جازعا سالىم سىرداريادان كەلەتىن سۋدىڭ كولەمى كۇرت ءتۇسىپ كەتكەندە ديقاندار كادىمگىدەي ابىرجىپ قالعان. ەتكەن ەڭبەك ءراسۋا بولىپ, سۋدان قاڭسىعان شابىندىق, ەگىن اتاۋلى قۇرعاپ قالاتىنداي جاعداي بولعان. الايدا, وبلىس اكىمدىگى جوعارىعا دابىل ۇرىپ ءجۇرىپ, جاعدايدى تەز ارادا رەتتەپ الدى.
وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى اقشۋلان تولقىندارى جاعانى ۇرىپ, ماڭايدى وكىرگەن وگىزدەي ازان-قازان قىلىپ جاتاتىن ارال تەڭىزىن كەڭەس وكىمەتىنىڭ سولاقاي ساياساتىنىڭ ارقاسىندا جوعالتىپ الدىق. وزىمىزدەن دە بولماي قالعان جوق. شاردارا سۋ قويماسىنىڭ سىيىمدىلىعى 5 ملرد تەكشە مەتردەن ءسال اسادى. قوعام قايراتكەرى قۋانىش ايتاحانوۆ شاردارا سۋ قويماسى سالىنعاننان بەرى ءبىر ارالدىڭ سۋىن كورشىلەرگە شۇلەن تاراتقانداي بەرگەنىمىز جايىندا الدەنەشە رەت ايتقان.
قىرعىز الاتاۋىنىڭ ساي-سالاسىنداعى تاۋ وزەندەرىن توقتاعۇل گەس-ىنە جيناپ العان قىرعىز اعايىن قىستا ەنەرگيا الۋ جۇيەسىنە وتەدى. «ويباي, ءولىپ بارامىڭا» قارامايدى. شاردارا سۋ قويماسىنداعى سۋ قازاندىقتان اسسا, جولداعى بەس اۋدان مەن قىزىلوردا وبلىسىن قارعىن سۋ باسادى. سوندىقتان, ارناساي ارقىلى وزبەكستانعا سۇراعانىن بەرىپ, وتكىزىپ كەلدىك. وسى قيىن جاعدايدان مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن كوكساراي سۋ رەتتەگىشىن سالۋ ارقىلى قۇتىلعانداي بولدىق. الايدا, كەيىنگى جىلدارى سۋ تاپشىلىعى ءبارىبىر سەزىلە باستادى.
سولتۇستىك ارالدى ساقتاپ قالۋدا دا شىعىنعا تاپ بولدىق. بۇل جايىندا وبلىس اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ ءححى سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە ايتتى.
– وكىنىشكە قاراي, «سىرداريا وزەنى ارناسىن رەتتەۋ جانە سولتۇستىك ارالدى ساقتاۋ» جوباسى بويىنشا دۇنيەجۇزىلىك بانكپەن جۇرگىزگەن جۇمىستار ءبىز كۇتكەن ناتيجەنى بەرمەدى. دۇنيەجۇزىلىك بانكپەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ جاتقانىمىزدا جىل سايىن ۇلكەن ارال تەڭىزىنە قايتارىمسىز 2,5-3 ملرد تەكشە مەتر سۋ كەتىپ جاتتى. وسىلايشا, 12 جىلدا 30 ملرد تەكشە مەتر سۋدى جوعالتتىق. سالىستىرمالى تۇردە ايتاتىن بولساق, كىشى ارال تەڭىزىنىڭ كولەمى 27 ملرد تەكشە مەتر سۋ. دەمەك, وسى جىلدارى ءبىز كىشى ارالعا قاراعاندا كوبىرەك سۋ جوعالتقانبىز. ودان بولەك, جىل وتكەن سايىن جاعداي ۇدەي ءتۇسىپ, تۇرعىندار ءۇشىن قاۋىپ-قاتەر ارتىپ كەلەدى. سوندىقتان دا, تۇرعىنداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ساراتس-2 جوباسىنىڭ 4 كومپونەنتىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرا باستاۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى, – دەدى ول.
جاعداي وسىنداي ەكەن دەپ قول قۋسىرىپ, «تاعدىر سالدى, مەن كوندىم» دەپ وتىراتىن زامان ەمەس. باسشى تىعىرىقتان شىعۋدىڭ بارلىق جولدارىن ىزدەپ, نەگىزگىسىن ىسكە اسىرادى. وبلىس اكىمى سۋدى رەتتەۋدىڭ نەگىزگى تەتىگىن مەملەكەت دەڭگەيىنە كوتەرىپ, ۇسىنىسى قولداۋ تاپتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن ساراتس-2 جوباسىنىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالدى. بۇل تۋرالى وبلىس باسشىسى جۇلگەلەپ بەرگەن.
– ءبىزدىڭ ايماق سىرداريا وزەنىنىڭ تومەنگى اعىسىندا ورنالاسقاندىعىن جانە جوعارىدا ورنالاسقان كورشى مەملەكەتتەردىڭ شەشىمدەرىنە تولىق تاۋەلدىلىگىمىزدى ەسكەرەتىن بولساق, يرريگاتسيالىق جانە درەناجدىق جۇيەلەردى جاڭعىرتۋ ستراتەگيالىق سيپاتقا يە بولادى جانە وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, بيىل ءبىز ءۇشىن سۋ تاپشى بولىپ وتىر, – دەيدى ول.
سوندىقتان, بىرنەشە جىل بويى سۋدىڭ قاجەتتى كولەمىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن 188 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەردى قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالعان ءۇش جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن «يرريگاتسيالىق جانە درەناجدىق جۇيەنى جەتىلدىرۋ» جوباسىنىڭ ەكىنشى فازاسى 2017 جىلى جالاعاش اۋدانىنداعى 15 مىڭ گەكتار سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارىن تولقۇجاتتاۋدى اياقتاپ, رەسپۋبليكانىڭ مەنشىگىنە وتكىزدى. قازىرگى ۋاقىتتا يرريگاتسيالىق جۇيەنى قالىپقا كەلتىرۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 16 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر.
سونىمەن قاتار بىلتىر وبلىستىڭ بارلىق اۋدانىندا تاعى دا 29 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەردىڭ گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىسىن تولقۇجاتتاۋ اياقتالدى. بۇگىندە جالاعاش, جاڭاقورعان جانە قازالى اۋداندارىنىڭ نىساندارى رەسپۋبليكالىق مەنشىككە تولىعىمەن بەرىلدى. باسقا اۋداندار بويىنشا دا جۇمىستار اياقتالىپ كەلەدى. بۇل حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارى ارقىلى نىسانداردى قالىپقا كەلتىرۋگە 13 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جوبانىڭ ءۇشىنشى فازاسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا اعىمداعى جىلى تاعى 144 مىڭ گا يرريگاتسيالىق جۇيەنى تولقۇجاتتاۋ باستالدى. ۇكىمەت جوسپارىنا سايكەس وسى جوبا شەڭبەرىندە 4 وبلىسقا تيەسىلى 312 مىڭ گەكتار جەر قامتىلادى. وبلىستىق قۇرىلىمداردىڭ جۇرگىزگەن ماقساتتى جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە جوباعا ساي قايتا قالىپقا كەلتىرىلەتىن جەردىڭ 50%-كە جۋىعى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ۇلەسىنە ءتيىپ وتىر. بۇل – بولاشاق ءۇشىن جاقسى نەگىز.
بىرنەشە جىلدان بەرى ۇزدىكسىز جۇمىس جۇرگىزىپ جاتقان ەڭ ماڭىزدى سۋ جوباسى سولتۇستىك ارالدى ساقتاپ قالۋعا باعىتتالعان جوبا. ءۇش كومپونەنتى (قارماقشى, قازالى اۋداندارىنداعى قورعانىس بوگەتتەرىن نىعايتۋ, وزەننىڭ جالاعاش اۋدانىنداعى «قورعانشا» جانە «تۇرىمبەت» ۋچاسكەلەرىندەگى ارناسىن تۇزەتۋ جانە «قىزىلوردا» سۋ تورابىندا كەشەندى جوندەۋ جۇرگىزۋ) «2017-2020 جىلدارعا ارنالعان «تاسقىن سۋ قاتەرىنىڭ الدىن الۋ جانە ونى جويۋ جونىندەگى شارالار كەشەنى» جول كارتاسى شەڭبەرىندە, ال ءبىر كومپونەنتى (قازالى اۋدانىنداعى بىرلىك ەلدى مەكەنى جانىندا كوپىر قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ) ايماقتاردى دامىتۋ باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانۋدا.
«قىزىلوردا» سۋ تورابىنا كەشەندى جوندەۋ بويىنشا ينۆەستيتسيالىق ۇسىنىس دايىندالىپ, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ەكونوميكالىق قورىتىندىسى الىندى. قازىرگى كۇنى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاردى ازىرلەۋگە قارجى ءبولدىرتۋ ءۇشىن قارجى مينيسترلىگىنە بيۋدجەتتىك تاپسىرىس بەرۋگە قاجەتتى ەكونوميكالىق ساراپتامانى «قازاقستاندىق تجو ورتالىعى» اكتسيونەرلىك ورتالىعىنان الۋعا قارجى-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە دايىنداپ جاتىر. ەكى كومپونەنت بويىنشا قارماقشى, قازالى اۋداندارىنداعى قورعانىس بوگەتتەرىن نىعايتۋ جانە سىرداريا وزەنىنىڭ جالاعاش اۋدانىنداعى «قورعانشا» جانە «تۇرىمبەت» ۋچاسكەلەرىندەگى ارناسىن تۇزەتۋ بويىنشا وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبىنەن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتامالار ازىرلەندى. قازىرگى تاڭدا وسى كومپونەنتتەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجى تارتۋ جۇمىسى جۇرگىزىلۋدە. ونى «2017-2020 جىلدارعا ارنالعان «تاسقىن سۋ قاتەرىنىڭ الدىن الۋ جانە ونى جويۋ جونىندەگى شارالار كەشەنى» جول كارتاسى شەڭبەرىندە ىسكە اسىرۋدى جوسپارلاۋدا. جوبانىڭ قۇنى – 2,5 ملرد تەڭگە. ءتورتىنشى كومپونەنت – قازالى اۋدانىنداعى بىرلىك ەلدى مەكەنى جانىنداعى كوپىر قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ بويىنشا اعىمداعى جىلى جوبانىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى دايىندالادى. سودان كەيىن بۇل كومپونەنت رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنە ۇسىنىلادى. وسىلايشا, ساراتس-2 جوباسىن ىسكە اسىرۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتتى دەۋگە بولادى.
مۇنان بولەك, سولتۇستىك ارال جوباسىنىڭ قالعان كومپونەنتتەرىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ۇسىنىستار دايىندالدى.
ءبىرىنشى كەزەڭدە ەل بيۋدجەتى ەسەبىنەن «كوكارال» بوگەتىنىڭ بەرىكتىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە سىرداريا وزەنىنىڭ ساعاسىن قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا جۇمىستار باستالادى. جوبا سۋ اعىزۋ قۇرىلعىسى بار «كوكارال» بوگەتىن نىعايتۋ جانە سىرداريا وزەنىنىڭ «قاراشالاڭ» جانە «تۇششىباس» كولدەرى ارقىلى وتەتىن تارماعىن قالپىنا كەلتىرۋدى قاراستىرادى. ەكىنشى كەزەڭدە دۇنيەجۇزىلىك بانك نەسيەسى ەسەبىنەن قۇرامىنا «سۋارمالى جەرلەردىڭ يرريگاتسيالىق-درەناجدىق جۇيەسىن جەتىلدىرۋ» جوباسى قارالعان «ارال ءوڭىرىن ودان ءارى دامىتۋ جانە ەكولوگياسىن جاقسارتۋ» باعدارلاماسىن كوللەكتورلىق-درەناجدىق سۋلاردى ارال تەڭىزىنە جەتكىزۋ مۇمكىندىگىمەن ازىرلەۋ جانە ىسكە اسىرۋ جوسپارلانۋدا. بۇل ءبىر جاعىنان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدى جاقسارتىپ, تۇرعىنداردىڭ, اسىرەسە, سۋارمالى جەردىڭ جاي-كۇيىنە تاۋەلدى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشى جاعىنان سۋارمالى جەرلەردىڭ ناشار جاي-كۇيىنە بايلانىستى شىعىندى 40%-كە ازايتا وتىرىپ, ارال تەڭىزىنە تۇسەتىن سۋ كولەمىن ۇلعايتۋعا سەپتەسەدى.
وبلىس اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, وسى باعدارلاما اياسىندا «كوكارال» بوگەتىنىڭ تومەنگى جاعىندا گيدرولوگيالىق جانە ورمان مەليوراتيۆتى جۇمىستاردى جۇرگىزۋدى قاراستىرامىز. بۇل سۋلى-باتپاقتى القاپتى قالىپتاستىرۋ ەسەبىنەن ارال ءوڭىرىنىڭ ەكولوگياسىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاعان تابانىنا سەكسەۋىل وتىرعىزۋعا جانە تەڭىزدىڭ شىعىس جاعالاۋىندا ەلدى مەكەندەردى قۇمنىڭ باسۋىنان قورعايتىن جاسىل بەلدەۋ قۇرۋعا مۇمكىندىك بولادى. سونىمەن قاتار اگرارلىق-ونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا وبلىستا تاعى دا ەكى سۋ قويماسى – «قاراوزەك» جانە «كۇمىسكەتكەن» سۋ قويمالارى قۇرىلىسىنىڭ ماسەلەلەرى شەشىلىپ جاتىر. «قاراوزەك» سۋ قويماسى 1,5 ملرد تەكشە مەتر سۋعا دەيىن جيناقتايدى. ياعني جىل سايىن ۇلكەن ارال تەڭىزىنە قايتارىمسىز جىبەرىلىپ جاتقان, سۋ از كەزەڭدە ەگىس القاپتارىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە بولاتىن 3 ملرد تەكشە مەتر سۋدىڭ جارتىسىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. شيەلى اۋدانىنداعى «كۇمىسكەتكەن» سۋ قويماسى 600 ملن تەكشە مەترگە دەيىن سۋ جيناقتايتىن بولادى.
ايماقتا سۋلاندىرۋدىڭ وسىنداي جوبالارى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. بۇگىندە الەمدە سۋ ماسەلەسى وتكىر كۇيدە تۇر. قۇرعاقشىلىق دەندەپ, ادامدار قاتال تابيعاتتىڭ اۋىر سىنىمەن بەتپە-بەت قالۋدا. ەگەر ەلباسى ساراتس-2 جوباسىن قولداپ, مەملەكەتتەن قارجى بولمەگەندە قۇرعاعان ارال تابانىندا وتىرعان ەلگە دە وڭاي تيمەيتىن ەدى. بۇگىنگى قولعا الىنىپ جاتقان مەملەكەتتىك شارالار بارلىق قيىن ءتۇيىندى بىردەن شەشىپ تاستاماعانىمەن كىشى ارالدى ساقتاۋ ارقىلى ءوڭىردىڭ تىنىسىن اشتى. اۋىل شارۋاشىلىعى الەۋەتىن كوتەرىپ, شارۋالاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەردى. وبلىستا ەكولوگيانى ساۋىقتىرۋ جانە جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسى وسىلايشا شەشىلىپ كەلەدى.
باقتيار تايجان,
«ەگەمەن قازاقستان»
قىزىلوردا وبلىسى
