– ءونىم تۇرلەرىن دە كوبەيتۋدەمىز, – دەيدى «كاپيتال ناتۋر پرودۋكت» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ قۇرىلتايشىسى ۆالدەمار حيلدت, – ءوندىرىستى دە ۇلعايتا الار ەدىك. تەك ساپالى ءسۇت جەتىسپەيدى.
بۇل ماسەلە جالعىز وسى كاسىپورىنعا نەمەسە ارشالى اۋدانىنا عانا قاتىستى ەمەس, جالپىعا ورتاق جاي بولىپ وتىر. ءسۇت ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر قازىر ءوندىرىستىڭ تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەي الماي وتىرعاندىعىن ايتىپ زار يلەيدى. وتاندىق ونىمدەر تابيعي, سان مارتە سىناقتان وتكەن ساپالى بولسا دا, ودان الدەقايدا ارزان يمپورتتىق ونىمدەرمەن باسەكەگە تۇسە الماي وتىرعاندىعىنىڭ ءبىر سەبەبى وسىندا جاتىر.
ۇساق تاۋارلى ءونىم وندىرۋشىلەر ازىرگە كاسىپورىنداردىڭ قاجەتىن تولىق كولەمىندە تاۋىپ بەرە الماۋىنىڭ بىرنەشە سەبەپتەرى بار. ايتالىق, جەكە شارۋادا ەكى-ءۇش باس ساۋىن سيىرى بار ەكەن دەلىك. جازعى ماۋسىمدا سيىر ەكى رەت ساۋىلادى. تاڭعى جانە كەشكى ساۋىن. تاڭعى ساۋىنداعى ساۋىلعان ءسۇتتى كەشكى ساۋىنعا دەيىن ساقتاۋدىڭ ءوزى اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن مۇقىل سيىردىڭ ءمۇيىزىن سىرقىراتقانداي ماسەلە. ال ەكى رەت تاسىمالداۋ ءسۇت وڭدەۋشى كاسىپورىندار ءۇشىن باسى ارتىق شىعىن. ويتكەنى جانار-جاعار ماي قىمبات. جۇزدەگەن شاقىرىمنان تاسىمالداۋ قاجەت. تىعىرىقتان شىعار توتە جول جوق ەمەس, بار. ەڭ الدىمەن جەرگىلىكتى جەردە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ بىرەر قاراسىنان ساۋعان ءسۇتتى قابىلداپ الىپ, ەكى ساۋىننىڭ باسىن قوسىپ ءسۇتتى سالقىنداتقىشتا ساقتايتىن ورىن اشۋ قاجەت. سوندا عانا ءسۇتتىڭ وزىندىك قۇنى ارزانداپ, وڭدەۋشى ورىن مول سۇتكە مەلدەكتەيتىن بولادى. ءارى جاڭادان جۇمىس ورىندارى اشىلادى. ءسۇت ساپاسىنىڭ ءوزى ءارتۇرلى. بىرەۋىنىڭ مايلىلىعى جوعارى, ال ەندى بىرەۋىنىكى ءسال كەمشىن. ءبىر جاعى اشىلعان ورىن ءسۇتتىڭ مايلىلىعىنا عانا ەمەس, تازالىعىنا دا كوڭىل بولەر ەدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتىنا قاراعاندا, ەل تۇتىناتىن ەت پەن ءسۇتتىڭ 82 پروتسەنتكە جۋىعى باعىمىنداعى بىرەر قاراسى بار اۋىل ادامدارىنىڭ ەسەبىنەن وتەلىپ كەلە جاتىر ەكەن. وسى ارادا جەكەنى بىرىكتىرەتىن, قۋاتتى كۇشكە اينالدىراتىن سەلولىق كووپەراتيۆتەرگە سونى سەرپىلىس قاجەت بولىپ وتىر. سالاعا سەرپىلىس بىتسە, اۋىل شارۋاشىلىعى بيزنەسىنىڭ تيىمدىلىگى كوپ-كورىم جاقسارىپ قالار ەدى. جۇمىستى العا باستىرۋعا زاڭدىق تۇرعىدان دەمەۋ دە بار. 2015 جىلدىڭ قازان ايىندا قابىلدانعان «اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرى تۋرالى» زاڭىنا سايكەس, جۇمىس ىستەۋگە ابدەن بولادى. مەملەكەت بۇل تاراپتان ايتارلىقتاي كومەك كورسەتىپ وتىر. وتكەن جىلى عانا اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرىنە قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا 25 ميلليارد تەڭگە قاراجات بولىنگەن. مينيسترلىكتىڭ اقپاراتىنا قاراعاندا, قۇرال-جابدىق ساتىپ الۋعا 329 اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆى قاتىسقان.
