنگە دەيىن «كۇن مەن ءتۇننىڭ پاراقتارى» (2001), «تەڭىز عانا ۇيىقتاي الادى» (2003), «سۇيىسپەنشىلىكتىڭ جەتكىزىلۋى» (1982), «بەس پوەما» (1980), ء«ادونيستىڭ قانى» (1971), «ميحار مەن داماسكىنىڭ جىرى» (1961), «داۋىل وتىندەگى جاپىراقتار» (1958), «كۇلدەر مەن راۋشاندار اراسىنداعى ءبىر ءسات» (2004) قاتارلى جىر جيناقتارىن وقىرماندارعا ۇسىنۋمەن قاتار, تانىمدىق, قوعامدىق سيپاتتاعى ماقالالار جازىپ, اقىندىق ويىن, اشىق كوزقاراسىن ورتاعا سالعان تالانت يەسى. ول ەڭبەكتەرى ءۇشىن تۇڭعىش رەت «نازىم حيكمەت» اتىنداعى حالىقارالىق پوەزيا سىيلىعىن, «سيريا-ليۆاننىڭ ۇزدىك اقىنى», حالىقارالىق «بۋرسسەل» ادەبي سىيلىعىن ەنشىلەگەن.

قالاي دەسەك تە ادونيس – الەمدىك اقىن. كۇمانى مەن تۇمانى قاتار كەلگەن ومىرگە ول پوەزيانىڭ كۇشىمەن قارسى كەلدى. قاعىنان جەرىنىپ, قۇلانىن قۇدىققا تۇسىرۋگە بەتتەگەن قارا بەت قوعام ونىڭ سوزىنە قۇلاق توسا قوياتىن كۇيدە ەمەس ەدى. كەلمەسكە كەتكەن بالالىق ساتتەرىنىڭ ەلەستەرىن, قارسى اتىلعان قانىپەزەر بومبانىڭ دەمىمەن كۇل-تالقان بولعان كىندىك قانى تامعان مەكەننىڭ قاستەرلى مۇعجيزالارىن, ەشكىمگە دە كىناسى جوق سابيلەردىڭ اندا-مۇندا شاشىلعان سۇيەكتەرى مەن انالاردىڭ كوز جاسىن تەك قانا ولەڭنىڭ رۋحىمەن قالپىنا كەلتىرۋدى ماقسات ەتكەن اقىننىڭ ءار كىتابى, ونداعى ولەڭدەرىنىڭ ءاربىر تارماقتارى تۋعان حالقىنىڭ جەڭىسى مەن جەڭىلىسىن جىرلاۋدان تانعان ەمەس.

ولەڭ مەن اقىندىق جۇرەكتىڭ ءلۇپىلى ءبىر ارادا توعىسىپ, جەر بەتىندەگى جىر ەتۋگە ءتيىستى تاقىرىپتار مەن ماسەلەلەردىڭ اقىننىڭ قالامىنان كۇللى عالامعا جار سالىناتىنى داۋسىز. ومىردەن دە, ولەڭنەن دە قۇدىرەتتى كۇش جيناعان ادونيس – تاعدىرلى تۇلعا. بۇعان ونىڭ تورتكىل دۇنيەگە جەتكەن اقىندىق دابىسى كۋاگەر. «مەن كۇندەردىڭ كۇنىندە الەمدىك اقىن بولۋىم كەرەك» دەگەن اساۋ ارماننىڭ جەتەگى ونى جول ورتاسىندا قالدىرعان جوق. گرەك اڭىزىنداعى باتىر ادونيستىڭ ەسىمىن وزىنە لاقاپ ات ەتكەن ول قالام مەن قارۋدىڭ حيكىمەتىنىڭ تەڭ ەكەنىن, باتىر قارۋىمەن, اقىن قالامىمەن سەرىك ەكەنىن, وسى ارقىلى ەلىن قورعاي الاتىنىن تۇيسىنگەن. تولاسسىز سوعىس ءورتى, تىرلىك تالاسى, شاراسىزدىقتىڭ شەكپەنىن كيگەن ۇلتتىق دەموكراتيا, اتامەكەندەرىن ايدالاعا قالدىرىپ بوسىپ بارا جاتقان ەل-جۇرت, ەكىگە جارىلىپ قىرىق پىشاق بولعان ۇلت تاعدىرى ونىڭ اقىن جۇرەگىنەن اينالىپ وتكەن جوق. مەيلى قانداي كۇن تۋسا دا قالامىنان كوز جازباعان ادونيستىك جۇرەك ءوزى تاڭداعان داڭعىل جول – اقىندىق مۇراتتىڭ جولىنا شىققان كۇننەن باستاپ بىردە-ءبىر كۇن جۇرتىنىڭ تاعدىرىن ءوز تاعدىرىم دەۋدەن جازعان ەمەس. وزىنە-ءوزى سەرىك, ءوز جۇرەگىنە ءوزى مۇڭداس بولا ءبىلدى. مۇندايدا ۆيكتور گيۋگونىڭ: ء«وز-وزىنە تىرەك بولا بىلگەن ادام – ۇلى ادام» دەگەنى ويىڭىزعا ورالادى. دانىشپان گيۋگو بۇل دانالىقتى ادونيسكە قاراتىپ ايتپاسا دا, ادونيس سەكىلدى اقىندىعى مەن باتىرلىعى ۇشتاسقان ۇلتتىق تۇلعاعا ايتقانى مۇندا تۇر.

جۋىق جىلداردان بەرى ول نوبەل ادەبيەت سىيلىعىنا قاتارىنان بىرنەشە رەت ۇسىنىلىپ كەلەدى. بۇل الەم وقىرماندارىنىڭ ساناتىندا ءادونيستىڭ شىعارمالارى بار ەكەنىن راستايدى. اقيقات ىزدەگەن جاننىڭ ءتۇبى نوبەل سىيلىعى تورىنەن كورىنەرى دە اقيقات. ونىڭ وي الەمى پوەزيا ارقىلى ءومىر شىندىعىن ىزدەدى, ىزدەگەندە شىنايى جۇرەكپەن, تاۋسىلماس ۇمىتپەن ىزدەدى, ءارى تابا الدى.

دۇيسەنالى الىماقىن,

احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى

ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى