وي ەلەگىنەن وتكىزسەك, ءالى ءبىزدىڭ قوعامىمىزدا ورىندى-ورىنسىز ءسان-سالتانات جەتىپ-ارتىلادى. رۋ-رۋعا ءبولىنىپ الىپ, جىل سايىن اس بەرۋ, ات شاپتىرۋ كوپ ايماقتا ۇيرەنشىكتى داستۇرگە اينالدى. اتا-بابالارىمىزدىڭ تاريحىن زەرتتەۋ, ۇلت باتىرلارىن ەسكە الۋ, ارۋاقتارعا اس بەرۋ, ءوڭىردىڭ بەلگىلى تۇلعالارىنا, باتىرلارىنا ەسكەرتكىش پەن كۇمبەز-بەلگى ورناتۋ, بىلگەنىمىزدى قاعازعا ءتۇسىرۋ, ولاردىڭ ەسىمدەرىن كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋ كەرەك تە شىعار. بىراق بۇل تىم شەگىنەن شىعىپ, باسەكەگە اينالىپ كەتپەۋىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك سياقتى.
وتكەن كۇندەردىڭ بىرىندە اقتوبە ءوڭىرىنىڭ ءدىني باسقارماسى وبلىس كولەمىندەگى يمامداردىڭ باسىن قوسىپ, قايتىس بولعان ادامنىڭ قوناقاسى ساداقاسىن ىقشامداپ وتكىزۋگە, ىسىراپقا جول بەرمەي, ولىكتى سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالۋ كەزىندە توبە باسىندا اقشا, شاي تاراتپاۋعا ۇندەۋ تاستادى. بۇل وتە قۇپتارلىق ۇسىنىس بۇگىندە ءوز ناتيجەسىن بەرىپ, كوپشىلىكتەن قولداۋ تاۋىپتى. سول ۇندەۋ ەلىمىزدىڭ بۇكىل ايماقتارىندا قاپەرگە الىنىپ, ىسكە اسقانىن قالار ەدىك. شىندىق قوي, تەك قازاق قانداستارىمىزدىڭ ورتاسىندا عانا وسىنداي ىسىراپشىلدىق, استا-توك كەڭىنەن ەتەك الىپ بارادى. ءتىپتى, جارىسقا تۇسكەندەي, بىرىنەن-ءبىرى اسىپ تۇسكىسى كەلەدى. كىم ەكەنىن كوپشىلىككە كورسەتىپ قالعىسى كەلگەندەي.
ايتىڭىزشى, قاتار تىرشىلىك ەتىپ جاتقان ەتنوتوپتاردا (وزبەك, دۇنگەن, ۇيعىر جانە تاعى باسقالار) كىسىسى قازا بولعان وتباسىندا ءۇش كۇنگە دەيىن قازان كوتەرىلىپ, اس پىسىرىلمەيدى. قوناقاسى دەگەن ولاردا مۇلدەم جوق. سىرتتان كەلگەن جەكجات-جاماعاتتارعا كورشىلەرى مەن تۋىستارى ۇيلەرىنە شاقىرىپ, اس-سۋ بەرەدى. ال بىزدە قازا بولعان ءۇيدىڭ اۋىرتپالىعىن ءبولىسۋدىڭ, ۋايىمىن كوتەرۋدىڭ ورنىنا ولاردىڭ جاقىندارىن الەك-سارساڭعا سالىپ, جىلقى سويعىزىپ, قازان-قازان اس ءپىسىرتىپ, بازارعا جۇگىرتىپ, ۇستەل قايىسقان كولدەي-كولدەي داستارقان جايدىرىپ, ازاننان كەشكە دەيىن كوڭىل ايتىپ كەلگەندەرگە اس-شاي بەرۋگە ءماجبۇر ەتەمىز. ءبىر بولمەدە قازا بولعان كىسىلەردىڭ جاقىندارى جانى كۇيزەلىپ جىلاپ-سىقتاپ وتىرسا, ەكىنشى بولمەدە نەمەسە اۋلادا قويىلعان شاتىر استىندا اڭگىمەنى گويىتىپ, ارا-اراسىندا ءازىل-قالجىڭمەن قاعىسىپ, سىلق-سىلق ك ۇلىپ, اس جەپ, ىستىق سورپا مەن شايعا شىپ-شىپ تەرلەپ وتىرعان جانداردى كورىپ جۇرەگىڭ مۇزدايدى. «بىرەۋگە جان قايعى, بىرەۋگە مال قايعى» دەگەندەي, سوڭعى جىلدارى قالىپتاسا باستاعان وسى جاعىمسىز ءداستۇر ورىندى ما؟ بىزدەن باسقا قاي حالىقتا وسىنداي ادەت-عۇرىپ بار؟
