ءار جىلدارى جەكەلەگەن رەجيسسەرلەردىڭ ءبىردى-ەكىلى قىسقا مەتراجدى انيماتسيالارى ەكراننان قىلاڭ بەرىپ قالعانىمەن, سۇرانىستى قاناعاتتاندىراتىنداي حالدە ەمەس, بوس تۇرعان نارىقتىڭ جۇمىرىنا جۇق بولماي, جۇتىلىپ كەتە بەرەتىن. كوركەم فيلمدەرگە بەرگىسىز, ەرەسەكتەردىڭ ءوزى ەستەن تانىپ ەلىگىپ كورەتىن «شرەك», «ماداگاسكار», «مۇز ءداۋىرى», «سيمبا», «كوكونىڭ قۇپياسى» سەكىلدى الەمدىك انيماتسيالىق شەدەۆرلەر دۇنيە كەڭىستىگىن تۇتاس جاۋلاپ الىپ جاتقان كەزەڭدە بالا تانىمىنا لايىق بىردە-ءبىر كۇردەلى ءارى ماعىنالى دۇنيە ۇسىنا الماي كەلە جاتقان قازاق انيماتورلارىنىڭ ارەكەتسىزدىگى جەرگە قاراتاتىن جايباراقاتتىققا دەيىن جەتكەنى ەش اقتاۋعا كەلمەيتىن. بۇگىندە انيماتسيا جانرىندا جاڭالىق جوق دەۋگە بولادى, الەمنىڭ ەڭ مىقتى انيماتورلارى ينەنىڭ جاسۋىنداي يدەيا قالدىرماستان ءبارىن ءتۇسىرىپ تاستادى جانە وتە كاسىبي تۇسىرەتىندىكتەن بۇل سالا بويىنشا ولارمەن تەڭەسەتىن ەش نارسە دە, ەشكىم دە قالماعانداي. بۇگىن شىققان «مۋلتيك» ەرتەڭ ەسكىرىپ, كۇللى الەم رەجيسسەرلەرى يدەيا مەن تاقىرىپتىڭ سوڭىندا سۇرلىگىپ, ءتۇسىرۋ ءتاسىلى مەن جەتكىزۋ ءادىسى جولىندا جارىسىپ, جانتالاسىپ جاتىر, ال ءبىزدىڭ ەكى قولدى قالتاعا سالعان ەرەنسىزدىگىمىزدەن بالاقايلاردىڭ ءتىلى شەت تىلىنەن قوتارىلعان مۋلتفيلمدەر ارقىلى قالىپتاسىپ, سونداعى كەيىپكەرلەر سەكىلدى جاساندى, ءنارسىز-ءسولسىز سويلەۋگە داعدىلانىپ بارادى. بۇل جاقسى نىشان ەمەس.
كەش تە بولسا, تاقىر جەردەن ياكي قارا تاستىڭ قۋىسىنان قۇلاعى قىلتيىپ كورىنگەن نازىك گۇل سەكىلدى ۇزاق جىلعى تۇيەتولعاقتان كەيىن قازاق ەكرانىنان تۇڭعىش رەت قانات قاققالى وتىرعان «مۇزبالاق» جانە «كۇلتەگىن» اتتى ءبىر ساعاتتىق تولىقمەتراجدى قوس بىردەي انيماتسيالىق فيلم قاتار دۇنيەگە كەلگەندە, مۇنى مادەني-رۋحاني ومىرىمىزدەگى ايتۋلى وقيعا