ەڭ وكىنىشتىسى, قۇرال-جابدىق ساتىپ الۋعا نەسيە العان كووپەراتيۆتەردىڭ ءبىر بولىگى وندىرىستىك قۋاتىن تولىق كولەمىندە پايدالانباي وتىر. ءتىپتى اراسىندا ءبىر مارتە دە پايدالانىپ كورمەگەندەر بار ەكەن. مەملەكەت تاراپىنان بولىنگەن قاراجات كوزىن تاپپاعان سوڭ بۇل ءىسىمىز اعاش وقپەن اڭ اۋلاعان ءتارىزدى بولىپ شىقپاي ما؟..
كاسىپكەرلەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, باعدارلامانىڭ بولاشاعى زور. تەك وسى باعدارلامانى تۇزگەن ماماندار جەرگىلىكتى جەردەگى تىنىس-تىرشىلىكتى تولايىم بىلمەيتىن ءتارىزدى. ءسۇت ونىمدەرىن وڭدەۋشى كووپەراتيۆتەر ازىرگە ەشتەڭە ۇتپاعان. بۇرىن ءسۇتتىڭ ءار ءليترىن 80 تەڭگەدەن ساتىپ السا, ءالى دە سول باعا ۇستالىپ وتىر. كاسىپورىن قابىلدايتىن ءسۇت كولەمى دە وسە قويماعان. باعىمداعى مال باسى دا بۇرىنعى دەڭگەيدە. مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان قاراپايىم حالىقتىڭ قوراسىنا كىرىپ-شىعاتىن قارا مالدىڭ باسى وزگەرىسكە تۇسپەگەن. ءار ليتر سۇتكە بولىنەتىن 10 تەڭگە سۋبسيديانى قالاۋلارىنشا جۇمسايدى. وعان حاقىلارى بار. اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆىنىڭ مۇشەسى رەتىندە مال باسىن كوبەيتۋگە, ءونىمىن مولايتۋعا مىندەتتەيتىن ەشبىر تەتىك جوق. ماسەلەن, «ارشالى» اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆىنە قاجەتتى ءسۇتتىڭ 50 پروتسەنتى عانا جەتكىزىلۋدە. جەكەمەنشىك ءسۇتىنىڭ جارىم-جارتىسىن كووپەراتيۆكە قاتىسى جوق دايىنداۋ ورىندارى ساتىپ الۋدا. ساپاسىن جاقسارتۋعا دا اسەرىن تيگىزە الماعان.
– كەيبىرەۋ ساۋىن الدىندا شەلەگىن تازالاپ جۋسا, ەندى بىرەۋى جۋماۋى دا مۇمكىن, – دەپ كۇيىنەدى وڭدەۋشى كاسىپورىنداردىڭ وكىلدەرى, – كىم كىنالى ەكەندىگىن قايدان تابارسىڭ. ال بۇل ءبىز ءۇشىن شىعىن. تۇتىنۋشىلار دا سالاقتىقتىڭ سالقىنىن سەزىنەدى. وسىدان بارىپ ءونىم ساپاسى ناشارلايدى. سەنىمگە سەلكەۋ تۇسەدى. قۇرال-جابدىقتا دا كىنارات پايدا بولۋى مۇمكىن.