ەندى قازا بولعان ءۇيدىڭ مۇشەلەرى ۇيىمداستىراتىن قوناقاسىعا كەلەيىك. «قوناقاسى» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى ايتىپ تۇرعان جوق پا, ول كىمگە ارنالعانىن. بۇل – الىس جەردەن, سىرتتان كوڭىل ايتىپ, جەرلەۋگە, ومىردەن وتكەن جاقىن ادامعا توپىراق سالۋ ءۇشىن كەلگەن قوناقتارعا, جەكجات-جاماعاتقا بەرىلەتىن اس. ەرتەدە سولاي بولىپ قالىپتاسقان بولاتىن. ال قازىر ءبىز ونى ۇلكەن توي دارەجەسىنە كوتەرىپ جىبەردىك. مەيرامحاناعا ورىندى-ورىنسىز 300-500 ادام قازا بولعان ءۇيدىڭ ەسەبىنەن مول داستارقان باسىنا جيىلىپ, تويعانىمىزشا اس ءىشىپ, ەت جەپ, قىمىز-شۇبات ءىشىپ, الما-ورىك جەپ, شايمەن سۋسىنىمىزدى قاندىرامىز. سوندا كىم بولعانىمىز؟ مۇنى قانداي قاسيەت دەپ قابىلداۋىمىز كەرەك؟
قازاق داستۇرىندە جوق بەيسەنبىلىك بەرۋ, جۇزدىك وتكىزۋ سوڭعى جىلدارى ومىرىمىزگە ەنگەنى راس. بۇل دا بەكەرشىلىك, قۇراندا جانە باسقا دا ءدىني كىتاپتاردا جوق جاڭا ءداستۇر. ومىردەن وزعان ادامعا قۇران وقىتۋ كەز كەلگەن ۋاقىتتا بولا بەرەدى ەمەس پە؟ نەگە اپتا سايىن مال سويىپ, قازان كوتەرۋدى جالپى حالىققا مىندەتتەۋىمىز كەرەك؟
ءار ايماقتا ءدىني باسقارمالار, باس يمامدار, جەرگىلىكتى مەشىت قىزمەتكەرلەرى بار. ولار نەگە وسى ماسەلەلەرگە كوڭىل اۋدارمايدى؟ ولاردىڭ ارقايسىسى جەرگىلىكتى حالىققا تالاپ-تىلەكتەردى جەتكىزىپ, تەرىس, كەرەكسىز داستۇرلەردەن تازارتىپ وتىرسا نەسى ارتىق؟ بۇل كوپتەن بەرى ءبىرازىمىزدى تولعاندىرىپ جۇرگەن وي بولاتىن. دەر كەزىندە كوتەرىلگەن ويلاسۋدى بارىمىزشا قولدايمىز.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ويلى ماقالاسىندا دا «قانىمىزعا سىڭگەن كوپتەگەن داعدىلار مەن تاپتاۋرىن بولعان قاساڭ قاعيدالاردى وزگەرتپەيىنشە, ءبىزدىڭ تولىققاندى جاڭعىرۋىمىز مۇمكىن ەمەس», دەپ كورسەتىلگەن ەمەس پە. ەندەشە, ەلىمىزدىڭ جاڭا تاريحي كەزەڭگە اياق باسقانىن ۇعىپ, ونى العا الىپ بارۋ ءۇشىن رۋحاني بولمىستى بارىنشا مىقتى ەتىپ قالىپتاستىرىپ, ۇلتتىق سانا مەن رۋحتى ءار ويلى ازاماتتىڭ بويىنا سىڭىرسەك قانا ىسكە اساتىنىنا قوسىلاسىڭ. اياقتان شالاتىن كەرەعار پيعىلدان, كەرەكسىز سالت-داستۇردەن ارىلعانى ءجون.
* * *
قىسقاسى, مىنا بەيمازا دۇنيەدە وي تالقىعا سالاتىن كولەڭكەلى تۇستارىمىز جوق ەمەس. بۇل كۇندەرى كوپشىلىك اراسىندا «رۋحاني جاڭعىرۋ» ماسەلەسى قىزۋ تالقىلانىپ, كوپ ماسەلە قايتا قارالىپ, قولداۋ تابۋدا. جوعارىدا ايتىلعان جايتتار دا ەلدىڭ قاپەرىندە بولىپ, ورىندى شەشىمىن تاپسا ارتىق بولماس ەدى. بۇعان ءدىني قىزمەتكەرلەرىمىز دە ءوز پىكىرلەرىن قوسقانى ءجون. ەندىگى اڭگىمە سولاردا!..
ساعىندىق وردابەكوۆ,
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
تاراز