رەتىندە قابىلداماسقا امالىمىز قالمادى. «مادەني وقيعا» دەپ اۋىز تولتىرىپ كۇپىنەمىز-اۋ, بۇل مۋلتفيلمدەردىڭ دۇنيەگە كەلۋىندە دە ماقتانىپ ايتار ەش نارسە جوق, سەبەبى الپىس مينۋتتىق ەكى ءفيلمنىڭ دە بار بولعانى سەگىز-توعىز اي ىشىندە دايىندالعانىن ەستىگەندە, جىلاپ جىبەرۋگە شاق قالاسىڭ. وسىنى شەتەلدىك ارىپتەستەر ەستىسە, ولار باسىن شايقاپ تاستاپ تۇرىپ كۇلەر ەدى. سەبەبى ەۋروپا انيماتورلارى توعىز ايدا تولىققاندى تۋىندى تۇسىرەمىز دەپ جانىقپايدى, بۇل ۋاقىتتى ولار اسىقپاي ءجۇرىپ بار بولعانى ءۇش مينۋتتىق ترەيلەر تۇسىرۋگە نەمەسە 6-7 مينۋتتىق قىسقامەتراجدى فيلم دايىنداۋعا عانا جۇمساعان بولار ەدى. ال ءبىزدىڭ انيماتورلار ۋىز-نارگە جارىماي, ۇلتتىق تانىمنان قايناپ شىققان تولتۋماعا سۋساپ جۇرگەن بۇلدىرشىندەر ءۇشىن كۇلتەگىنشە ايتقاندا, «تۇندە ۇيىقتامادى», «كۇندىز كۇلمەدى». ءمۋلتفيلمنىڭ ءبىر سەكۋندى ءۇشىن 24 سۋرەت سالىنادى ەكەن, ال ءبىر ساعاتتىق «مۇزبالاق» ءۇشىن 86 000 سۋرەت سالىنىپتى. ءبىر سۋرەتتىڭ ءبىر-اق رەت سالىنبايتىنىن, ساپالى ناتيجەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءار سۋرەتتىڭ كەمىندە 4-5 قايىرا سالىناتىنىن ەسكەرسەك, مۇنىڭ قانداي ۇشان-تەڭىز ەڭبەك ەكەنىن ەسەپتەي بەرۋگە بولاتىن شىعار. «كۇلتەگىن» مەن «مۇزبالاق» – بىرىنە-ءبىرى ۇقسامايتىن, ەكەۋى ەكى بولەك دۇنيە. بىراق ءبىر جىلدا, ءبىر ستۋديادا ازىرلەنگەندىكتەن, ەكەۋى ەگىز بالا سەكىلدى قاتار اتالادى. ايتسە دە از كۇنگە بولسا دا, الدىمەن جارىق كورگەندىكتەن اۋەلگى اڭگىمە «مۇزبالاق» تۋرالى. «تاستۇلەك» اتتى قىسقامەتراجدى انيماتسيالىق فيلمنەن باستاۋ العان «مۇزبالاق» بۇركىت پەن ادامنىڭ اراسىنداعى دوستىققا قۇرىلعان. سيۋجەتى تۇردىبەك مايدان, تىلەك تولەۋعازى, ەربول بورانشى, اداي ءابىلدا سەكىلدى ءتورت اۆتوردىڭ بىرىگىپ جازعان ستسەناريىنەن تۋعان.