وسى تىعىرىقتان شىعۋ ءۇشىن ءار كووپەراتيۆتە ۇجىمدىق جاۋاپكەرشىلىك بولۋى كەرەك. سوندا عانا ءىس باعىتىن وڭىنان تۋعىزۋعا بولادى. ارينە, كاسىپورىنعا تاپسىرىلاتىن ءسۇتتىڭ ساپاسىن باقىلاۋشىلار ىرىگەن, لاس ءسۇتتى قابىلدامايتىنى بەلگىلى. بىراق بۇل جەردە ەڭ الدىمەن ءدامى مەن تۇرىنە عانا نازار اۋدارىلادى عوي. ەندى وسى تالاپقا ءاربىر ءسۇت تاپسىرۋشىنىڭ ۇياتىن ۇستەمەلەسەك, ۇشپاققا شىعار ەدىك دەيدى ولار.
ءسۇت وڭدەۋشى كاسىپكەرلەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ازىرگە سەلولىق كووپەراتيۆتەر سۋبسيديا الۋ ءۇشىن عانا قۇرىلعان ءتارىزدى. باستاپقى ماقسات تۇتاسۋ, بىرلەسە ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ بولاتىن. ءتيىمدى تۇسى دا از ەمەس, جىلدىق ءوسىمى 6 پروتسەنتتى قۇرايتىن جەڭىلدەتىلگەن نەسيە دە الۋعا بولادى. جالپى كاسىپكەرلەرگە ءتيىمدى جاعداي تۋعىزىلۋدا. ءسۇت قابىلدايتىن ورىندارعا قاجەتتى جابدىقتارمەن قاتار ءسۇت ونىمدەرىن وڭدەيتىن كاسىپورىندارعا قانشاما قۇرال-جابدىق ساتىپ الۋعا جول اشىلىپ وتىر. ەگەر ءار ليتر سۇتكە بولىنەتىن 10 تەڭگە كولەمىندەگى سۋبسيديا كووپەراتيۆتىڭ كاسساسىندا قالسا, ولار جەكەمەنشىك مال باعۋشىلارعا مال ازىعىن جيناۋعا جانە ءسۇت ساۋاتىن اپپارات ساتىپ الۋعا كومەك كورسەتە الار ەدى. قازىر سۋبسيديا بار بولعانى سەلو تۇرعىندارىنا كورسەتىلگەن الەۋمەتتىك كومەك ءتارىزدى.
«رودينا» اف» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى يۆان ساۋەر كووپەراتيۆتەر تۋرالى سۇحباتىندا بىلاي دەگەن ەدى:
– كووپەراتيۆتەر اۋىل شارۋاشىلىعىنا كۇش-قۋات بەرەتىن بۇلشىق ەت ءتارىزدى. ءبىز الداعى ۋاقىتتا ءوندىرىستىڭ ۇيىمداسقان تۇرىنە كوشۋىمىز كەرەك. سوندا عانا ساپا, ءونىم كولەمى, ەڭبەك ونىمدىلىگى بولادى. كەي كەزدە ۇيدەگى ويدى نارىقتىڭ بۇزاتىنى بولادى. سەرپىلىسى سەلكەۋلى بولىپ تۇرعان سەلولىق كووپەراتيۆتەردىڭ مەحانيزمدەرىن جەتىلدىرۋ قاجەت. وعان قوسا, ءسۇت تۋرالى بارلىق بۇگە-شىگەسىنە دەيىن ەسكەرىلگەن, ەل مۇددەسىن كوزدەي جازىلعان زاڭ دا كەرەك دەپ ارماندايدى ءسۇت وندىرۋشىلەر. ءسۇت بيزنەسى تابىسى كول-كوسىر مۇناي بيزنەسى ەمەس قوي, دەيدى ءسۇت وڭدەۋشى كاسىپكەر ماريا نوۆيكوۆا. بۇل الەۋمەتتىك باعىت. ءاربىر تۇتىنۋشى ءوزىڭ وندىرگەن ساپالى ونىمنەن ءدام تاتىپ, اعزاسى قۋات العانىن سەزىنسەڭ, بويىڭدى قاناعات سەزىمى شارپيدى. جاۋاپكەرشىلىگىڭ بۇدان دا ارتا تۇسەدى دەيدى ول.
جەرگىلىكتى ءونىم وندىرۋشىلەردىڭ جان ايقايى ەڭ الدىمەن مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلىپ وتىرعان قامقورلىقتى قاعىس جىبەرمەۋ.
بايقال ءبايادىل,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقمولا وبلىسى,
ارشالى اۋدانى