مۇندا كەڭ تىنىستى ەركىندىك, ديناميكا, ەكشن, ءبارى بار. كامەرا ەركىن قوزعالادى. دۇلەي اڭشى شەگىر مەن جەتىم بالا اقتايدىڭ اراسىنداعى تەكەتىرەس – قاتىگەزدىك پەن ىزگىلىكتىڭ ماڭگى بىتىسپەس ارپالىسى. شەگىر مەن مۇزبالاق ءمۋلتفيلمدى باستان-اياق ارەكەتكە, وتكىر تارتىسقا تولتىرا تۇسەدى. قارا نيەت شەگىردىڭ قاساقانا جاساعان قاستاندىعىنان اجال قۇشقان ادال ادامنىڭ قانى وزەندەردەن ءوتىپ, كولدەرگە جەتىپ, تاستى تەسىپ, توپىراققا ءسىڭىپ, جەتى قات جەردىڭ استىندا جاتقان ايداھاردى ۇيقىسىنان وياتىپ, اشۋىنا مىنگىزىپ, قاھارىن توككىزەدى. كومەيىنەن وت شاشىپ, اۋزىنان جالىن بۇرىككەن الىپ اجداھا جەر بەتىنە شىققان سوڭ جويقىن ەكپىنىمەن ەل ءىشىن كارى-جاس دەمەي جالماي باستايدى. اسپان مەن جەردىڭ اراسىن ەمىن-ەركىن باعىندىرعان ايداھارعا قارسى تۇراتىن ءبىر-اق كۇش بار. بولات تۇياقتى اسپان ءامىرشىسى, دالا ەركەسى قىران بۇركىت قانا ايداھارعا تويتارىس بەرمەك. ال سوناۋ سۇيمەندەي سۇڭگىلەرىمەن سۇلۋ كورىنگەن مۇزتاۋلاردىڭ ۇشار باسىنا ۇيا سالعان مۇزبالاق وڭايلىقپەن اڭشىنىڭ قولىنا تۇسە قويماسى انىق. اسپان ەركەسى قاتالدىقتى ەمەس, ادالدىقتى اڭساپ جەتكەن ادامنىڭ عانا قولىنا قونىپ, قالتقىسىز قىزمەت ەتۋگە دايار. جاس كورەرمەن قىراننىڭ قانات قاعىسىنان باستاپ قاپاسقا كەلگەنگە دەيىنگى تىرشىلىگىنەن ءوزى ءۇشىن كوپ قاجەتتى دەرەك الادى: بۇركىت وزگە قۇستار سەكىلدى ادام امىرىنە مويىنسۇنا بەرمەيدى, ءتىلسىز ماق ۇلىق ماجبۇرلەگەنگە كونبەيدى, دوس پەيىلمەن ايالاپ قاراعانعا عانا ادام سەكىلدى ادالدىق تانىتادى.
سۋرەتشىلەر دە قۇلپىرتادى-اق. كىشكەنتاي كورەرمەن كەيىپكەرلەردىڭ پىشىنىنە قاراپ وتىرىپ-اق, كىمنىڭ جاقسى, ال كىمنىڭ ز ۇلىم ەكەنىن, مىنەزىن, پسيحولوگياسىن, الەۋمەتتىك مارتەبەسىن تاني قويادى. جاۋار بۇلتتاي تۇنەرىپ, قالىڭ قاباعىن زىلدەنىپ ارەڭ كوتەرەتىن, ول – شەگىر. مۇنداي ادامنىڭ قولىنان جاقسىلىق جاساۋ كەلمەيدى. جاقىنىنا جاردەمدەسۋ كەرەك بولسا, ەكى بىلەگىن سىبانىپ ىنتى-شىنتىسىمەن كىرىسە كەتەتىن اقتايدىڭ مەيىرىمدى جان ەكەنىن ءتۇرى ايتىپ تۇر. كەيىپكەردىڭ جۇزىندەگى تيتتەي قۇبىلىس, جۇزىندەگى ۇشقىننىڭ ءوزى نە بولعانىن, الدا ءالى نە بولاتىنىن ايتىپ وتىرادى.
«مۇزبالاقتا» كەيىپكەرلەردىڭ ءسوزى كەي تۇستا ولەڭمەن ورىلەدى. «بۇل بالا ساناسىنا اۋىرلىق ەتپەي مە؟» دەگەن ساۋالىمىزعا, تىلەكتىڭ ايتۋىنشا, ەكى يىعىن قومداپ سويلەگەن ءبىزدىڭ بابالارىمىز دا بالا بولعان, قارا سوزدەن گورى ولەڭ ءسوز قانىمىزعا جاقىن بولعاندىقتان, شۋماقتاتىپ سويلەۋ بەسىكتەن بەلى شىققان قازاقتىڭ ءار بالاسىنا ءتان بولعان. بالا ساناسى ءبارىن قابىلاي الادى, تەك ەرەسەكتەر ونى جەتكىزۋدىڭ ءادىسىن ءبىلۋى كەرەك. ءتىپتى بايقاپ قاراساق, ماقتاۋلى شەتەلدىك مۋلتفيلمدەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ ءتىلى قۇرعاق ديالوگتان گورى ولەڭگە قۇرىلادى. «مۇزبالاق» داستاندى, جىرلاردى ءتورت شۋماقپەن تۇسىنىكتى تىلمەن ەكرانداۋدىڭ وتە ۇتىمدى ءتاسىلىن تاۋىپ وتىر. ء«سىز عاجايىپ مەرگەنسىز عوي, وسىندا جول ءجۇرىپ كەلگەنسىز عوي. قالىڭ ەل اشتىقتان قينالعاندا, تالاي ولجا اپارىپ بەرگەنسىز عوي». مۇنداي ءتاسىل, ءسوز جوق, بالانى تورتتاعان تاقپاقتاردى جاتتاۋعا ەرتە باستان داعدىلاندىرادى.
قازىر ەكى ءفيلمدى دە فەستيۆالدەرگە, ءتۇرلى كوركەم انيمابايقاۋلارعا جىبەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. «كۇلتەگىن» مەن «مۇزبالاق» كۇزدە قازان قالاسىندا وتەتىن حالىقارالىق فەستيۆالدىڭ ىرىكتەۋىنەن ءوتىپ, سايىسقا تۇسۋگە جولداما الدى. جاقسى, «مۇزبالاق» تا, «كۇلتەگىن» شەت مەملەكەتتەردە وتەتىن فەستيۆالدەرگە, بايگە, بايقاۋلارعا قاتىسادى دەلىك. جات جەردىڭ كورەرمەنى ەڭ الدىمەن جاڭاشىلدىق ىزدەيتىنى انىق. بىراق ءوزىمىز جىلى, جاقىن قابىلداپ وتىرعان ۇلتتىق فولكلورىمىزدىڭ وزەگىنە اينالعان وسى پەرسونوجدار, وسى وقيعا, وسى دۇنيەتانىم ولارعا قانشالىقتى قىزىقتى بولۋى مۇمكىن؟ قازاق مۋلتفيلمىنەن ولار قانداي جاڭالىق تاپقان بولار ەدى؟ «قىزىق بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن», – دەيدى ءفيلمنىڭ رەجيسسەرى اداي ءابىلدا. «سەبەبى بۇگىنگى كينودا يدەيا مەن كوركەمدىك ساپادا «دەفيتسيت» بايقالادى. ولار جىڭىشكە, نازىك دۇنيەنى جاقسى كورەدى, حرونيكانى, دەتالدى باعالايدى. ارينە, تەحنيكالىق جاعىنان امەريكامەن جارىسا المايمىز. ءبىز وزگەنىڭ كوڭىلىن تەك وزىمىزگە ءتان مادەنيەتپەن عانا اۋدارا الۋىمىز مۇمكىن. ەۋروپا, جالپى الەمدەگى كورەرمەن ءالى كۇنگە دەيىن كوشپەلىلەردىڭ مادەنيەتىن تولىققاندى كورە الماي كەلەدى. اۋىل تۇرمىسى, سويلەۋ مادەنيەتى, ۇلكەن مەن كىشىنىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس, ادامزات پەن تابيعاتتىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ولارعا قىزىق بولۋى كەرەك. سونداي-اق, «مۇزبالاقتا» قازاق جەرىنىڭ بۇكىل جاۋھارى: ماڭعىستاۋ ۇستىرتتەرى, بۋراباي جاقپارتاستارى, جەتىسۋداعى شارىن شاتقالدارى ءار قىرىنان ادەمى كورىنىس تابادى. جەرىمىزدىڭ كەڭدىگى, سۇلۋلىعى ەلىمىزگە تۋريست تارتۋعا دا قىزمەت اتقارىپ تۇر», دەيدى. فيلم ستسەناريىن جازعانداردىڭ ءبىرى تۇردىبەك مايدان 16 جاسىنا دەيىن شەكارانىڭ ارعى بەتىندە ءومىر سۇرگەن, قىستاۋدان جايلاۋعا, جايلاۋدان كۇزدەۋگە كوشىپ, كيىز ءۇيدىڭ شاڭىراعىنان توگىلگەن شۋاققا شومىلىپ, جەلىگە بيە بايلاپ, ق ۇلىن اعىتقان, يت جۇگىرتىپ, قۇس سالعان تابيعاتپەن ەتەنە ناعىز كوشپەلى قازاق ءومىرىن كورگەن, «مۇزبالاقتا» دا سول تىرشىلىكتى قاز-قالپىندا سۋرەتتەگەن. جاڭاشىلدىق, مىنە, وسىندا. ال تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ بارلىعىنا «مۇزبالاق» تۇسىنىكتى بولادى, سەبەبى ءومىر ءسۇرۋ سالتىنداعى ورتاق بايلانىس ولارعا دا جاقىن.
«كۇلتەگىن» مازمۇن جاعىنان كۇردەلىرەك كورىنگەنىمەن, كىشكەنتاي بىلگە مەن كۇلتەگىننىڭ بالالىق شاعىنان باستالعان وقيعانى بارلىق تايپالاردىڭ ەركىندىگىن, تاۋەلسىزدىگى مەن دوستىعىن باعالاعان ۇلى قاعاناتتىڭ تاريحىنا وشپەستەي ەتىپ ءىزىن قالدىرعان اشينا تەكتى ەلتەرىس قاعاننىڭ ءولىمى شيەلەنىستىرىپ, تولاسسىز ورىستەيتىن ەرلىككە تولى حيكايالار تىزبەگى يىرىمىنە تارتا تۇسەدى. اماناتقا قالدىرىلعان ۇلان عايىر دالادا قاراشاڭىراق يەسى, كوك تۇرىكتىڭ سارقىلماس ءداستۇرىنىڭ مۇراگەرى بولىپ وتىرعان قازاق ەلى بۇل تاريح ءۇشىن ءبىر مۋلتفيلم قايتسە دە قارىزدار ەدى. «كۇلتەگىن» – «قازاقفيلم» تاريحىنداعى 3D تەحنيكاسىمەن تۇسىرىلگەن مۋلتفيلمدەردىڭ الدىڭعى لەگىندەگى العاشقى ساپالى تۋىندى عانا ەمەس, بۇعان دەيىن قىسقامەتراجدى دۇنيەلەر ءتۇسىرىپ كەلگەن رەجيسسەر اداي ءابىلدانىڭ دا كوپ جىلعى تاجىريبەسى مەن ىزدەنىسىنەن كەيىنگى تولىققاندى فورماتتاعى دەبيۋتتىك جۇمىسى. «قازاق حالقىندا ەشقانداي مەملەكەت بولماعان», ء«تىپتى بۇلاردا مەملەكەتتىلىك دەگەن ۇعىم جوق» دەگەن كەيبىر قيامپۇرىس اڭگىمەلەرگە قارسى اتىلعان وق, بەرىلگەن جاۋاپ بۇل. قازاق حاندىعى تاريحىنا 550 جىل عانا ەمەس, بىرنەشە ءجۇز جىلدىقتارعا ارى جاتقانىن, مىنە, جايشىلىقتا مۇرىن ءشۇيىرىپ قارايتىن وسىنداي مۋلتيكتەر ايتقاندا ءبىر جاعى, ءجۇزىڭدى تومەن سالاسىڭ. انيماتورلار كوك ءبورى وسىرگەن كۇلتەگىن مەن تابعاشتاردىڭ تىڭشىسى قاپاعان وقيعاسىنا بالانى قىزىقتىرۋ ءۇشىن بارلىق ءتاسىلدى قاراستىرعان: ءالى اقىلى تولىسپاعان بالاعا اق پەن قارا بوياۋى باسىم سۋرەتتەر «دوستىق» جانە «ساتقىندىق» دەگەن ۇعىمدى وپ-وڭاي ۇعىندىرا الادى, ءماتىندى وقىپ تۇرعان كادر سىرتىنداعى كۇركىرەگەن داۋىس الەمدە ز ۇلىمدىق بارىنان حابار بەرگەندەي. ساتقىندىققا جانى قاس, اقپەيىل, قايسار, باتىل بولىپ ءوسىپ كەلە جاتقان كۇلتەگىندى جاقسى كورمەۋ مۇمكىن ەمەس. ونىڭ دوستىقتى بيىك قويىپ, باعالايتىنى سونشالىق, بىلگەنى تاققا وتىرعىزىپ, ءوزى قولباسشىلىقتى قولاي كورگەنىنە بالا ەكەش بالا دا سۇيسىنەتىنىنە ءباس تىگۋگە بولادى. بالاعا قىزىقتى بولۋى ءۇشىن كەي تۇسىندا, بالكىم, تاريحي شىندىق سانالى تۇردە كوركەم شىندىققا ۇلاستىرىلعان بولار. بىراق ول ءفيلمنىڭ قۇندىلىعىن اسقاقتاتپاسا, تومەندەتىپ تۇرعان جوق. «ماڭگىلىك ەل», «رۋحاني جاڭعىرۋ» يدەيالارىن ءبۇلدىرشىننىڭ بالعىن ساناسى قابىلداي الماۋى, تۇسىنىكسىز بولۋى مۇمكىن, بىراق ەلدىك مۇراتتارمەن تەرەڭ قابىساتىن تاريحي تاقىرىپتىڭ اداي رەجيسسەرلىگىندە «گوسزاكازدىعىنا» قاراماستان گۇلدەنىپ, بالا شاتتاناتىنداي شەبەرلىكپەن ورىندالعانى انيماتسيا جانرى ءۇشىن ۇلكەن ولجا.
انيماتسيالىق جانردىڭ اۋديتورياسى بولەك. بۇل سالادا وزىمىزدە دە مىقتى ماماندار بار ەكەنىن, ولاردىڭ دا قولىنان ءىس كەلەتىنىن وسى ەكى مۋلتفيلم دالەلدەي الادى. بۇل ەكەۋىنىڭ الدىندا, تاۋەلسىزدىك تۇسىندا تۇسىرىلگەن تولىققاندى جالعىز انيماتسيا «ەرتوستىك» ءفيلمىن ومىرگە اكەلۋ ءۇشىن مامانداردى اتتاي قالاپ, ات شاپتىرىپ سوناۋ رەسەيدەن, ۋكراينادان ارنايى شاقىرعان بولاتىن. ەندىگى جەردە قيت ەتسە قىتايعا بارىپ جاساتىپ, ودان قالدى, ورىس ماماندارىنىڭ ەتەگىنە ورالىپ ءجۇرىپ جالىنىپ, «ۇلتتىق دۇنيەمىزدى جاساپ بەرشى» دەگەنىمىز ۇيات قانا ەمەس, قىرۋار قارجىنى اياۋسىز سىرتقا شاشاتىن داڭعويلىقتان تىيىلۋىمىز قاجەت. قايداروۆتىڭ قاجىرلىلىعىمەن دۇنيەگە كەلگەن «قارلىعاشتىڭ قۇيرىعى نەگە ايىر؟» سەكىلدى كلاسسيكالىق انيماتسيادان كەيىن ۇزاق جىلعى ۇنسىزدىكتى بۇزىپ كەلگەن «مۇزبالاق» پەن «كۇلتەگىن» زامانىنا قاراي بوركىن كيگەن تازا ۇلتتىق تۋىندى. بۇل ارقىلى «قازاقفيلم» جىلىنا ۇزاقتىعى ساعاتتان اساتىن, تولىققاندى ەكى-ءۇش فيلم جاساۋعا مۇمكىندىگى بار ەكەنىن بايقاتتى. جەتىستىك تە, جەڭىس تە كەش كەلەدى, بىراق جوقتىڭ ورنىن وسىنداي جالعىز-جارىم ولجالار تولتىراتىنىن ەسكەرسەك, توقمەيىلدىلىككە سالىنباي, وتاندىق انيماتورلاردى جان-جاقتى قولداۋدى ويلاعانىمىز ورىندى بولار.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
